Luận văn: Ứng dụng TMĐT trong doanh nghiệp bán lẻ Việt Nam - Bài học từ Nhật Bản

Luận văn nghiên cứu ứng dụng thương mại điện tử tại doanh nghiệp bán lẻ Việt Nam, tổng hợp bài học kinh nghiệm từ các mô hình thành công của Nhật Bản.

• Tác giả: Bùi Thị Lan Hương
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Văn Thoan
• Trường học: Đại học Ngoại Thương
• Đề tài: Thương mại điện tử bán lẻ Việt Nam: Bài học kinh nghiệm từ Nhật Bản
• Loại tài liệu: Luận văn

Tóm tắt

I. Tình hình phát triển Thương mại điện tử bán lẻ tại Nhật Bản

Nhật Bản là một trong những quốc gia đi đầu trong lĩnh vực thương mại điện tử tại Châu Á. Với tổng doanh thu bán lẻ điện tử đạt mức cao, TMĐT Nhật Bản đã trở thành nền tảng mô phỏng cho nhiều quốc gia khác. Sự phát triển này nhờ vào cơ sở hạ tầng công nghệ thông tin tiên tiến, mức độ sử dụng internet cao và sự chấp nhận của người tiêu dùng đối với mua sắm trực tuyến. Từ năm 2014 đến 2016, số lượng cửa hàng bán lẻ và doanh thu bán lẻ của Nhật Bản đều có sự tăng trưởng đáng kể. Các doanh nghiệp bán lẻ Nhật Bản đã đầu tư mạnh mẽ vào kênh thương mại điện tử như một chiến lược kinh doanh chính để nâng cao doanh số bán hàng.

1.1. Quy mô thị trường bán lẻ Nhật Bản

Theo dữ liệu thống kê, thị trường bán lẻ Nhật Bản năm 2014-2016 cho thấy sự phát triển ổn định với tổng số cửa hàng bán lẻ tăng liên tục. Doanh thu từ bán lẻ truyền thống và bán lẻ điện tử đều đóng góp vào sự tăng trưởng tổng thể. Nhật Bản được xác định là quốc gia có nền kinh tế phát triển với tiêu dùng cao, tạo điều kiện thuận lợi cho sự mở rộng của các kênh bán hàng mới.

1.2. Vai trò của công nghệ số trong bán lẻ Nhật Bản

Công nghệ thông tin đóng vai trò then chốt trong phát triển thương mại điện tử Nhật Bản. Sự phổ biến của smartphone, internet tốc độ cao và dịch vụ I-mode đã tạo cơ sở vàng cho mua sắm trực tuyến. Hơn 70% dân số Nhật Bản sử dụng smartphone vào năm 2016, giúp các nền tảng thương mại điện tử phát triển mạnh mẽ.

II. Các mô hình bán lẻ thành công của Nhật Bản

Nhật Bản có những mô hình bán lẻ hiện đại rất đáng học hỏi. Các chuỗi cửa hàng như Family Mart, Lawson và 7-Eleven không chỉ hoạt động truyền thống mà còn tích hợp thương mại điện tử vào chiến lược kinh doanh. Doanh thu kinh doanh của các doanh nghiệp này từ 2014-2016 cho thấy khả năng thích ứng cao với xu hướng thị trường. Mô hình omnichannel (bán lẻ đa kênh) được áp dụng để cung cấp trải nghiệm mua sắm liền mạch cho khách hàng trên cả cửa hàng vật lý và nền tảng trực tuyến.

2.1. Chuỗi cửa hàng tiện lợi và TMĐT

Chuỗi cửa hàng tiện lợi (convenience stores) tại Nhật Bản đã tích hợp thành công thương mại điện tử vào mô hình kinh doanh. Family Mart và các chuỗi tương tự cung cấp dịch vụ đặt hàng qua mạng với giao nhận tại cửa hàng. Chiến lược này kết hợp lợi thế của cơ sở hạ tầng vật lý phong phú với tiện lợi của mua sắm trực tuyến, tạo ra trải nghiệm khách hàng ưu việt.

2.2. Phương thức thanh toán trong mua sắm điện tử

Phương thức thanh toán đã trở thành yếu tố quyết định trong sự phát triển TMĐT Nhật Bản. Năm 2016, người tiêu dùng Nhật Bản sử dụng đa dạng phương thức bao gồm thẻ tín dụng, chuyển khoản ngân hàng, và thanh toán khi giao hàng. Sự an toàn và tiện lợi của hệ thống thanh toán điện tử đã tạo niềm tin cho người mua sắm.

