Tiểu Thuyết Về Đề Tài Xây Dựng Chủ Nghĩa Xã Hội Trong Văn Xuôi Miền Bắc Giai Đoạn 1960-1975

Khám phá tiểu thuyết về chủ nghĩa xã hội trong văn xuôi miền Bắc giai đoạn 1960-1975, phản ánh sâu sắc bối cảnh lịch sử và văn hóa.

• Tác giả: Đoàn Đức Hải
• Người hướng dẫn: Phạm Mạnh Hùng
• Trường học: Đại Học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Ngữ Văn
• Đề tài: Tiểu Thuyết Về Đề Tài Xây Dựng Chủ Nghĩa Xã Hội Trong Văn Xuôi Miền Bắc Giai Đoạn 1960-1975
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Mục đích nghiên cứu
• 0.3. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.4. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Phương pháp nghiên cứu
• 0.6. Đóng góp mới
• 0.7. Cấu trúc luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ LỊCH SỬ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU VÀ DIỆN MẠO VĂN XUÔI MIỀN BẮC GIAI ĐOẠN 1960-1975
• 1.1. Lịch sử vấn đề nghiên cứu
• 1.2. Thời kỳ sau 1986
• 1.3. Hoàn cảnh lịch sử và tình hình văn học giai đoạn 1960-1975
• 1.3.1. Đời sống chính trị - xã hội
• 1.3.2. Tình hình văn học
• 1.3.3. Phương pháp sáng tác hiện thực xã hội chủ nghĩa. Khái quát diện mạo tiểu thuyết về đề tài xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc giai đoạn 1960-1975
• 1.3.4. Những tác giả và tác phẩm tiêu biểu. Một số tác phẩm bị phê phán hoặc có dư luận trái chiều
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG CẢM HỨNG CHÍNH GẮN VỚI CHẤT LIỆU PHẢN ÁNH VÀ THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG CÁC KHUYNH HƯỚNG MIÊU TẢ CỦA TIỂU THUYẾT
• 2.1. Những cảm hứng chính
• 2.2. Cảm hứng ngợi ca gắn với sự nghiệp cải tạo xã hội chủ nghĩa và xây dựng chủ nghĩa xã hội trong tiểu thuyết
• 2.3. Cảm hứng trữ tình ấm áp, nồng đậm gắn với đề tài hậu phương lớn của tiền tuyến lớn
• 2.4. Cảm hứng phê phán hướng vào những bất ổn trong đời sống xã hội dẫn tới những “tai nạn nghề nghiệp”
• 2.5. Thế giới nhân vật trong các khuynh hướng miêu tả của tiểu thuyết
• 2.5.1. Nhân vật chính diện và các phẩm chất tích cực làm nên gương mặt con người mới - nhân vật trung tâm của văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa
• 2.5.2. Nhân vật phản diện với các yếu tố tiêu cực hoặc đi ngược với yêu cầu xây dựng con người mới và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội
• 2.5.3. Nhân vật trung gian gồm cả hai mặt tích cực - tiêu cực phản ánh thế giằng co giữa riêng và chung, tư hữu và công hữu, cá nhân và tập thể
• 3. CHƯƠNG 3: NHỮNG PHƯƠNG DIỆN CƠ BẢN CỦA NGHỆ THUẬT TIỂU THUYẾT VỀ ĐỀ TÀI XÂY DỰNG CHỦ NGHĨA XÃ HỘI GIAI ĐOẠN 1960-1975
• 3.1. Kết cấu tiểu thuyết gắn với điểm nhìn không gian - thời gian và mô típ miêu tả
• 3.1.1. Điểm nhìn không gian
• 3.1.2. Điểm nhìn thời gian. Các mô típ miêu tả
• 3.2. Xung đột tiểu thuyết và các kiểu mâu thuẫn - xung đột. Các hình thái xung đột và phương thức biểu hiện
• 3.3. Diễn biến và kết thúc xung đột
• 3.4. Nghệ thuật xây dựng nhân vật
• 3.4.1. Xây dựng tính cách điển hình trong hoàn cảnh điển hình
• 3.4.2. Miêu tả con người trước các thử thách và trong các mối quan hệ xã hội. Chú trọng hành động hơn nội tâm
• 3.5. Ngôn ngữ và giọng điệu
• 3.5.1. Ngôn ngữ nhân vật và ngôn ngữ tác giả
• 3.5.2. Giọng điệu chủ âm và phối hợp
• NHỮNG BÀI BÁO LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ
• DANH MỤC TIỂU THUYẾT ĐƯỢC CHỌN ĐỂ KHẢO SÁT, ĐỐI CHIẾU XẾP THEO NĂM XUẤT BẢN VÀ XẾP THEO ĐỀ TÀI
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tiểu Thuyết Xây Dựng CNXH Miền Bắc 1960 1975 Tổng Quan

