CHƯƠNG I: GIỚI THIỆU CHUNG VỀ THỊ TRƯỜNG PHÁI SINH Thị trường tài chính đã có những thay đổi đáng kể trong những thập niên gần đây. Bên cạnh một số thị trường giao dịch các tài sản cơ sở như cổ phiếu, trái phiếu, thị trường tiền tệ và thị trường hàng hóa, sự xuất hiện của thị trường sản phẩm phái sinh đã thu hút được nhiều sự chú ý của các nhà đầu tư và doanh nghiệp. Sản phẩm phái sinh là một công cụ tài chính được hình thành giá trị và giá cả trên một tài sản cơ sở khác. Nói một cách khác, sản phẩm phái sinh là một sản phẩm có kỳ hạn và có giá trị và đặc điểm từ các tài sản cơ sở khác.
Một số tài sản cơ sở phổ biến là lãi suất, cổ phiếu, chứng khoán có thu nhập cố định, tiền tệ, hàng hóa và các tài sản tài chính. Sản phẩm phái sinh có thời hạn xác định, tức là đáo hạn vào một ngày xác định. Các sản phẩm phái sinh được tạo ra dưới dạng các hợp đồng pháp lý, bao gồm hai bên: người mua các sản phẩm phái sinh được gọi là người ở vị thế mua (long position), tức là người nắm giữ lâu dài sản phẩm phái sinh đó; và người bán được gọi là người nắm giữ vị thế bán (short position). Hai bên vị thế mua và bán đồng ý thực hiện một giao dịch trong tương lai đối với một tài sản cơ sở cụ thể, theo các thỏa thuận hiện tại được ghi nhận trên hợp đồng phái sinh.
Tương tự như các hợp đồng kinh tế khác, hợp đồng phái sinh luôn xác định quyền và nghĩa vụ của mỗi bên và đảm bảo tuân thủ các yêu cầu của pháp luật 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Thị trường phái sinh Thị trường phái sinh là thị trường mà hàng hóa của thị trường được mua bán dựa trên một thị trường khác, thị trường này gọi là thị trường cơ sở. Các thị trường sản phẩm phái sinh có thể dựa trên các thị trường cơ sở của hầu hết các sản phẩm tài chính như các cổ phiếu riêng lẻ ví dụ Apple Inc., các chỉ số cổ phiếu như chỉ số cổ phiếu S&P 500 và các thị trường tiền tệ như cặp tiền tệ EUR/USD.
Thị trường sản phẩm phái sinh có thể được chia thành hai loại chính bao gồm thị trường giao dịch tập trung tại sở giao dịch và thị trường giao dịch phi tập trung (OTC). 9 Thị trường giao dịch tập trung tại Sở giao dịch Sản phẩm phái sinh giao dịch trên sở giao dịch tập trung là những sản phẩm phái sinh được chuẩn hóa. Nghĩa là điều khoản và điều kiện của sản phẩm đó được sở giao dịch quy định và rất ít khả năng thay đổi các điều khoản đó. Ví dụ, nếu một bên muốn sản phẩm phái sinh đáo hạn vào ngày bất kỳ, bên đó sẽ không thể giao dịch được sản phẩm này trên sở giao dịch và cũng không thể thuyết phục được sở giao dịch tạo ra sản phẩm theo nhu cầu đặc thù của cá nhân hoặc tổ chức, ít nhất không phải là trong thời gian ngắn.
Việc chuẩn hóa tạo điều kiện cho hoạt động thanh toán bù trừ và quyết toán. Thanh toán bù trừ là quá trình sở giao dịch xác minh việc thực hiện một giao dịch và ghi nhận các thông tin thanh toán của các bên tham gia, thực hiện việc bù trừ giữa các bên (nếu có). Quyết toán là quá trình trong đó sở giao dịch thực hiện chuyển tiền từ bên giao dịch này sang bên giao dịch kia. Các sở giao dịch phái sinh tập trung thanh toán bù trừ và quyết toán tất cả các hợp đồng ngay trong ngày đáo hạn, trong khi hầu hết các sở giao dịch chứng khoán cơ sở có thể yêu cầu một vài ngày làm việc (ví dụ T+2 đối với Sở giao dịch chứng khoán Việt Nam).