III. Những bài học kinh nghiệm cho bán lẻ Việt Nam

Thương mại điện tử bán lẻ Việt Nam có thể rút ra nhiều bài học quý báu từ kinh nghiệm của Nhật Bản. Trước tiên, cần xây dựng cơ sở hạ tầng công nghệ thông tin vững chắc để hỗ trợ TMĐT phát triển. Thứ hai, các doanh nghiệp bán lẻ Việt Nam cần áp dụng mô hình omnichannel để kết hợp bán hàng trực tuyến và truyền thống. Thứ ba, phải chú trọng vào bảo mật thanh toán điện tử và xây dựng niềm tin với người tiêu dùng. Các doanh nghiệp Việt Nam cũng nên học tập từ cách Nhật Bản quản lý chuỗi cung ứng hiệu quả thông qua công nghệ.

3.1. Xây dựng hạ tầng công nghệ phù hợp

Việt Nam cần đầu tư vào cơ sở hạ tầng TMĐT tương tự như Nhật Bản đã làm. Điều này bao gồm nâng cấp kết nối internet tốc độ cao, phát triển nền tảng thương mại điện tử hiện đại và các hệ thống quản lý như ERP, CRM, SCM. Sự hỗ trợ từ chính phủ và các cơ quan liên quan cũng cần thiết để tạo môi trường thuận lợi cho phát triển TMĐT.

3.2. Phát triển mô hình kinh doanh đa kênh

Doanh nghiệp bán lẻ Việt Nam nên áp dụng mô hình bán lẻ đa kênh (omnichannel) để cung cấp trải nghiệm mua sắm toàn diện. Kết hợp cửa hàng vật lý với nền tảng thương mại điện tử sẽ giúp doanh số bán hàng tăng và khách hàng có sự lựa chọn linh hoạt hơn. Cần xây dựng hệ thống logistics mạnh để hỗ trợ giao nhận hàng hiệu quả.

3.3. Tăng cường tin tưởng và an toàn giao dịch

Bảo mật thanh toán điện tử và bảo vệ dữ liệu khách hàng là ưu tiên hàng đầu. Các doanh nghiệp Việt Nam cần cung cấp phương thức thanh toán an toàn và đa dạng, tương tự như tại Nhật Bản. Xây dựng niềm tin với người tiêu dùng thông qua chính sách bảo hành, hoàn tiền rõ ràng sẽ khuyến khích mua sắm trực tuyến.

IV. Triển khai chiến lược TMĐT bán lẻ tại Việt Nam

Để triển khai thành công chiến lược thương mại điện tử ở Việt Nam, cần có sự phối hợp giữa chính phủ, các doanh nghiệp và tổ chức xúc tiến TMĐT như VECOM, EBI. Cần xây dựng khuôn khổ pháp lý rõ ràng cho thương mại điện tử, tương tự như những gì Nhật Bản đã làm thông qua luật về chữ ký điện tử (ESL). Các doanh nghiệp bán lẻ cần đầu tư vào huấn luyện nhân viên về kỹ năng TMĐT và áp dụng công nghệ tối ưu hóa công cụ tìm kiếm (SEO) để tăng khả năng tiếp cận khách hàng trực tuyến.

4.1. Vai trò của chính sách và quy định

Chính phủ Việt Nam cần xây dựng chính sách hỗ trợ TMĐT toàn diện, bao gồm luật về thương mại điện tử, quy định về chữ ký điện tử và bảo vệ quyền người tiêu dùng. Tham khảo từ Luật ESL của Nhật Bản, Việt Nam có thể phát triển khuôn khổ pháp lý bền vững. Các tổ chức như VASC, VECOM cần được hỗ trợ để thúc đẩy phát triển TMĐT trong cộng đồng doanh nghiệp.

4.2. Khuyến khích doanh nghiệp bán lẻ chuyển đổi số

Doanh nghiệp bán lẻ Việt Nam cần chủ động áp dụng công nghệ số vào hoạt động kinh doanh. Cần đầu tư vào nền tảng thương mại điện tử, quản lý chuỗi cung ứng (SCM) và quản trị quan hệ khách hàng (CRM). Tối ưu hóa công cụ tìm kiếm (SEO) sẽ giúp tăng doanh số bán hàng trực tuyến. Hỗ trợ tài chính và tập huấn kỹ thuật từ nhà nước sẽ tạo điều kiện cho sự chuyển đổi này.

