Luận án tiến sĩ: Tính chính luận trong chương trình đàm thoại VTV1, HTV9

Luận án tiến sĩ nghiên cứu tính chính luận trong đàm thoại truyền hình. Phân tích thực trạng qua các chương trình của VTV1 và HTV9 giai đoạn 2014-2015.

• Tác giả: Nguyễn Nga Huyền
• Người hướng dẫn: PGS, TS. Đinh Thị Thúy Hằng
• Trường học: Học Viện Báo Chí Và Tuyên Truyền
• Chuyên ngành: Báo chí học
• Đề tài: Tính Chính Luận Trong Chƣơng Trình Đàm Thoại Truyền Hình Ở Việt Nam Hiện Nay
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Toàn cảnh tính chính luận trong đàm thoại truyền hình VN

Tính chính luận trong đàm thoại truyền hình Việt Nam là một thuộc tính quan trọng, thể hiện vai trò của báo chí trong việc định hình và dẫn dắt diễn ngôn công chúng. Khái niệm “chính luận” có nguồn gốc từ Hán Việt, ban đầu mang ý nghĩa bàn luận về các vấn đề chính trị. Theo thời gian, nội hàm của nó đã mở rộng, bao trùm các vấn đề kinh tế, văn hóa, xã hội mang tính thời sự, được phân tích, lý giải một cách trực diện, đa chiều bằng lý lẽ và lập luận. Trong bối cảnh truyền thông hiện đại, đàm thoại truyền hình không chỉ là một kênh thông tin mà còn là một không gian công cộng, nơi các ý tưởng được trao đổi và các chính sách được mổ xẻ. Các chương trình tranh luận và talkshow chính luận đóng vai trò thiết yếu trong việc thực hiện chức năng phản biện xã hội của báo chí, góp phần làm sáng tỏ những vấn đề phức tạp, từ đó giúp khán giả có cái nhìn toàn diện hơn. Nghiên cứu của Nguyễn Nga Huyền (2021) khẳng định, đặc trưng cơ bản của thể loại này là “phản ánh hiện thực bằng phương thức phân tích, bình luận, lý giải nhằm giải quyết vấn đề bằng lý lẽ”. Do đó, việc xác định và nâng cao tính chính luận không chỉ là yêu cầu nghiệp vụ mà còn là trách nhiệm xã hội của nhà báo trong nền báo chí cách mạng Việt Nam.

1.1. Giải mã khái niệm cốt lõi Chính luận và tính chính luận

Thuật ngữ “chính luận” bắt nguồn từ việc bàn luận các vấn đề chính trị - xã hội. Viện Ngôn ngữ học định nghĩa chính luận là “thể văn phân tích, bình luận các vấn đề chính trị, xã hội đương thời”. Tuy nhiên, trong bối cảnh báo chí hiện đại, khái niệm này không còn bó hẹp trong lĩnh vực chính trị. Một chuyên gia trong luận án của Nguyễn Nga Huyền nhận định: “Chính luận cần phải được hiểu là bàn luận một cách ngay thẳng, trung thực về những vấn đề xung quanh chúng ta”. Như vậy, tính chính luận là thuộc tính thể hiện mức độ phân tích sâu sắc, lập luận chặt chẽ, và quan điểm rõ ràng về một sự kiện, vấn đề thời sự. Nó không chỉ tồn tại trong các thể loại chính luận thuần túy như bình luận, xã luận mà còn có thể biểu hiện trong các phóng sự, điều tra, miễn là tác phẩm đó sử dụng lý lẽ để làm sáng tỏ bản chất vấn đề và thể hiện quan điểm một cách thuyết phục. Đây là yếu tố cốt lõi tạo nên giá trị và ảnh hưởng của truyền hình đối với xã hội.

1.2. Vai trò của talkshow truyền hình trong diễn ngôn công chúng

Các chương trình talkshow truyền hình chính luận là một phần quan trọng của diễn ngôn công chúng. Chúng tạo ra một diễn đàn mở để các chuyên gia, nhà quản lý và người dân cùng thảo luận về những vấn đề chung. Thông qua các cuộc đối thoại chính sách, các chương trình này giúp giải thích, phổ biến và lấy ý kiến phản hồi về các chủ trương, đường lối của Đảng và Nhà nước. Hơn nữa, chúng còn thực hiện chức năng giám sát và phản biện xã hội, chỉ ra những bất cập, hạn chế trong quá trình thực thi chính sách. Bằng cách này, các chương trình tranh luận không chỉ cung cấp thông tin mà còn góp phần định hướng dư luận một cách tích cực, nâng cao nhận thức và ý thức công dân cho khán giả. Vai trò của truyền thông ở đây được thể hiện rõ nét qua việc tạo cầu nối giữa nhà nước và nhân dân.

