Tính Nhân Văn Trong Tư Tưởng Nguyễn Trãi và Ý Nghĩa Lịch Sử Của Nó

Bài luận văn phân tích tính nhân văn trong tư tưởng Nguyễn Trãi và ý nghĩa lịch sử của nó, góp phần hiểu sâu sắc về di sản văn hóa Việt Nam.

• Tác giả: Trần Viết Nhụn
• Người hướng dẫn: PGS. Trịnh Doãn Chính
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Triết học
• Đề tài: Tính Nhân Văn Trong Tư Tưởng Nguyễn Trãi: Ý Nghĩa Lịch Sử và Giá Trị Nhân Bản
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng Quan Tính Nhân Văn Trong Tư Tưởng Nguyễn Trãi 55 ký tự

Trong tiến trình lịch sử nhân loại, tính nhân văn luôn là giá trị cốt lõi, là thước đo giá trị của mọi thời đại. Dân tộc Việt Nam, với lịch sử dựng nước và giữ nước, luôn coi trọng giá trị nhân bản, nhân văn. Điều này thể hiện ở lòng yêu nước thương nòi, sự cố kết cộng đồng, tư tưởng lấy dân làm gốc, thân dân, an dân, khoan dân, trọng dân. Tư tưởng nhân văn không chỉ có giá trị trong lịch sử dân tộc mà còn có ý nghĩa to lớn trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa hiện nay. Thời Lê sơ, Nguyễn Trãi là một nhà tư tưởng lớn, để lại di sản quý báu cho đời sau. Giá trị nhân văn được xem là nội dung cốt lõi trong hệ thống tư tưởng của ông, được thể hiện qua nhiều tác phẩm.

1.1. Khái niệm và vai trò của tính nhân văn trong lịch sử 48 ký tự

Tính nhân văn là một trong những giá trị cốt lõi trong văn hóa con người, tạo nên bản chất con người, là thước đo giá trị của mọi thời đại. Xã hội loài người nếu không có tính nhân văn sẽ không có lịch sử loài người. Theo đó, tính nhân văn đã hình thành trong tư tưởng triết học ở cả phương Đông và phương Tây từ rất sớm. Ở phương Đông tính nhân văn được thể hiện trong triết lý Phật giáo, Nho giáo và Đạo giáo là đề cao con người, coi con người là một chủ thể lớn trong trời đất, trong đó mối tương quan giữa người với trời đất là cái đạo tự nhiên, chú trọng cách xử thế nhân bản, hòa hợp, bao dung với mọi người.

1.2. Giá trị nhân văn trong tư tưởng Hồ Chí Minh 49 ký tự

Trong lịch sử Việt Nam, nhiều nhà tư tưởng lớn đã hình thành, như Lý Công Uẩn, Lý Thường Kiệt, Trần Thánh Tông, Trần Quốc Tuấn, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Lê Quý Đôn, Ngô Thì Nhậm, Phan Bội Châu, Phan Chu Trinh… và đỉnh cao là Hồ Chí Minh. Xuyên suốt những tư tưởng ấy, giá trị nhân bản, nhân văn luôn được coi là cốt lõi, là sức mạnh của dân tộc Việt Nam, được thể hiện ở lòng yêu nước thương nòi, sự cố kết cộng đồng, tư tưởng lấy dân làm gốc, thân dân, an dân, khoan dân, trọng dân nhằm khẳng định vai trò con người, đề cao sức mạnh của nhân dân để xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

II. Điều Kiện Hình Thành Tư Tưởng Nhân Văn Nguyễn Trãi 58 ký tự

Sự hình thành tư tưởng nhân văn trong tư tưởng Nguyễn Trãi chịu ảnh hưởng sâu sắc từ bối cảnh lịch sử, kinh tế, xã hội Việt Nam cuối thế kỷ XIV đầu thế kỷ XV. Công cuộc củng cố, xây dựng quốc gia Đại Việt, cùng với thực tiễn cuộc kháng chiến chống giặc Minh xâm lược, đã tạo nên cơ sở hình thành tư tưởng này. Bên cạnh đó, tư tưởng nhân văn trong truyền thống văn hóa dân tộc, đặc biệt là trong triết lý "Tam giáo", cũng đóng vai trò quan trọng. Nguyễn Trãi đã kế thừa và phát triển những giá trị này, tạo nên một hệ thống tư tưởng nhân văn độc đáo.