4.3. Xây dựng tiêu chuẩn chất lượng dịch vụ

Dịch vụ TMĐT bán lẻ Việt Nam cần đạt tiêu chuẩn quốc tế tương tự như Nhật Bản. Điều này bao gồm giao hàng nhanh, dịch vụ khách hàng 24/7, chính sách hoàn trả hàng linh hoạt. Xây dựng hệ thống đánh giá chất lượng sẽ giúp doanh nghiệp cải thiện trải nghiệm khách hàng và tăng mức độ sử dụng TMĐT.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu và kết luận, đề tài chia thành 4 chƣơng: Chƣơng 1: Tổng quan về các ứng dụng thƣơng mại điện tử trong doanh nghiệp bán lẻ. Chƣơng 2: Thực trạng ứng dụng thƣơng mại điện tử của các doanh nghiệp bán lẻ tại Việt Nam và Nhật Bản. Chƣơng 3: Bài học kinh nghiệm từ các doanh nghiệp Nhật Bản và giải pháp nhằm tăng cƣờng ứng dụng Thƣơng mại điện tử trong các doanh ngiệp bán lẻ tại Việt Nam. 6 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ CÁC ỨNG DỤNG THƢƠNG MẠI ĐIỆN TỬ TRONG DOANH NGHIỆP BÁN LẺ I.

Tổng quan về ứng dụng thƣơng mại điện tử trong doanh nghiệp 1.1 Một số khái niệm Thƣơng mại điện tử (TMĐT) đƣợc biết đến với nhiều tên gọi khác nhau, nhƣ “TMĐT” (Electronic commerce), “thƣơng mại trực tuyến” (online trade), “thƣơng mại không giấy tờ” (paperless commerce) hoặc “kinh doanh điện tử” (e- business). Tuy nhiên, “TMĐT” vẫn là tên gọi phổ biến nhất và đƣợc dùng thống nhất trong các văn bản hay công trình nghiên cứu của các tổ chức hay các nhà nghiên cứu.TMĐT bắt đầu bằng việc mua bán hàng hóa và dịch vụ thông qua các phƣơng tiện điện tử và mạng viễn thông, các doanh nghiệp tiến tới ứng dụng công nghệ thông tin vào mọi hoạt động của mình, từ bán hàng, marketing, thanh toán đến mua sắm, sản xuất, đào tạo, phối hợp hoạt động với nhà cung cấp, đối tác, khách hàng. khi đó TMĐT phát triển thành kinh doanh điện tử, và doanh nghiệp ứng dụng TMĐT ở mức cao đƣợc gọi là doanh nghiệp điện tử. Nhƣ vậy, có thể hiểu kinh doanh điện tử là mô hình phát triển của doanh nghiệp khi tham gia TMĐT ở mức độ cao và ứng dụng công nghệ thông tin chuyên sâu trong mọi hoạt động của doanh nghiệp.

* Khái niệm thương mại điện tử theo nghĩa hẹp Theo nghĩa hẹp, TMĐT là việc mua bán hàng hoá và dịch vụ thông qua các phƣơng tiện điện tử và mạng viễn thông, đặc biệt là máy tính và Internet. Cách hiểu này tƣơng tự với một số các quan điểm nhƣ: - TMĐT là các giao dịch thƣơng mại về hàng hoá và dịch vụ đƣợc thực hiện thông qua các phƣơng tiện điện tử (Diễn đàn đối thoại xuyên Đại Tây Dƣơng, 1997). - TMĐT là việc thực hiện các giao dịch kinh doanh có dẫn tới việc chuyển giao giá trị thông qua các mạng viễn thông (EITO, 1997). 7 - TMĐT là việc hoàn thành bất kỳ một giao dịch nào thông qua một mạng máy tính làm trung gian mà bao gồm việc chuyển giao quyền sở hữu hay quyền sử dụng hàng hoá và dịch vụ (Cục thống kê Hoa Kỳ, 2000).

Nhƣ vậy, theo nghĩa hẹp, TMĐT bắt đầu bằng việc các doanh nghiệp sử dụng các phƣơng tiện điện tử và mạng Internet để mua bán hàng hóa và dịch vụ, các giao dịch có thể giữa doanh nghiệp với doanh nghiệp (B2B) hoặc giữa doanh nghiệp với khách hàng cá nhân (B2C), hoặc giữa các cá nhân với nhau (C2C). * Khái niệm thương mại điện tử theo nghĩa rộng Đã có nhiều tổ chức quốc tế đƣa ra khái niệm theo nghĩa rộng về TMĐT, điển hình gồm có - Liên minh Châu Âu (EU): TMĐT bao gồm các giao dịch thƣơng mại thông qua các mạng viễn thông và sử dụng các phƣơng tiện điện tử. Nó bao gồm TMĐT gián tiếp (trao đổi hàng hoá hữu hình) và TMĐT trực tiếp (trao đổi hàng hoá vô hình). - Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD): TMĐT gồm các giao dịch thƣơng mại liên quan đến các tổ chức và cá nhân dựa trên việc xử lý và truyền đi các dữ kiện đã đƣợc số hoá thông qua các mạng mở (nhƣ Internet) hoặc các mạng đóng có cổng thông với mạng mở.