Giai đoạn 1960-1975 chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ của tiểu thuyết Việt Nam, đặc biệt là văn học xây dựng chủ nghĩa xã hội. Thời kỳ này, văn học phản ánh sâu sắc hiện thực cách mạng, cuộc kháng chiến chống Mỹ và công cuộc xây dựng CNXH ở miền Bắc. Đây là giai đoạn quan trọng với sự xuất hiện của nhiều tiểu thuyết tầm cỡ, góp phần đưa văn học Việt Nam đến những thành tựu nhất định. Theo thống kê sơ bộ, có khoảng 50 tiểu thuyết của 30 tác giả viết về đề tài này. Tuy nhiên, việc khảo sát và đánh giá những sáng tác này còn nhiều hạn chế, thường mang tính chất một chiều và nặng về chính trị - xã hội. So với giai đoạn trước 1945, tiểu thuyết 1960-1975 có sự thay đổi sâu sắc về nội dung và hình thức, bắt đầu một bước tổng hợp mới giữa các yếu tố sử thi, kịch và trữ tình.

1.1. Hoàn cảnh lịch sử tác động đến văn học miền Bắc

Thời kỳ 1960-1975 được đánh dấu bởi Đại hội Đảng lần thứ III (1960) và hai nhiệm vụ chiến lược: kháng chiến chống Mỹ và xây dựng CNXH. Nhiệm vụ chống Mỹ đã hoàn thành, nhưng xây dựng chủ nghĩa xã hội vẫn tiếp tục. Sau năm 1986, công cuộc Đổi mới đã giúp nhìn nhận lại sự nghiệp xây dựng CNXH, bộc lộ nhiều sai lầm. Văn học đã kịp thời phản ánh những chuyển biến lớn của dân tộc. Tóm lại, hoàn cảnh lịch sử đã tác động mạnh mẽ đến văn học cách mạng Việt Nam và tiểu thuyết phản ánh hiện thực xã hội miền Bắc.

1.2. Đánh giá sơ bộ về tiểu thuyết xây dựng CNXH giai đoạn này

Các tác phẩm văn học xây dựng chủ nghĩa xã hội đã đóng góp lớn về chính trị, xã hội và văn chương. Tuy nhiên, do nhiều nguyên nhân, việc đánh giá còn mang tính chủ quan và chưa đi sâu vào đặc trưng thể loại. So với tiểu thuyết trước 1945, có sự thay đổi về nội dung và hình thức. Các tiểu thuyết hiện thực XHCN bắt đầu tổng hợp yếu tố sử thi, kịch và trữ tình. Tiểu thuyết về công nhân và tiểu thuyết về nông dân nở rộ, đáp ứng yêu cầu của cách mạng.

II. Vấn Đề Nghiên Cứu Ảnh Hưởng CNXH tới Văn Học 1960 75

Việc nghiên cứu tiểu thuyết về đề tài xây dựng chủ nghĩa xã hội giúp làm sáng tỏ đặc điểm thi pháp thể loại và đóng góp vào việc thẩm định giai đoạn văn học này. Mục đích nghiên cứu là nhận diện trung thực thành tựu và hạn chế. Văn học thời kỳ này đặt ra nhiều vấn đề cho các giai đoạn sau. Từ đầu những năm 1960, âm điệu chung là phơi phới, lạc quan như trong các tác phẩm của Chế Lan Viên, Huy Cận, Tố Hữu, Nguyễn Khải, Nguyễn Tuân, Nguyên Ngọc, Nguyễn Ngọc Tấn, Hồ Phương. Tuy nhiên, sự thật chưa được nhìn nhận toàn diện, do quan niệm cho rằng hiện thực XHCN phải khẳng định những mặt tốt đẹp. Phải đến Đại hội VI (1986), tình hình mới chuyển đổi, khi Đảng nhận ra sai lầm và đề ra đường lối Đổi mới.