2.1. Bối cảnh lịch sử kinh tế xã hội Việt Nam 52 ký tự

Thời Lê sơ, là thời kỳ củng cố, xây dựng quốc gia Đại Việt hùng mạnh; đoàn kết sức mạnh toàn dân chống giặc Minh xâm lược. Sức dân được huy động mạnh mẽ trong xây dựng thế trận và các tuyến phòng thủ, nhân dân luôn sát cánh sẵn sàng chiến đấu cùng các thứ quân. Nhân dân cả nước tự giác thực hiện kế thanh dã triệt nguồn lương thảo của giặc, làm hậu thuẫn cho triều đình và trực tiếp tham gia đánh giặc tại chỗ. Đặc biệt, để huy động cao nhất sức dân, các đời vua thời Lê sơ đều chủ trương “khoan – giản – an – lạc” sức dân để làm “kế sâu rễ bền gốc”.

2.2. Ảnh hưởng của triết lý Tam giáo đến Nguyễn Trãi 54 ký tự

Ở phương Đông tính nhân văn được thể hiện trong triết lý Phật giáo, Nho giáo và Đạo giáo là đề cao con người, coi con người là một chủ thể lớn trong trời đất, trong đó mối tương quan giữa người với trời đất là cái đạo tự nhiên, chú trọng cách xử thế nhân bản, hòa hợp, bao dung với mọi người. Tính nhân văn ở phương Đông còn được thể hiện thông qua giáo lý dạy người phải luôn tự biết mình, biết bảo vệ, phát triển bản chất tốt đẹp của con người nhằm phục vụ cho hạnh phúc chung của nhân loại.

III. Nội Dung Cốt Lõi Tính Nhân Văn Trong Tư Tưởng Nguyễn Trãi 59 ký tự

Tư tưởng nhân văn của Nguyễn Trãi thể hiện qua nhiều nội dung cơ bản. Đó là quan điểm đề cao con người, vai trò của dân, an dân, thân dân, lấy dân làm gốc. Quan điểm nhân nghĩa được thể hiện trong tư tưởng của ông. Ông cũng đề cao sự hiếu sinh, khoan dung. Những nội dung này thể hiện một cách sâu sắc tinh thần nhân nghĩa, lòng yêu nước thương dân và tư tưởng vì dân của Nguyễn Trãi.

3.1. Quan điểm đề cao con người và vai trò của dân 55 ký tự

Trong tác phẩm Ức Trai thi tập, đã thể hiện tính nhân văn trong tư tưởng Nguyễn Trãi, đó là tư tưởng về vai trò của nhân dân trong đời sống xã hội “chìm thuyền mới biết dân như nước” (bài số 27, Quan hải) [69, tr. 60], tư tưởng về trời đất, thiên mệnh “cây hiểm hay đâu mệnh tại trời” (bài số 27, Quan hải), [69, tr. 60], và tư tưởng của con người suốt đời chỉ lo cho dân, cho nước “lòng nghĩ việc đời sinh tóc bạc” (bài số 37) [69, tr. 70].

3.2. Tư tưởng nhân nghĩa và hiếu sinh của Nguyễn Trãi 56 ký tự

Trong Lại có thư đáp Phương Chính ông viết: “Bảo cho chúng mày, ngược tặc - Phương Chính được biết: Phàm đạo làm tướng, lấy nhân nghĩa làm căn bản, lấy chí dũng làm tư chất”; “Phàm mưu việc lớn thì nhân nghĩa làm gốc, thành công lớn thì lấy nhân nghĩa làm đầu. Duy có đầy đủ nhân nghĩa thì việc và công mới nên”. Đó còn là tư tưởng về thế giới qua quan niệm về trời, về thời thế. Trong Lại có thư dụ Vương Thông ông viết: “Ngày nay, vận trời quay vòng, vận đã đi rồi phải trở lại” [69, tr. 531], “Tôi nghe điều quý nhất ở người tuấn kiệt, chỉ là rõ thời thế, biết xét sự biến mà thôi” [69, tr.