II. Thách thức khi thể hiện tính chính luận trên talkshow

Mặc dù có vai trò quan trọng, việc thể hiện tính chính luận trong đàm thoại truyền hình Việt Nam phải đối mặt với nhiều thách thức không nhỏ. Thách thức lớn nhất là giữ được sự cân bằng giữa việc tuân thủ định hướng thông tin của nền báo chí cách mạng Việt Nam và việc đảm bảo tính khách quan, đa chiều của một cuộc tranh luận thực sự. Ranh giới giữa một cuộc đối thoại chính sách hiệu quả và một buổi tuyên truyền một chiều đôi khi rất mong manh. Áp lực về kiểm duyệt nội dung và những “vùng cấm” vô hình có thể hạn chế khả năng khai thác các chủ đề nhạy cảm, làm giảm đi tính hấp dẫn và chiều sâu của phân tích chuyên sâu. Thêm vào đó, chất lượng của các cuộc đàm thoại còn phụ thuộc rất nhiều vào năng lực của người dẫn chương trình và các khách mời. Việc tìm kiếm những chuyên gia vừa có kiến thức sâu rộng, vừa có khả năng trình bày lôi cuốn, vừa sẵn sàng tham gia tranh luận thẳng thắn là một bài toán khó. Những yếu tố này nếu không được giải quyết triệt để sẽ làm suy giảm ảnh hưởng của truyền hình và mức độ tương tác với khán giả.

2.1. Ranh giới mong manh giữa đối thoại và tuyên truyền một chiều

Một chương trình đàm thoại có tính chính trị xã hội cao đòi hỏi phải có sự tranh luận, va chạm quan điểm. Tuy nhiên, nhiều chương trình hiện nay vẫn đi theo lối mòn: người dẫn chương trình đưa ra câu hỏi, khách mời trả lời theo kịch bản có sẵn. Điều này biến cuộc đàm thoại thành một hình thức phổ biến chính sách một chiều, thiếu đi yếu tố phản biện xã hội thực chất. Để vượt qua thách thức này, cần có sự thay đổi trong tư duy của cả ekip sản xuất và cơ quan quản lý, chấp nhận những ý kiến trái chiều mang tính xây dựng như một phần tất yếu của một không gian công cộng lành mạnh. Sự thiếu vắng các cuộc tranh luận thực sự sẽ làm giảm sút lòng tin và sự quan tâm của công chúng.

2.2. Vấn đề kiểm duyệt nội dung và giới hạn tự do ngôn luận

Vấn đề kiểm duyệt nội dung là một trong những rào cản lớn nhất đối với việc nâng cao tính chính luận. Sự e dè trong việc lựa chọn đề tài và khai thác các góc nhìn gai góc khiến nhiều bình luận thời sự trở nên nhạt nhòa, thiếu tính đột phá. Mặc dù tự do ngôn luận trong khuôn khổ pháp luật được đảm bảo, việc tự kiểm duyệt của các nhà báo và tòa soạn vẫn diễn ra phổ biến do lo ngại những rủi ro tiềm tàng. Điều này vô hình trung làm hạn chế khả năng giám sát và phản biện của báo chí, khiến nhiều vấn đề nóng của xã hội không được thảo luận một cách thấu đáo trên các phương tiện truyền thông chính thống, đặc biệt là trên sóng các chương trình VTV mang tầm ảnh hưởng quốc gia.

