Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Thuật ngữ về rượu bia và đồ uống cócồn 1. Khái niệm rượu bia Rượu bia là đồ uống cócồn được tạo ra chủ yếu nhờ quátrì nh lên men tinh bột và đường cótrong nhiều loại hoa quả, ngũ cốc [13]. Thuật ngữ "đồ uống có cồn" theo nghĩa thuần túy là "ethyl ancohol hay ethanol", một loại chất lỏng thu được từ việc lên men đường, nhưng theo nghĩa rộng nhất, thuật ngữ này được dùng để chỉ "các loại đồ uống như bia, rượu và rượu mạnh có thể khiến con người bị say"[40].
Cồn thực phẩm: Là cồn ethanol đạt yêu cầu dùng trong thực phẩm, thu được bằng cách chưng cất từ dịch lên men có nguồn gốc tinh bột và các loại đường [4]. Rượu bia trong nghiên cứu này bao gồm: - Rượu trắng chưng cất: Đồ uống có cồn được chưng cất từ dịch lên men có nguồn gốc tinh bột hoặc các loại đường [3]. - Rượu trắng pha chế: Đồ uống có cồn được pha chế từ cồn thực phẩm, nước và phụ gia thực phẩm [3]. - Rượu vang: Là đồ uống có cồn thu được từ quá trình lên men rượu từng phần/hoàn toàn từ nho tươi (hoặc từ dịch ép nho), không qua chưng cất.
Độ rượu không dưới 8,5 % tính theo thể tích [4]. - Rượu vang nổ: Là rượu vang được tiếp tục xử lý trong hoặc sau quá trình sản xuất. Sản phẩm có sủi bọt khi mở nắp chai do quá trình giải phóng CO2 [4]. - Rượu mạnh nội sinh: Là đồ uống có cồn, độ rượu không dưới 15% tính theo thể tích.
Sản phẩm thu được từ một trong các quá trình: Chưng cất các sản phẩm lên men tự nhiên (có thể bổ sung hoặc không bổ sung hương liệu); bổ sung hương liệu, đường hoặc các sản phẩm tạo ngọt khác (mật ong, siro quả, các carbohydrat tự nhiên có vị ngọt) vào cồn thực phẩm hoặc các loại rượu thuộc nhóm rượu mạnh; phối trộn một hoặc nhiều loại rượu mạnh với nhau và/hoặc với cồn thực phẩm và/hoặc đồ uống khác [4]. 5 - Bia hơi: Là đồ uống có cồn thu được từ quá trình lên men hỗn hợp các nguyên liệu chủ yếu gồm malt đại mạch, ngũ cốc, nấm men bia, hoa houblon, nước [4]. - Bia hộp, bia chai: Là đồ uống cócồn thu được từ quátrì nh lên men hỗn hợp các nguyên liệu chủ yếu gồm malt đại mạch, ngũ cốc, nấm men bia, hoa houblon, nước; được xử lý và đóng hộp/đóng chai [4]. Tại Việt Nam, 99% đồ uống có cồn là rượu và bia, những loại đồ uống có cồn khác chiếm tỷ lệ không đáng kể [15].
Đơn vị rượu “Đơn vị rượu” là một đơn vị đo lường dùng để quy đổi các loại rượu bia với nhiều nồng độ khác nhau. Đơn vị rượu tương đương 10 gram rượu nguyên chất chứa trong dung dịch uống (pure unit of alcohol) được coi tương đương với 01 cốc chuẩn. 01 cốc chuẩn tương đương: 3/4 chai hoặc 01 lon bia 330ml (4%), 1 ly rượu vang 100 ml nồng độ 13,5%, 01 cốc bia hơi 330ml hoặc 01 chén rượu mạnh 30 ml nồng độ 40% [15]. Tình hình sử dụng rượu bia 1.