IV. Ý Nghĩa Lịch Sử Tư Tưởng Nhân Văn Nguyễn Trãi 57 ký tự

Tính nhân văn trong tư tưởng Nguyễn Trãi góp phần làm phong phú và sâu sắc truyền thống nhân văn của dân tộc Việt Nam. Nó là nguồn động lực và sức mạnh tinh thần của dân tộc trong công cuộc đổi mới xây dựng và phát triển đất nước hiện nay. Tư tưởng nhân văn của Nguyễn Trãi còn góp phần đấu tranh chống lại những mặt trái của cơ chế thị trường, những sản phẩm văn hóa xấu độc, và những biểu hiện suy thoái về chính trị, tư tưởng, đạo đức, lối sống.

4.1. Góp phần làm phong phú truyền thống nhân văn Việt Nam 59 ký tự

Nhân văn là đường lối chính trị, là chính sách để bảo vệ Tổ quốc có phạm vi rộng lớn được sử dụng như một sức mạnh vật chất thúc đẩy sự phát triển của lịch sử xã hội đầu thế kỷ XV và sau đó nhiều thế kỷ. Cho đến nay, tính nhân văn đã trở thành một truyền thống, phẩm chất đạo đức cao đẹp của dân tộc ta, trở thành biểu tượng của cái đẹp, cái cao cả và cái thiện. Đó là sự thể hiện tư tưởng yêu nước, yêu hòa bình và lòng nhân đạo không chỉ có ở Nguyễn Trãi mà của dân tộc Việt Nam.

4.2. Động lực tinh thần trong công cuộc xây dựng đất nước 58 ký tự

Điều đó càng có ý nghĩa trong quá trình đổi mới đất nước, xây dựng và chỉnh đốn Đảng theo tinh thần Nghị quyết Trung ương 4 (Khóa XI), Những vấn đề cấp bách về xây dựng Đảng hiện nay; đồng thời góp phần làm sáng tỏ thêm quan điểm về lấy “dân làm gốc” của Đảng ta trong giai đoạn cách mạng mới. Tính nhân văn trong tư tưởng Nguyễn Trãi còn góp phần đấu tranh chống lại những mặt trái của cơ chế thị trường, những sản phẩm văn hóa xấu độc của thời kỳ mở cửa giao lưu hội nhập quốc tế… tác động đến đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân, đấu tranh chống lại những biểu hiện suy thoái về chính trị, tư tưởng, đạo đức, lối sống của một bộ phận không nhỏ cán bộ đảng viên.

V. Giá Trị và Bài Học Từ Tư Tưởng Nguyễn Trãi 53 ký tự

Tư tưởng Nguyễn Trãi có giá trị to lớn trong việc xây dựng một xã hội dân chủ, công bằng, văn minh. Những bài học từ tư tưởng nhân văn của ông vẫn còn nguyên giá trị trong bối cảnh hiện nay. Việc nghiên cứu và vận dụng tư tưởng Nguyễn Trãi giúp chúng ta hiểu rõ hơn về lịch sử dân tộc, đồng thời góp phần xây dựng một nền văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc.

5.1. Giá trị trong xây dựng xã hội dân chủ công bằng 54 ký tự

Trong giai đoạn cách mạng mới, việc nghiên cứu tư tưởng Nguyễn Trãi là một vấn đề cần thiết. Thực tế cũng đã có rất nhiều công trình, đề tài nghiên cứu về tư tưởng Nguyễn Trãi. Tuy nhiên, việc nghiên cứu về tư tưởng Nguyễn Trãi, đặc biệt là tình nhân văn trong tư tưởng của ông vẫn còn mới và chưa được đi sâu phân tích hết những nội dung tiềm ẩn bên trong hệ tư tưởng ấy.