Điều này tạo ra một thị trường dễ thanh khoản hơn cho các sản phẩm phái sinh. Ngoài ra, quá trình thanh toán bù trừ và quyết toán các giao dịch sản phẩm phái sinh là một dạng bảo đảm thanh toán và kiểm soát rủi ro khi thực hiện giao dịch trên sàn giao dịch tập trung. Nếu hai bên tham gia vào một hợp đồng phái sinh trên sàn giao dịch, với việc kiểm soát tài khoản giao dịch của các bên được Sở giao dịch thực hiện hằng ngày, từ đó giúp hạn chế tối đa rủi ro phá vỡ hợp đồng của các bên tham gia. Ngoài ra, thị trường giao dịch trên sàn giao dịch chính thức được cho là có tính minh bạch cao hơn, tức là thông tin về các giao dịch được công khai cho các nhà đầu tư, những người tham gia thị trường và các cơ quan quản lý thị trường.
Thị trường giao dịch phi tập trung (OTC) Các thị trường phái sinh OTC bao gồm một mạng lưới giao dịch phi tập trung của những người tham gia thị trường, giao dịch mọi loại sản phẩm phái sinh được thiết kế đặc thù và riêng lẻ. Trụ cột của các thị trường này là những người môi giới, những nhà tạo lập thị trường, thường là các ngân hàng thương mại. Thị trường phái sinh OTC thường được điều chỉnh bởi các quy định được nới lỏng hơn. Tuy nhiên, sau cuộc 10 khủng hoảng tài chính, các quy định mới nhằm thắt chặt hơn hoạt động của các thị trường OTC bắt đầu làm giảm sự khác biệt giữa thị trường OTC và thị trường giao dịch tập trung, làm thay đổi các đặc điểm của thị trường OTC.
Khi thực hiện đầy đủ các quy định mới này, nhiều giao dịch OTC sẽ phải được thanh toán thông qua các cơ quan thanh toán bù trừ tập trung, thông tin về hầu hết các giao dịch OTC sẽ phải được báo cáo cho các nhà quản lý và các tổ chức hoạt động trên thị trường OTC sẽ được giám sát chặt chẽ hơn. Mặc dù mức độ điều tiết thị trường OTC tăng lên trong thời gian gần đây, nhưng mức độ điều tiết và kiểm soát vẫn thấp hơn thị trường giao dịch trên sàn giao dịch tập trung. Nhiều giao dịch trên thị trường OTC được bảo mật thông tin riêng tư, do vậy có thể nói thị trường OTC có độ minh bạch thông tin thấp hơn, nhưng đổi lại, thị trường OTC sẽ linh hoạt hơn nhiều so với thị trường giao dịch tập trung với các quy định mang tính chuẩn hóa. Do được tùy chỉnh, các sản phẩm phái sinh OTC thường có tính thanh khoản thấp.
Tài sản cơ sở Tài sản cơ sở là sản phẩm mà một hợp đồng phái sinh được dựa trên đó. Giá của sản phẩm phái sinh có thể có tương quan thuận chiều (quyền chọn mua) hoặc tương quan ngược chiều (quyền chọn bán), với giá của tài sản cơ sở. Tài sản cơ sở có thể là cổ phiếu, hàng hóa, lãi suất, tiền tệ, … Hơn thế, do các sản phẩm phái sinh chỉ là hợp đồng tài chính giữa hai bên, những thông tin như dữ liệu về thời tiết hoặc lượng mưa cũng có thể được sử dụng làm tài sản cơ sở. Tài sản cơ sở là thành phần quan trọng của hợp đồng, là đối tượng của thỏa thuận mang lại giá trị cho hợp đồng.