III. Bí quyết nâng cao tính chính luận qua MC và khách mời

Con người là yếu tố quyết định thành công của một chương trình đàm thoại chính luận. Người dẫn chương trình (MC) và khách mời là hai nhân tố trung tâm, trực tiếp tạo ra chiều sâu và sức hấp dẫn cho cuộc thảo luận. Một người dẫn chương trình giỏi không chỉ là người điều phối mà còn phải là một nhà báo có kiến thức nền tảng vững chắc, tư duy phản biện sắc bén và bản lĩnh nghề nghiệp. Họ phải có khả năng dẫn dắt, gợi mở vấn đề, đặt ra những câu hỏi hóc búa để thúc đẩy phân tích chuyên sâu và tranh luận đa chiều. Về phía khách mời, việc lựa chọn đúng người là vô cùng quan trọng. Một chương trình thành công cần có sự tham gia của các chuyên gia đầu ngành, những nhà hoạch định chính sách và cả những người chịu tác động trực tiếp từ chính sách đó. Sự đa dạng về góc nhìn của khách mời sẽ tạo ra một cuộc đối thoại chính sách thực chất, giúp khán giả tiếp cận vấn đề từ nhiều phía, từ đó nâng cao hiệu quả định hướng dư luận. Đây chính là biểu hiện rõ nét của trách nhiệm xã hội của nhà báo và của cả ekip sản xuất.

3.1. Trách nhiệm xã hội và kỹ năng của người dẫn chương trình

Người dẫn chương trình đàm thoại chính luận phải ý thức sâu sắc về trách nhiệm xã hội của nhà báo. Họ không chỉ truyền đạt thông tin mà còn là người định hình cuộc tranh luận, đảm bảo nó diễn ra một cách công bằng, văn minh và hướng tới mục tiêu làm sáng tỏ sự thật. Ngoài kiến thức chuyên môn, họ cần trang bị các kỹ năng như: lắng nghe chủ động, tóm tắt ý chính, kiểm soát thời gian và đặc biệt là kỹ năng đặt câu hỏi phản biện. Một câu hỏi thông minh có thể thay đổi hoàn toàn cục diện của một cuộc thảo luận, buộc khách mời phải đi vào bản chất vấn đề thay vì đưa ra những câu trả lời chung chung. Đây là yếu tố then chốt để tạo ra những bình luận thời sự có giá trị.

3.2. Tiêu chí lựa chọn khách mời để tạo ra phản biện xã hội

Để tạo ra một cuộc tranh luận có tính phản biện xã hội cao, việc lựa chọn khách mời phải tuân thủ các tiêu chí khắt khe. Khách mời không chỉ cần có chuyên môn sâu về lĩnh vực được thảo luận mà còn phải có quan điểm độc lập, chính kiến rõ ràng và sẵn sàng bảo vệ quan điểm đó bằng lập luận logic. Sự kết hợp giữa các chuyên gia có quan điểm khác nhau, thậm chí đối lập, sẽ tạo nên sức hấp dẫn và kịch tính cho chương trình. Tránh mời những khách mời chỉ nói theo một chiều hoặc những người không dám va chạm. Một dàn khách mời chất lượng là tiền đề để xây dựng nên một diễn ngôn công chúng đa dạng và sâu sắc, xứng tầm với vai trò của các kênh truyền hình lớn như VTV hay HTV.

IV. Phương pháp chọn đề tài và câu hỏi cho đàm thoại TV

Nội dung là linh hồn của chương trình, trong đó, việc lựa chọn đề tài và xây dựng hệ thống câu hỏi đóng vai trò xương sống. Để tính chính luận trong đàm thoại truyền hình được thể hiện rõ nét, đề tài được chọn phải mang tính thời sự cao, phản ánh những vấn đề mà xã hội đang thực sự quan tâm. Đó có thể là những dự thảo luật mới, những chính sách kinh tế có tầm ảnh hưởng lớn, hoặc những sự kiện văn hóa-xã hội gây tranh cãi. Một đề tài “nóng” sẽ tự nhiên thu hút sự chú ý của khán giả. Tuy nhiên, sức nặng của chương trình nằm ở hệ thống câu hỏi. Câu hỏi không nên chỉ dừng ở mức độ “cái gì”, “ở đâu”, “khi nào” mà phải tập trung vào “tại sao” và “như thế nào”. Các câu hỏi cần được thiết kế để khai thác chiều sâu, gợi mở các góc nhìn khác nhau và thúc đẩy sự phản biện xã hội. Việc chuẩn bị một kịch bản câu hỏi thông minh, logic, có lớp lang chính là cách để người dẫn chương trình kiểm soát và dẫn dắt cuộc đàm thoại trực tiếp đi đúng hướng, mang lại giá trị thông tin cao nhất cho người xem.