5.2. Bài học về lòng yêu nước và tinh thần vì dân 52 ký tự

Nguyễn Trãi rất tự hào về lịch sử dân tộc, tin tưởng ở tương lai. Ở ông, ý thức dân tộc đã phát triển đến trình độ cao. Ông là người đã đưa chiến tranh nhân dân, chiến tranh du kích đến đỉnh cao của nó. Trong cuộc kháng chiến chống Minh, Nguyễn Trãi đã đề ra và thực hiện chính sách vừa đánh vừa đàm từ đầu cho đến cuối. Chính sách địch vận tài tình của Nguyễn Trãi đã làm cho nhân dân trong cuộc kháng chiến chống Minh bớt đi sự hy sinh xương máu. Ở Nguyễn Trãi chữ “thời” và chữ “nhân” nổi bật lên như sợi chỉ đỏ xuyên qua toàn bộ hệ thống tư tưởng của ông. Đó chính là thời cơ và thời thế; đó là nhân bản, nhân nghĩa và nhân văn.

VI. Nghiên Cứu và Phát Huy Tư Tưởng Nhân Văn Nguyễn Trãi 59 ký tự

Việc nghiên cứu tư tưởng nhân văn của Nguyễn Trãi cần được tiếp tục đẩy mạnh, đặc biệt là trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng. Cần có những công trình nghiên cứu chuyên sâu, phân tích một cách toàn diện và hệ thống tư tưởng Nguyễn Trãi. Đồng thời, cần có những giải pháp cụ thể để phát huy tư tưởng nhân văn của ông trong thực tiễn xây dựng và phát triển đất nước.

6.1. Đẩy mạnh nghiên cứu chuyên sâu về tư tưởng Nguyễn Trãi 58 ký tự

Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài Tính nhân văn – một nội dung cốt lõi mang triết lý sâu sắc, bao trùm toàn bộ tư tưởng Nguyễn Trãi và cuộc đời ông, là tư tưởng có giá trị cả về mặt lý luận và thực tiễn nên đã thu hút được sự quan tâm nghiên cứu của nhiều nhà khoa học. Có thể khái quát các công trình nghiên cứu thành ba hướng chính như sau: Hướng thứ nhất, các công trình nghiên cứu liên quan đến những đặc điểm, điều kiện lịch sử hình thành tính nhân văn trong tư tưởng Nguyễn Trãi.

6.2. Ứng dụng tư tưởng nhân văn vào thực tiễn xây dựng đất nước 59 ký tự

Trong Chiếu hậu tự huấn - Dạy con nối ngôi, để dạy thái tử, ông viết: “Cha đã dựng nền, mà con không xây nhà, lợp mái; cha đã khẩn ruộng mà con không cấy lúa, trồng cây; như thế sao thành được chí ta, sao giữ được nghiệp ta, mà mong truyền dõi lâu dài. Vả lại, trông mong vào người có nhân, đó là dân. Chở thuyền, đắm thuyền cũng lại là dân. Giúp đỡ cho người có đức là trời, khó biết không thường cũng lại là trời” [70, tr.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, phần kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận văn đƣợc kết cấu gồm 2 chƣơng, 4 tiết. PHẦN NỘI DUNG Chƣơng 1 NHỮNG ĐIỀU KIỆN VÀ TIỀN ĐỀ HÌNH THÀNH TÍNH NHÂN VĂN TRONG TƢ TƢỞNG NGUYỄN TRÃI 1. ĐIỀU KIỆN LỊCH SỬ, KINH TẾ - XÃ HỘI VIỆT NAM CUỐI THẾ KỶ XIV ĐẦU THẾ KỶ XV - CƠ SỞ HÌNH THÀNH TÍNH NHÂN VĂN TRONG TƢ TƢỞNG NGUYỄN TRÃI Một trong những vấn đề cơ bản quan trọng khi nghiên cứu tính nhân văn trong tƣ tƣởng Nguyễn Trãi là phải tìm hiểu rõ đặc điểm, hoàn cảnh lịch sử và điều kiện kinh tế, chính trị - xã hội, văn hóa, cũng nhƣ những tiền đề lý luận hình thành tính nhân văn trong tƣ tƣởng của ông. Bởi vì, theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật lịch sử, tồn tại xã hội và ý thức xã hội có mối quan hệ tác động qua lại biện chứng với nhau, trong đó tồn tại xã hội quyết định đến nguồn gốc và mọi tính chất, nội dung, khuynh hƣớng của ý thức xã hội.