Trên thế giới 1. Tình hình sử dụng rượu bia SDRB là hành vi gắn liền với văn hóa truyền thống của nhiều quốc gia trên thế giới. Số liệu thống kê năm 2010, trên toàn cầu trung bình uống 6,2 lít cồn nguyên chất mỗi năm hay tương đương với 13,5g rượu nguyên chất mỗi ngày. Tuy nhiên có sự khác biệt lớn trong tổng mức tiêu thụ rượu giữa các khu vực và các nước.1: Mức tiêu thụ rượu bia bình quân đầu người trên thế giới, 2010 [65] Hì Các nước phát triển có mức tiêu thụ bình quân theo đầu người cao nhất, đặc biệt trong khu vực châu Âu, châu Mỹ (≥ 12,5 lít/người/năm); khu vực Tây Thái Bình Dương và khu vực Châu Phi có mức tiêu thụ trung bình (10 – 12,4 lít/ người/ năm) và các nước Đông Nam Á, đặc biệt trong khu vực Địa Trung Hải có mức tiêu thụ thấp (< 2,5 lít/người/năm) [65].
Năm 2016, mức tiêu thụ rượu bình quân đầu người từ 15 tuổi trở lên trên toàn thế giới là 6,4 lít cồn nguyên chất, thay đổi không đáng kể so với năm 2010. Tiêu thụ rượu bia cao nhất là khu vực có nền kinh tế phát triển, thấp hơn ở Châu Phi và một số quốc gia châu Á, đặc biệt thấp hơn nữa ở Tiểu lục địa Ấn Độ và các quốc gia theo đạo Hồi [68]. Trong khi tiêu thụ rượu bia có xu hướng giảm ở Châu Âu, châu Mỹ, châu Phi trong suốt giai đoạn 2010 - 2016 thì tiêu thụ rượu bia ở khu vực Tây Thái Bình Dương và Đông Nam Á tăng mạnh. Mức tiêu thụ rượu bia ở khu vực Đông Nam Á năm 2016 đã tăng gần 30% so với năm 2010 [68].2: Mức tiêu thụ rượu bia (≥ 15 tuổi) trên thế giới theo khu vực giai đoạn 2010 - 2016 [68] 1.
Các loại rượu bia thường được sử dụng Các khu vực khác nhau có sự khác nhau về loại rượu bia thường sử dụng. Số liệu thống kê năm 2010 cho thấy, trên toàn cầu, 50,1% tổng lượng rượu tiêu thụ là các loại rượu mạnh, đặc biệt các nước trong khu vực Đông Nam Á mặc dù có tỷ lệ SDRB thấp hơn các khu vực khác nhưng tỷ lệ rượu mạnh được sử dụng cao nhất so với các khu vực khác. Loại đồ uống có cồn được tiêu thụ nhiều thứ 2 đó là bia, lượng bia tiêu thụ toàn cầu chiếm 34,8% so với các loại đồ uống có cồn, trong đó các nước thuộc khu vực Châu Mỹ có xu hướng tiêu thụ bia nhiều nhất (55,3%). Đối với rượu vang, lượng tiêu thụ tương đối thấp, chỉ có 8,0% và đa số các nước thuộc khu vực Châu Âu sử dụng rượu vang [65].
Thực trạng SDRB trong thanh thiếu niên Tại Mỹ, năm 2015, cuộc điều tra hành vi nguy cơ của thanh niên cho thấy trong 30 ngày qua có 33% tỷ lệ học sinh trung học sử dụng rượu, 8% lái xe sau khi uống rượu; trong khi cuộc điều tra về sử dụng ma túy và sức khỏe cho thấy 20% thanh thiếu niên từ 12 – 20 tuổi tuống rượu. Uống rượu quá mức gây ra hơn 4.300 ca tử vong trong số thanh thiếu niên, vị thành niên mỗi năm và chi phí kinh tế là 24 tỷ đô la Mỹ trong năm 2010. Theo pháp luật của Mỹ uống rượu trước tuổi 21 là bất hợp pháp, tuy nhiên các nghiên cứu cho thấy lượng rượu thanh thiếu niên từ 12 – 20 tuổi uống chiếm 11% lượng rượu được tiêu thụ ở Mỹ.000 lượt bệnh nhân dưới 21 tuổi được cấp cứu vì các vấn đề liên quan đến rượu [72]. Việc sử dụng rượu phổ biến ở thanh thiếu niên và thanh niên là đáng báo động còn vì rượu là một yếu tố chính gây tử vong do tai nạn ô tô, khoảng một phần ba số người lái xe tuổi từ 21-24 chết vì tai nạn xe ô tô trong năm 2009 có mức cồn vượt quá giới hạn cho phép; uống rượu còn làm suy giảm chức năng của não như trí nhớ, kỹ năng vận động.