- TMĐT cũng đƣợc hiểu là hoạt động kinh doanh điện tử, bao gồm: mua bán hàng hoá, dịch vụ, giao hàng trực tiếp trên mạng với các nội dung số hoá; chuyển tiền điện tử - EFT (electronic fund transfer); mua bán cổ phiếu điện tử - EST (electronic share trading); vận đơn điện tử - E B/L (electronic bill of lading); đấu giá thƣơng mại – (Commercial auction); hợp tác thiết kế và sản xuất; tìm kiếm các nguồn lực trực tuyến; mua sắm trực tuyến - Online procurement;marketing trực tiếp, dịch vụ khách hàng trực tuyến… - Ủy ban của Liên hợp quốc về Thƣơng mại và phát triển - UNCTAD: Trên góc độ doanh nghiệp “TMĐT” là việc thực hiện một phần 8 hay toàn bộ hoạt động kinh doanh bao gồm marketing, bán hàng, phân phối và thanh toán thông qua các phƣơng tiện điện tử”. Khái niệm này đã đề cập đến toàn bộ hoạt động kinh doanh, chứ không chỉ giới hạn ở riêng mua và bán, và toàn bộ các hoạt động kinh doanh này đƣợc thực hiện thông qua các phƣơng tiện điện tử. Khái niệm này đƣợc viết tắt bởi bốn chữ MSDP, trong đó: M – Marketing (có trang web, hoặc xúc tiến thƣơng mại qua Internet) S – Sales (có trang web có hỗ trợ chức năng giao dịch, ký kết hợp đồng) D – Distribution (Phân phối sản phẩm số hóa qua mạng) P – Payment (Thanh toán qua mạng hoặc thông qua bên trung gian nhƣ ngân hàng) Nhƣ vậy, đối với doanh nghiệp, khi sử dụng các phƣơng tiện điện tử và mạng vào trong các hoạt động kinh doanh cơ bản nhƣ marketing, bán hàng, phân phối, thanh toán thì đƣợc coi là tham gia TMĐT. * Dƣới góc độ quản lý nhà nƣớc, TMĐT bao gồm các lĩnh vực : I - Cơ sở hạ tầng cho sự phát triển TMĐT (Infrastructure) M - Thông điệp dữ liệu (Data Message) B - Các quy tắc cơ bản (Basic Rules) S - Các quy tắc riêng trong từng lĩnh vực (Specific Rules) A - Các ứng dụng (Applications) Tóm lại, trong khuôn khổ luận văn này, tác giả sử dụng thuật ngữ thƣơng mại điện tử với nghĩa rộng theo quan điểm của UNCTAD, và ứng dụng thƣơng mại điện tử trong doanh nghiệp là ứng dụng công nghệ thông tin vào hoạt động kinh doanh và quản lý, cụ thể là marketing, bán hàng, phân phối, và thanh toán.

Đặc điểm của thương mại điện tử trong doanh nghiệp - Sự phát triển của TMĐT gắn liền và tác động qua lại với sự phát triển của ICT. TMĐT là việc ứng dụng công nghệ thông tin vào trong mọi hoạt động thƣơng mại, chính vì lẽ đó mà sự phát triển của công nghệ thông tin sẽ thúc đẩy TMĐT phát triển nhanh chóng, tuy nhiên sự phát triển của TMĐT cũng thúc đẩy và gợi mở nhiều lĩnh vực của ICT nhƣ phần cứng và phần mềm chuyển dụng cho các ứng dụng thƣơng mại điện tử, dịch vụ thanh toán cho TMĐT, cũng nhƣ đẩy mạnh sản xuất trong lĩnh vực ICT nhƣ máy tính, thiết bị điện tử, thiết bị viễn thông, thiết bị mạng. - Về hình thức: giao dịch TMĐT có thể hoàn toàn qua mạng. Trong hoạt động thƣơng mại truyền thống các bên phải gặp gỡ nhau trực tiếp để tiến hành đàm phán, giao dịch và đi đến ký kết hợp đồng.