Ý thức xã hội có tính độc lập tƣơng đối, tác động trở lại tồn tại xã hội. Tính nhân văn là một trong những phạm trù thuộc hình thái ý thức xã hội, luôn luôn phản ánh và chịu sự quy định của tồn tại xã hội. Do đó, sự hình thành và phát triển tính nhân văn trong tƣ tƣởng Nguyễn Trãi cũng không nằm ngoài tính tất yếu đó. Đúng nhƣ quan điểm của các nhà mácxit đã khẳng định: “Chính con ngƣời khi phát triển sự sản xuất vật chất và sự giao tiếp vật chất của mình, đã làm biến đổi, cùng với hiện thực đó của mình, cả tƣ duy lẫn sản phẩm tƣ duy của mình.

Không phải ý thức quy định đời sống mà chính đời sống quy định ý thức” [43, tr. Cho nên, một mặt, tính nhân văn trong tƣ tƣởng Nguyễn Trãi bị chi phối bởi đặc điểm, nhu cầu xã hội Đại Việt thế kỷ XIV - XV; mặt khác, nó là sự kế thừa những tiền đề tƣ tƣởng nhân văn trƣớc đó, cùng với sự phản ánh, chắt lọc những tinh hoa giá trị văn hóa của dân tộc. Công cuộc củng cố, xây dựng quốc gia Đại Việt thế kỷ XIV – XV với việc hình thành tính nhân văn trong tƣ tƣởng Nguyễn Trãi Có thể nói xã hội Việt Nam giai đoạn cuối thế kỷ XIV, đầu thế kỷ XV là một giai đoạn lịch sử đầy biến động về nhiều mặt từ kinh tế - xã hội đến chính trị - tƣ tƣởng, văn hoá. Nguyễn Trãi sinh ra, lớn lên và chứng kiến những biến đổi thăng trầm của giai đoạn lịch sử này.

Và tất nhiên những giá trị nhân văn trong tƣ tƣởng của ông cũng đã nảy sinh, hình thành và phát triển trong điều kiện ấy. Chúng ta đã biết rằng, nhà Trần lên ngôi thay thế nhà Lý vào thế kỷ XIII, mở ra một thời kỳ mới tiếp tục phát triển cao hơn của xã hội Đại Việt. Dƣới thời nhà Trần, là một xã hội có một nền chính trị thống nhất, ổn định và một nền văn hóa độc lập, thoát dần khỏi sự ảnh hƣởng của văn hóa ngoại lai, và một hệ tƣ tƣởng độc lập làm chỗ dựa về mặt tinh thần vững chắc cho xã hội Đại Việt. Với ba lần đánh tan quân Nguyên, kẻ thù mạnh nhất thế giới thời kỳ phong kiến, đã khẳng định sự lãnh đạo tài tình của các vua nhà Trần và đặc biệt là biết phát huy, đề cao vai trò con ngƣời, biết tập hợp sức mạnh đoàn kết một lòng của quân dân Đại Việt trong chiến tranh.

Vua Trần Thái Tông, một ông vua đã từng xông pha nơi trận mạc, suốt đời nhớ mãi câu nói của quốc sƣ Phù Vân: “Phàm đã làm vua của thiên hạ, phải lấy ý muốn của thiên hạ làm ý muốn của mình, phải lấy tấm lòng của thiên hạ làm tấm lòng của mình” [89, tr. Chính từ việc các vua nhà Trần biết đề cao vai trò nhân dân trong chiến tranh cũng nhƣ trong củng cố, xây dựng đất nƣớc, đã làm nên những thành công về mọi mặt từ kinh tế - xã hội đến chính trị - tƣ tƣởng, văn hoá, quân sự… của quốc gia Đại Việt vào nửa đầu thế kỷ XIV. Tuy nhiên, vào nửa sau thế kỷ XIV, xã hội Đại Việt đã lâm vào một cuộc khủng hoảng trầm trọng. Đó là sự suy thoái về kinh tế, sự băng hoại về chính trị xã hội, sự sa đọa của tầng lớp quý tộc cầm quyền và cuộc sống cực khổ của nhân dân lao động trong xã hội.