cũng như phát sinh các hành vi không an toàn như quan hệ tình 9 dục, hãm hiếp [73]. Đặc biệt tại một số quốc gia đang phát triển ở khu vực Nam Mỹ như Porto Alegre, Brazil, tuổi bắt đầu SDRB rất thấp là 10,1 tuổi [38]. Tại Châu Âu, Trung tâm nghiên cứu về hành vi uống rượu ở lứa tuổi học sinh tiến hành điều tra 4 năm/lần ở 35 quốc gia trong khu vực cho kết quả nam thanh niên lần đầu tiên uống rượu ở lứa tuổi 13,6 vànữ thanh niên là13,9 tuổi; 95% thiếu niên ở tuổi 13 đã từng uống rượu, 5% ở lứa tuổi 11, 12% ở lứa tuổi 13 và29% ở lứa tuổi 15 uống rượu hàng tuần [59], [64]. Trong đó tại Cộng hòa Séc, lứa tuổi lần đầu tiên sử dụng rượu là12 tuổi.
Tại Ailen, người trẻ tuổi có xu hướng uống nhiều rượu hơn so với nh của Châu Âu, trong đó 40% đã uống 5 ly trong một lần uống rượu, mức trung bì 23% cómột hoặc nhiều lần say rượu [71]. Kết quả điều tra y tế quốc gia năm 2009 tại nh hàng tuần đối với nam năm 2003 là 20,3 đơn Scotland cho thấy mức tiêu thụ trung bì vị so với 17,5 đơn vị năm 2009, nam giới trong độ tuổi 16-24 tuổi cómức tiêu thụ hàng tuần cao nhất ở mức 22,7 đơn vị/tuần, sau đó là độ tuổi 45 – 54 tuổi với mức 20,2 đơn vị/tuần [51]. Tại Việt Nam 1. Tình hình SDRB Trong 2 thập kỷ qua, mức tiêu thụ rượu bia toàn cầu đang chững lại thì Việt Nam là một trong số ít quốc gia có xu hướng tăng nhanh về tiêu thụ rượu bia ở mức cao trên thế giới.
Mức tiêu thụ chất có cồn tính trên bình quân đầu người (đối với người trên 15 tuổi) của Việt Nam tăng từ 3,8 lít/người năm 2005 lên 6,6 lít/người năm 2010 và 8,3 lít/người năm 2016 (cao hơn mức trung bình của thế giới là 6,4 lít/người năm 2016) (Hình 1.4: Tiêu thụ rượu bia trên đầu người (≥ 15 tuổi) năm 2016 [66) Trong các loại sản phẩm đồ uống có cồn do nhà máy sản xuất, bia là loại đồ uống có cồn được tiêu thụ chủ yếu tại Việt Nam với 97% lượng cồn nguyên chất tiêu thụ là từ bia [13]. Sản lượng tiêu thụ bia tăng từ 2,8 tỷ lít năm 2012 lên hơn 4 tỷ lít năm 2017, Việt Nam trở thành quốc gia tiêu thụ bia cao nhất Đông Nam Á (mặc dù mức thu nhập chỉ đứng thứ 8 Đông Nam Á), và đứng thứ 3 châu Á, chỉ sau Nhật Bản, Trung Quốc [17], [18], [47].5: Tiêu thụ chất có cồn bình quân đầu người (≥ 15 tuổi) được ghi nhận (lít cồn nguyên chất) theo tỷ lệ loại đồ uống tại Việt Nam, 2010 [13] 11 Nếu tính riêng những người SDRB tại Việt Nam, trung bình một năm, một người từ 15 tuổi trở lên (cả hai giới) uống hết 17,2 lít cồn nguyên chất. Đặc biệt trong số nam giới có uống rượu bia, trung bình một người tiêu thụ 27,4 lít cồn nguyên chất/năm [70].6: Tiêu thụ rượu bia tính ra lượng cồn nguyên chất trong số nam giới uống rượu bia ở các nước Đông Nam Á, 2008 - 2010 [70] 1. Tình hình sử dụng rượu bia trong thanh, thiếu niên Kết quả phân tích số liệu tại cuộc điều tra quốc gia về vị thành niên và thanh niên Việt Nam lần thứ nhất vào năm 2003 (SAVY I) và lần thứ hai vào năm 2008 (SAVY II) cho thấy tỷ lệ SDRB ở thanh thiếu niên Việt Nam nói chung khá cao và có xu hướng tăng lên.