4.1. Cách xác định đề tài nóng có sức ảnh hưởng đến dư luận

Việc xác định đề tài cần dựa trên sự nhạy bén chính trị và khả năng nắm bắt xu hướng xã hội. Ekip sản xuất cần thường xuyên theo dõi các nguồn tin tức, các diễn đàn, mạng xã hội để biết công chúng đang quan tâm đến điều gì. Các vấn đề liên quan đến đời sống dân sinh, các chính sách tác động trực tiếp đến quyền lợi người dân luôn là những chủ đề có sức hút lớn. Ngoài ra, việc lựa chọn những vấn đề còn gây tranh cãi, chưa có sự thống nhất cao sẽ tạo ra không gian cho chương trình tranh luận. Một đề tài hay phải là sự giao thoa giữa tầm quan trọng của vấn đề đối với xã hội và mức độ quan tâm của diễn ngôn công chúng, có tiềm năng định hướng dư luận.

4.2. Kỹ thuật đặt câu hỏi mở và khai thác thông tin đa chiều

Kỹ thuật đặt câu hỏi quyết định chất lượng của phần phân tích chuyên sâu. Thay vì câu hỏi đóng (có/không), người dẫn chương trình nên ưu tiên câu hỏi mở, câu hỏi giả định (“Nếu chính sách này được áp dụng, kịch bản nào sẽ xảy ra?”), và câu hỏi đào sâu (“Tại sao ông/bà lại cho rằng giải pháp đó là tối ưu nhất?”). Những câu hỏi này buộc khách mời phải tư duy, giải thích và bảo vệ quan điểm của mình. Trong một đàm thoại trực tiếp, người dẫn chương trình cũng cần linh hoạt, đặt các câu hỏi nối tiếp dựa trên câu trả lời của khách mời để làm rõ những điểm mâu thuẫn hoặc chưa thỏa đáng. Đây là nghệ thuật để biến một cuộc nói chuyện thành một cuộc đối thoại chính sách thực thụ.

V. Phân tích thực trạng tính chính luận trên VTV và HTV

Thực tiễn các chương trình đàm thoại truyền hình tại Việt Nam, đặc biệt là trên các kênh sóng chủ lực như VTV1 và HTV9, cho thấy những nỗ lực đáng ghi nhận trong việc thể hiện tính chính luận. Luận án của Nguyễn Nga Huyền đã khảo sát các chương trình tiêu biểu như “Đối thoại chính sách” (VTV1), “Sự kiện và Bình luận” (VTV1) và “45 phút” (HTV9) trong giai đoạn 2014-2015. Các chương trình này đã chọn lọc nhiều chủ đề nóng, có tính chính trị xã hội cao, mời được các chuyên gia và nhà quản lý cấp cao tham gia. Chẳng hạn, chương trình VTV “Đối thoại chính sách” đã trở thành một diễn đàn quan trọng để mổ xẻ các chính sách kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng chỉ ra rằng mức độ tranh luận và phản biện thực sự vẫn còn hạn chế. Nhiều cuộc đàm thoại vẫn mang nặng tính trình bày, phổ biến hơn là tranh luận, đối đầu quan điểm. Mức độ tương tác với khán giả thông qua các hình thức đàm thoại trực tiếp vẫn chưa được khai thác hiệu quả, làm giảm khả năng tạo ra một không gian công cộng rộng lớn và sôi nổi.

5.1. Khảo sát chương trình Đối thoại chính sách của VTV1

Chương trình “Đối thoại chính sách” của VTV1 là một ví dụ điển hình cho nỗ lực nâng cao tính chính luận trong đàm thoại truyền hình. Chương trình thường xuyên đề cập đến các vấn đề vĩ mô, các dự luật quan trọng và mời được những khách mời có thẩm quyền. Điểm mạnh của chương trình là cung cấp thông tin chính thống, có độ tin cậy cao, giúp khán giả hiểu rõ hơn về quá trình hoạch định chính sách. Tuy nhiên, điểm yếu nằm ở việc các cuộc thảo luận đôi khi còn mang tính hình thức, thiếu sự tranh luận gay gắt để làm bật lên các khía cạnh khác nhau của vấn đề. Để cải thiện, chương trình cần tạo điều kiện cho các quan điểm đối lập được thể hiện một cách công bằng và mạnh mẽ hơn.