Một trong những nguyên nhân sâu xa của cuộc khủng hoảng trầm trọng đó là, càng về sau các vua nhà Trần nhƣ Trần Dụ Tông đã không biết phát huy, đề cao vai trò nhân dân, xa rời nhân dân, không coi việc lo cho dân cho nƣớc là việc chính mà lao vào ăn chơi truỵ lạc, hƣởng thụ thoả mãn cá nhân, còn bắt nhân dân phải phục dịch, hầu hạ. Trong tác phẩm Một số vấn đề lý luận về lịch sử tư tưởng Việt Nam của Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội có viết: “Nhà Trần từ sau khi Dụ Tông hoang dâm, phóng túng, lại thêm Chiêm Thành xâm lƣợc, quấy rối, thì giặc cƣớp rất nhiều. Chúng cƣớp của bắt ngƣời giữa ban ngày, pháp luật không thể ngăn cấm đƣợc” [85, tr.

Trƣớc tình hình khủng hoảng sâu sắc nhiều mặt của nhà Trần nhƣ thế, vào năm 1400, Hồ Quý Ly ép Thiếu Đế nhƣờng ngôi cho mình, lập nên triều Hồ, lấy niên hiệu Thánh Nguyên, quốc hiệu Đại Ngu. Trƣớc và sau khi lên ngôi, Hồ Quý Ly đã tiến hành một loạt các biện pháp cải cách về nhiều mặt, kinh tế, chính trị, xã hội, văn hóa, tƣ tƣởng…để củng cố, xây dựng quốc gia Đại Việt theo một hƣớng mới. Có thể thấy, Hồ Quy Ly là một nhân vật hành động, có tầm nhìn, có năng lực và sự quyết đoán mạnh mẽ. Đề ra những biện pháp cải cách lật đổ triều Trần, ông muốn tìm ra con đƣờng giải quyết cuộc khủng hoảng kinh tế - xã hội Đại Việt cuối thời kỳ nhà Trần, tìm ra lối thoát nhằm xây dựng một nhà nƣớc tập quyền vững mạnh.

Tuy nhiên Hồ Quý Ly cũng là một con ngƣời đầy thủ đoạn, độc đoán, chủ quan duy ý chí, cộng với các chính sách cải cách nửa vời, thiếu triệt để, dẫn đến chỗ làm mất lòng dân. Kết cục là ông bị chống đối từ nhiều phía, dân chúng không đồng tình ủng hộ. Nhân cơ hội này, nhà Minh đe dọa và tiến hành cuộc xâm lƣợc. Nhà Hồ mau chóng sụp đổ (1400 - 1407), triều đại Lê sơ lên ngôi thay thế triều đại Nhà Hồ nhƣ là một tất yếu của lịch sử, nó hợp với quy luật dựng nƣớc đi đôi với giữ nƣớc của dân tộc Việt Nam.

Cuộc khởi nghĩa Lam Sơn chống giặc Minh giành thắng lợi, ngày 15 tháng 4 năm Mậu Thân (29 tháng 4 năm 1428), Lê Lợi chính thức lên ngôi hoàng đế ở Đông Kinh (Thăng Long), khôi phục tên nƣớc là Đại Việt mở đầu triều đại Lê sơ. Chủ nghĩa duy vật lịch sử khẳng định, giữa lực lƣợng sản xuất và quan hệ sản xuất luôn có mối quan hệ biện chứng tác động qua lại với nhau tạo thành quy luật cơ bản của phép biện chứng duy vật. Trong đó, lực lƣợng sản xuất quyết định quan hệ sản xuất cả về nội dung, trình độ và tính chất; còn quan hệ sản xuất có tính độc lập tƣơng đối tác động trở lại lực lƣợng sản xuất theo hai chiều hƣớng hoặc là thúc đẩy hoặc là kìm hãm sự phát triển của lực lƣợng sản xuất. Trong công cuộc củng cố, xây dựng quốc gia Đại Việt thế kỷ XIV – XV, thời kỳ Lê sơ, với sự tập trung đi sâu cho việc cơi nới sức dân, phát huy, đề cao vai trò nhân dân, tập hợp sức mạnh đoàn kết một lòng của quân dân Đại Việt trong lao động sản xuất nông nghiệp, thƣơng nghiệp, thủ công nghiệp; nâng cao đời sống chính trị, tƣ tƣởng; quan tâm tới xây dựng quân đội, xây dựng hệ thống pháp luật.