Còn trong hoạt động thƣơng mại điện tử nhờ việc sử dụng các phƣơng tiện điện tử có kết nối với mạng viễn thông, chủ yếu là sử dụng mạng Internet, giờ đây các bên tham gia vào giao dịch không phải gặp gỡ nhau trực tiếp mà vẫn có thể đàm phán, giao dịch đƣợc với nhau dù cho các bên tham gia giao dịch đang ở bất cứ quốc gia nào. Ví dụ nhƣ trƣớc kia muốn mua một quyển sách thì ngƣời mua phải ra tận của hàng để tham khảo, chọn mua một cuốn sách mà mình mong muốn. Sau khi đã chọn đƣợc cuốn sách cần mua thì ngƣời mua phải ra quầy thu ngân để trả tiền mua cuốn sách đó. Nhƣng giờ đây với sự ra đời của thƣơng mại điện tử thì chỉ cần có một chiếc máy tính và mạng Internet, thông qua vài thao tác kích chuột, ngƣời mua không cần biết mặt của ngƣời bán hàng thì vẫn có thể mua một cuốn sách mình mong muốn trên các website mua bán trực tuyến nhƣ Amazon.

- Phạm vi hoạt động: trên khắp toàn cầu hay thị trƣờng trong TMĐT là thị trƣờng phi biên giới. Điều này thể hiện ở chỗ mọi ngƣời ở tất cả các quốc gia trên khắp toàn cầu không phải di chuyển tới bất kì địa điểm nào mà vẫn có thể tham gia và cũng tiến hành giao dịch điện tử bằng cách truy cập vào các website thƣơng mại hoặc vào các trang mạng xã hội. 10 - Chủ thể tham gia: Trong hoạt động TMĐT phải có tối thiểu ba chủ thể tham gia. Đó là các bên tham gia giao dịch và không thể thiếu đƣợc sự tham gia của bên thứ ba đó là các cơ quan cung cấp dịch vụ mạng và cơ quan chứng thực, đây là những ngƣời tạo môi trƣờng cho các giao dịch TMĐT.

Nhà cung cấp dịch vụ mạng và cơ quan chứng thực có nhiệm vụ chuyển đi, lƣu giữ các thông tin giữa các bên tham gia giao dịch TMĐT, đồng thời họ cũng xác nhận độ tin cậy của các thông tin trong giao dịch TMĐT. - Thời gian không giới hạn: Các bên tham gia vào hoạt động TMĐT đều có thể tiến hành các giao dịch suốt 24 giờ 7 ngày trong vòng 365 ngày liên tục ở bất cứ nơi nào có mạng viễn thông và có các phƣơng tiện điện tử kết nối với các mạng này, hơn nữa các phƣơng tiện điện tử có khả năng tự động hóa cao giúp đẩy nhanh quá trình giao dịch. - Trong TMĐT, hệ thống thông tin chính là thị trƣờng. Trong thƣơng mại truyền thống các bên phải gặp gỡ nhau trực tiếp để tiến hành đàm phán, giao dịch và ký kết hợp đồng.

Còn trong TMĐT các bên không phải gặp gỡ nhau trực tiếp mà vẫn có thể tiến hành đàm phán, ký kết hợp đồng. Để làm đƣợc điều này các bên phải truy cập vào hệ thống thông tin của nhau hay hệ thống thông tin của các giải pháp tìm kiếm thông qua mạng Internet, mạng extranet….để tìm hiểu thông tin về nhau từ đó tiến hành đàm phán kí kết hợp đồng. Ví dụ giờ đây các doanh nghiệp thƣơng mại muốn tìm kiếm các đối tác trên khắp toàn cầu thì chỉ cần vào các trang tìm kiếm nhƣ google, yahoo hay vào các cổng TMĐT nhƣ Ecvn.com, hay Ec21. Những tác động của thương mại điện tử tới hoạt động của doanh nghiệp * Tác động đến hoạt động Marketing TMĐT là việc ứng dụng các phƣơng tiện điện tử và mạng viễn thông để tiến hành các hoạt động thƣơng mại, mà ở đây chủ yếu chính là việc tiến hành hoạt động thƣơng mại thông qua website.

Chính vì vậy mà hoạt động marketing trong TMĐT có nhiều thay đổi so với hoạt động Marketing truyền 11 thống. Trong hoạt động thƣơng mại truyền thống chủ yếu triển khai chiến lƣợc marketing “đẩy” thì trong hoạt động TMĐT chủ yếu là triển khai hoạt động marketing “kéo”.