5.2. Đánh giá hiệu quả tương tác với khán giả trong talkshow

Trong kỷ nguyên số, tương tác với khán giả là yếu tố sống còn để duy trì sức hút của truyền hình. Các chương trình đàm thoại chính luận cần tận dụng các nền tảng mạng xã hội, website, ứng dụng di động để thu thập câu hỏi, ý kiến của khán giả trước, trong và sau khi chương trình phát sóng. Việc kết nối trực tiếp với khán giả trong các chương trình đàm thoại trực tiếp không chỉ làm tăng tính hấp dẫn mà còn phản ánh chân thực hơn những băn khoăn, nguyện vọng của người dân. Điều này giúp chương trình thực sự trở thành cầu nối, mở rộng không gian công cộng và tăng cường ảnh hưởng của truyền hình trong việc giám sát và phản biện xã hội, thay vì chỉ là một kênh phát thông tin một chiều.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần Mở đầu, Tổng quan, Kết luận & Kiến nghị, Tài liệu tham khảo, Phụ lục, luận án gồm 3 chƣơng, 7 tiết. 14 TỔNG QUAN Qua tìm hiểu, tham khảo nhiều nguồn tài liệu, tác giả nhận thấy đã có những công trình nghiên cứu, sách chuyên khảo, bài báo khoa học,. đề cập đến một phần, một vài điểm, hoặc có liên quan đến công trình của mình. Trong quá trình nghiên cứu, tác giả hệ thống hoá những tài liệu này thành hai nhóm vấn đề lớn liên quan đến đề tài nghiên cứu: Một là tài liệu liên quan đến chính luận báo chí và tính chính luận, hai là tài liệu liên quan đến chương trình đàm thoại truyền hình.

Hai nhóm này bao gồm cả các tài liệu bằng tiếng Việt và tài liệu tiếng nƣớc ngoài. Đặc biệt, trong các tài liệu bằng tiếng Anh, có một thuật ngữ tiếng Anh quan trọng là “talk show”. Tác giả luận án xin đƣợc giữ nguyên cách gọi này và chú giải sang tiếng Việt nhƣ sau: một chƣơng trình phát thanh hoặc truyền hình có định dạng chính là cuộc nói chuyện, trao đổi giữa hai ngƣời trở lên (gồm ngƣời dẫn chƣơng trình và khách mời) về một chủ đề. Những công trình tiếng nƣớc ngoài dƣới đây hầu hết đƣợc nghiên cứu và xuất bản tại Mỹ, nơi sáng tạo ra dạng chƣơng trình talk show truyền hình, vốn là nguồn gốc của những chƣơng trình đàm thoại, đàm luận, tọa đàm hiện nay của truyền hình Việt Nam.

Do đó, đây là nguồn tham khảo, đối chiếu không thể thiếu để nghiên cứu sinh hoàn thành nghiên cứu này. Hai nhóm vấn đề lớn liên quan đến đề tài nghiên cứu đƣợc trình bày cụ thể theo phạm vi từ các tài liệu tiếng nƣớc ngoài, đến các tài liệu dịch từ tiếng nƣớc ngoài sang tiếng Việt, và các tài liệu tiếng Việt. Các tài liệu đƣợc trình bày theo trình tự thời gian từ quá khứ đến hiện tại nhƣ sau: 1. Tài liệu liên quan đến chính luận báo chí và tính chính luận 1.

Tài liệu tiếng nước ngoài liên quan đến chính luận báo chí và tính chính luận 15 Trong quá trình khảo sát các tài liệu quốc tế để tìm hiểu sự tƣơng đồng và khác biệt về mặt lý luận, nghiên cứu sinh nhận thấy báo chí phƣơng Tây nói chung phân biệt báo chí theo các lĩnh vực cụ thể: chính trị, kinh tế, xã hội, thể thao, giải trí v. Điểm này khá tƣơng đồng với cách gọi “báo chí chuyên biệt” nhƣ ở Việt Nam. Nếu ở nƣớc ta khái niệm “chính luận báo chí” hoặc “báo chí chính luận” rất phổ biến, thì ở các nền báo chí Tây phƣơng, họ sử dụng khái niệm mà nghiên cứu sinh cho rằng là tƣơng đƣơng gần nhất bằng tiếng Anh là “political journalism” và “public affairs journalism” (tạm dịch lần lƣợt là “báo chí về chính trị” và “báo chí về các vấn đề công chúng quan tâm”). Chính vì vậy, trong quá trình nghiên cứu các tài liệu tiếng nƣớc ngoài, nghiên cứu sinh chỉ tập trung vào những tài liệu liên quan đến hai khái niệm này.