Nhà đầu tư có nghĩa vụ hoặc quyền lựa chọn mua bán tài sản cơ sở theo giá đã thỏa thuận vào một ngày cụ thể, gọi là ngày đáo hạn. Giao dịch phái sinh trên tài sản cơ sở cho phép các nhà đầu tư suy đoán rủi ro biến động giá của tài sản và sử dụng các sản phẩm phái sinh như hợp đồng kỳ hạn, tương lai, hợp đồng quyền chọn nhằm hạn chế rủi ro biến động giá của tài sản cơ sở trong tương lai. Các thành viên tham gia thị trường phái sinh Các thành viên tham gia thị trường phái sinh bao gồm các thành viên tham gia với vai trò quản lý thị trường, cung cấp dịch vụ cho thị trường và các nhà đầu tư trên 11 thị trường. Mỗi thành viên đều nắm giữ một vai trò quan trọng trong sự phát triển và duy trì sự ổn định của thị trường phái sinh Cơ quan quản lý thị trường Tùy theo mỗi quốc gia mà cơ quan quản lý thị trường được giao cho một đơn vị trực thuộc Chính phủ như Ngân hàng trung ương, Bộ Tài chính hay một Ủy ban đặc thù.
Ví dụ ở Việt Nam, thị trường phái sinh được quản lý phối hợp bởi các cơ quan nhà nước khác nhau, tùy theo đối tượng hàng hóa phái sinh của thị trường. Ngân hàng Nhà nước quản lý thị trường sản phẩm phái sinh trên tiền tệ, lãi suất và phái sinh hàng hóa được giao dịch thứ cấp trong hệ thống ngân hàng thương mại. Ủy Ban chứng khoán Nhà nước (trực thuộc Bộ tài chính) quản lý các giao dịch phái sinh trên chứng khoán như cổ phiếu, chỉ số cố phiếu. Bộ Công thương quản lý các giao dịch phái sinh trên hàng hóa được thực hiện giao dịch trực tiếp tại các sản giao dịch hàng hóa.
Chức năng của mỗi cơ quan quản lý thị trường đều là ban hành các chính sách và khung pháp lý cho sự phát triển và ổn định của thị trường, đồng thời thực hiện việc giám sát và xử lý các vi phạm của các thành viên tham gia khác trên thị trường Các đơn vị cung cấp dịch vụ trên thị trường Thông thường thành viên cung cấp dịch vụ trên thị trường là các định chế tài chính như các ngân hàng thương mại, các công ty chứng khoán, các ngân hàng đầu tư. Sự tham gia của các định chế cung cấp dịch vụ có thể ở vai trò trung gian kết nối giữa các nhà đầu tư hoặc là nhà tạo lập thị trường, giúp duy trì tính thanh khoản cho thị trường. Các ngân hàng thương mại có thể đáp ứng các nhu cầu của doanh nghiệp hoặc của nhà đầu tư trong việc tham gia các hợp đồng phái sinh OTC. Các công ty chứng khoán có thể là nhà môi giới thực hiện các yêu cầu về mua/bán của nhà đầu tư đối với các sản phẩm phái sinh niêm yết trên sàn giao dịch phái sinh chứng khoán.
Các nhà đầu tư trên thị trường: Tham gia thị trường với tư cách là nhà đầu tư, nhưng tùy theo mục đích tham gia mà các nhà đầu tư được phân loại như sau: Nhà đầu tư phòng ngừa rủi ro Những người muốn bảo vệ hoạt động kinh doanh hoặc đầu tư của mình khỏi những rủi ro liên quan đến biến động giá, tham gia vào thị trường phái sinh được gọi là những đầu tư phòng ngừa rủi ro. Nhà đầu tư muốn bảo vệ giá trị tài sản của mình, họ sẽ tham gia thị trường phái sinh bằng cách thực hiện một giao dịch nhằm bảo đảm giá của tài sản trong tương lai.