đồng thời đã sáng tạo ra nhiều công cụ lao động mới phục vụ cho sản xuất vật chất. Nên đã góp phần quan trọng làm cho lực lƣợng sản xuất phát triển mạnh mẽ, theo đó là một quan hệ sản xuất tƣơng ứng đã thúc đẩy xã hội phát triển tiến lên. Đất nƣớc Đại Việt dần dần đƣợc hồi phục và phát triển lên một đỉnh cao mới về kinh tế - chính trị, quân đội, văn hóa, giáo dục…, đây chính là những yếu tố cơ bản đã chi phối, ảnh hƣởng trực tiếp đến sự hình hành và phát triển tính nhân văn trong tƣ tƣởng Nguyễn Trãi. Về kinh tế, trong thời gian đô hộ của nhà Minh và cuộc chiến tranh giải phóng bảo vệ Tổ quốc đã tàn phá nghiêm trọng nền kinh tế Đại Việt vốn đã bị suy yếu, khủng hoảng trong những thập kỷ cuối thời Trần.

Đồng ruộng xơ xác, làng xóm tiêu điều, nhân dân phiêu tán, nền thủ công, thƣơng nghiệp suy sụp. Sau khi đất nƣớc giành đƣợc độc lập, nhà nƣớc và nhân dân với lòng yêu nƣớc, lòng tự hào dân tộc đang vƣơn cao, đã hợp sức cùng nhau khôi phục sản xuất, hàn gắn các vết thƣơng chiến tranh và đƣa nền kinh tế phát triển lên một giai đoạn mới. Về tình hình ruộng đất, sau khi giành đƣợc thắng lợi, đất nƣớc hoàn toàn giải phóng, nhà Lê một mặt cho 25 vạn quân về làm ruộng, lấy lại đất cũ của mình và khôi phục sản xuất, mặt khác kêu gọi nhân dân phiêu tán do loạn lạc chiến tranh trở về quê cũ, cùng nhau xây dựng lại xóm làng, đồn điền, nghề nghiệp. Để đảm bảo cho phát triển sản xuất, Lê Thái Tổ chỉ đạo cho các làng xã làm sổ ruộng đất và trên cơ sở đó nhà nƣớc chủ động phân phối, quản lý.

Với chính sách trọng nông của thời kỳ Lê sơ đã thực sự mang lại kết quả tốt. Nhiều năm sau, nhớ lại thời kỳ này, nhân dân đã ca ngợi: “Đời vua Thái Tổ, Thái Tông. Thóc lúa đầy đồng, trâu chẳng buồn ăn”. Trong lĩnh vực công thƣơng nghiệp, bên cạnh sự phục hồi phát triển nông nghiệp, việc xây dựng lại kinh thành, thị tứ, thị trấn cũng đƣợc quan tâm và phát triển nhanh chóng.

Các ngành nghề truyền thống nhƣ kéo tơ, dệt lụa, đan lát, rèn đúc, dệt chiếu, làm nón, đúc đồng. ngày càng phát triển ở các làng xã, trong đó Thăng Long là nơi tập trung nhiều ngành nghề thủ công của cả nƣớc, thời bấy giờ Thăng Long đƣợc chia thành 36 phƣờng, mỗi phƣờng làm một nghề khác nhau. Nhìn chung nền kinh tế nông nghiệp, công thƣơng nghiệp xã hội Đại Việt thời kỳ Lê sơ phát triển thêm một bƣớc đáng kể so với trƣớc.