Tài liệu tiếng nước ngoài liên quan đến báo chí chính trị Đầu tiên, về khái niệm “báo chí chính trị”, các tài liệu mà nghiên cứu sinh có cơ hội tiếp cận đa số quan niệm rằng đây là một thành phần trung tâm của khái niệm “truyền thông chính trị”. Năm 2002, ấn bản đầu tiên của cuốn sách “Political Journalism: New Challenges, New Practices” (tạm dịch là Báo chí về Chính trị: Thách thức mới, Thực tiễn mới) [84] với dung lƣợng 249 trang đã đƣợc xuất bản tại nhà xuất bản Routledge của nƣớc Anh. Đây là tác phẩm của các nhà nghiên cứu, giảng viên cao cấp về chính trị ở các trƣờng đại học Châu Âu là Raymond Kuhn và Erik Neveu. Sau này sách đƣợc tái bản nhiều lần nữa.

Nội dung của cuốn sách này đáng chú ý ở chỗ trong phân tích về báo chí chính trị phƣơng Tây, Erick Neveu đã phân tích ba đặc tính của báo chí chính trị [84, tr. Thứ nhất, báo chí chính trị luôn đƣợc xếp ở vị trí ƣu tiên so với các nội dung khác. Thứ hai, báo chí chính trị phải đối mặt với nhiều vấn đề hơn trong việc chuyển tải và diễn đạt tin tức (và ông phân tích thêm rằng báo chí viết về khoa học và kinh tế cũng sẽ đối mặt với vấn đề 16 tƣơng tự). Thứ ba, do mức độ tƣơng tác giữa các nhà báo viết về chính trị và các chính trị gia là khá cao (khi các nhà báo chuyên trách phải đi theo tham dự các phiên họp, hoạt động của các chính trị gia) nên giữa họ nảy sinh một mối quan hệ mật thiết mà nhà báo viết ở mảng khác khó có đƣợc.

Từ những đặc tính này của báo chí chính trị, các tác giả cuốn sách cũng đặt ra những thách thức đối với các nhà báo viết về chính trị, đó là: tính tự chủ của các nhà báo khi phải đối mặt với các chuyên gia truyền thông của giới chính trị; tính đa chiều toàn diện của thông tin khi một mặt phải giám sát phản biện chính phủ và giới chính trị gia, một mặt phải hiểu và biểu đạt đúng những vấn đề của các nhóm xã hội đối với giới chính trị… [84, tr. Những nội dung trên đã khái quát hoá những vấn đề mà báo chí gặp phải khi đƣa tin chính trị ở phƣơng Tây, đồng thời cũng phản ánh những yếu tố mang tính kỹ năng, nghiệp vụ của nhà báo viết về chính trị. Điều này có điểm gần với mảng báo chí chính luận ở Việt Nam, khi mức độ quan trọng của thông tin chính luận luôn đƣợc coi trọng, và các nhà báo đƣợc phân công theo dõi mảng này hiếm khi là những ngƣời mới vào nghề hoặc ít kinh nghiệm. Khẳng định thêm cho nội dung của báo chí chính trị là định nghĩa về nó trong cuốn “Political journalism in transition, Western Europe in a Comparative Perspective” (tạm dịch là: Sự dịch chuyển của báo chí chính trị, Tây Âu trong quan điểm so sánh) do hai nhà nghiên cứu Raymond Kuhn và Rasmus Kleis Nielsen biên tập, đƣợc xuất bản năm 2014 tại nhà xuất bản I.

Ở phần đầu của cuốn sách, báo chí chính trị cũng đƣợc nhắc đến nhƣ: một thể chế chính thức, độc lập… tham gia vào việc phản biện những nhà cầm quyền, thúc đẩy các nhà hoạt động chính trị, các vấn đề chính trị, quan điểm chính trị cụ thể, thông tin cho công 17 chúng những tin tức thời sự và vận động công dân có những hành động chính trị. Các tác giả cũng đi sâu làm rõ một loạt các câu hỏi đơn giản nhƣng quan trọng về báo chí chính trị nhƣ: Nó hoạt động như thế nào tại các quốc gia được lựa chọn khảo sát? Sự tương đồng và sự khác biệt trong hoạt động của nó là gì? Nó thay đổi như thế nào?. Điều này cho thấy tính đặc thù trong hoạt động của báo chí chính trị ở mỗi quốc gia và từ đó dẫn đến cách tác nghiệp không hoàn toàn giống nhau của các nhà báo theo dõi chuyên trách nội dung này. Tại Việt Nam, trƣớc đây khái niệm “báo chí chính luận” có cách hiểu gần nhƣ tƣơng đồng với “báo chí chính trị” khi nội dung chủ yếu luận bàn về các vấn đề, sự kiện chính trị - xã hội.

Tuy nhiên, giờ đây dƣờng nhƣ cách hiểu và cách làm các tác phẩm báo chí chính luận không còn nhƣ vậy. Trƣớc kia, nói đến chính luận ngƣời ta thƣờng chỉ nói đến các vấn đề thuộc chính trị xã hội. Ngày nay, cuộc sống biến động hằng ngày và luôn diễn ra vô số sự kiện không chỉ chính trị xã hội mà cả các lĩnh vực kinh tế, văn hoá, thể thao. Thậm chí, có những sự kiện, sự việc tƣởng chừng dễ nhận thức nhƣng khi tác động đến nhiều ngƣời thì nảy sinh những cách nhìn nhận khác nhau, vì vậy cần có sự tham gia của tác phẩm chính luận để định hƣớng dƣ luận đến nhận thức đúng đắn nhất.23-24] Việc phân tích nội dung này sẽ đƣợc nghiên cứu sinh triển khai ở phần sau của luận án.

Tiếp theo là cuốn sách của tác giả Stephen Cushion mang tên “News and Politics: The rise of live and interpretive journalism” (tạm dịch: Tin tức và Chính trị: Sự nổi lên của báo chí trực tiếp và diễn giải), xuất bản năm 2015 bởi nhà xuất bản Routledge [87], cũng là một nghiên cứu đáng chú ý. 18 Cuốn sách này đƣa ra những phân tích phê bình các bản tin truyền hình, nguồn thông tin chính cho hầu hết công chúng, và hỏi xem liệu tốc độ và sự nhanh chóng của nền văn hoá tin tức 24 giờ có ảnh hƣởng đến định dạng và phong cách của các bản tin đó theo thời gian không. Stephen Cushion cũng theo dõi một cách rõ ràng sự chuyển đổi từ việc biên tập tin tức sang đƣa tin trực tiếp, đồng thời cho rằng sự gia tăng của tin tức trực tiếp, hai chiều có thể làm tăng sự hiểu biết của ngƣời xem về các vấn đề chung của cộng đồng, từ đó khiến các nhà báo có những hành động nhƣ: kiểm tra hoạt động của các chính trị gia hàng đầu, giải thích thông tin đến từ nhiều nguồn cạnh tranh nhau, hay giải thích bối cảnh rộng hơn của những câu chuyện hàng ngày… nhằm thoả mãn nhu cầu của công chúng. Những nội dung mà nghiên cứu sinh cho rằng mang tính tham khảo ở cuốn sách này chính là yếu tố “báo chí diễn giải” - một nội dung mà tác giả Mitchell Stephens cũng đã sử dụng để đặt làm trọng tâm cho cuốn sách dịch từ tiếng Anh “Hơn cả tin tức: Tương lai của báo chí” (tên nguyên bản tiếng Anh: Beyond News: The future of journalism) đƣợc nhà xuất bản Trẻ phát hành năm 2015 [45].

Báo chí diễn giải giờ đây đóng vai trò ngày càng quan trọng và là thế mạnh cạnh tranh của các cơ quan báo chí. Trong quan điểm này, việc đƣa tin chỉ là bƣớc đầu. Thao tác quan trọng và mang giá trị hơn đối với công chúng chính là “diễn giải tin tức”. Những bài báo có thông tin diễn giải đầy đủ, rõ ràng, khách quan hơn sẽ đƣợc đón nhận nhiều hơn từ công chúng và ngƣợc lại.

Chính vì thế, báo chí chính trị cũng nhƣ báo chí chính luận phải nắm đƣợc xu thế này và biến nó thành thế mạnh trong bối cảnh hiện nay. Các tác phẩm chính luận hiện nay bên cạnh việc nêu lên quan điểm, cũng cần phải đa chiều, để đảm bảo tính khách quan, diễn giải của thông tin.