2.1. Sự thật về xây dựng CNXH trong văn học giai đoạn 1960 1975

Sự thật về xây dựng CNXH chưa được nhìn nhận toàn diện do hoàn cảnh chiến tranh và quan niệm về hiện thực XHCN. Quan niệm này chi phối nhiều năm, gắn với niềm tin vào Đảng và tính Đảng. Đến Đại hội VI (1986), tình hình mới chuyển đổi khi Đảng nhận ra sai lầm và đề ra đường lối Đổi mới. Tình trạng khủng hoảng của Liên Xô và Đông Âu cũng tác động giúp nhìn sâu hơn vào các vấn đề.

2.2. Mục tiêu nghiên cứu về văn học giai đoạn 1960 1975

Luận án hướng tới nhận diện trung thực thành tựu và hạn chế trong đề tài cải tạo và xây dựng CNXH. Đây là thời kỳ tiểu thuyết Việt Nam đạt tầm cao về quy mô phản ánh và sức khái quát. Nghiên cứu nhằm xác định lại một cách khách quan những đóng góp của các tác phẩm. Mục tiêu nghiên cứu là xác định những tiêu chí thể loại của tiểu thuyết thời kỳ chiến tranh cách mạng và tiểu thuyết ca ngợi chủ nghĩa xã hội.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Tiểu Thuyết Các Bước Cơ Bản

Để đạt mục đích nghiên cứu, cần khảo sát các tiểu thuyết về đề tài xây dựng CNXH và đối chiếu với các tác phẩm khác. Cần làm rõ ảnh hưởng của phương pháp sáng tác hiện thực XHCN. Phân tích các yếu tố cảm hứng, nội dung, hình thức, cấu trúc của tiểu thuyết. Đánh giá thành tựu và hạn chế, đồng thời xác định lại đóng góp của các tác phẩm từng bị coi là lệch chuẩn. Quan trọng hơn cả, cần khai thác yếu tố giá trị tư tưởng của tiểu thuyết xã hội chủ nghĩa.

3.1. Phạm vi nghiên cứu trong giai đoạn lịch sử này

Nghiên cứu tập trung vào tiểu thuyết về xây dựng CNXH giai đoạn 1960-1975. Tuy số lượng khá lớn, nghiên cứu sâu vào các tác phẩm tiêu biểu, được giới phê bình và độc giả khẳng định. Các tác phẩm này điển hình cho cấu trúc thể loại tiểu thuyết nói chung và tiểu thuyết về xây dựng CNXH nói riêng. Để đối chiếu, so sánh, tham khảo thêm các tiểu thuyết về chiến tranh và các giai đoạn khác.

3.2. Phương pháp luận tiếp cận phân tích tài liệu

Sử dụng phương pháp tiếp cận xã hội học để tìm hiểu sự thể hiện nguyên tắc sáng tác chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa. Tiếp cận theo lối thi pháp học, lấy văn bản làm cơ sở phân tích để phát hiện đặc điểm loại hình. Vận dụng quan điểm lịch sử - cụ thể - biện chứng để khảo sát, đánh giá thành công và hạn chế. Kết hợp các phương pháp phân tích, tổng hợp, so sánh, đối chiếu để làm rõ vai trò của tiểu thuyết trong dòng chảy văn học. Sử dụng phương pháp thống kê - phân loại để xác định tần xuất sử dụng các thủ pháp nghệ thuật.

IV. Thành Tựu Hạn Chế Tiểu Thuyết 1960 1975 Cần Thẩm Định

Luận án mong muốn đem lại nhận thức tổng quan về tiểu thuyết và văn học miền Bắc. Xác định và phân tích cảm hứng chính, chất liệu phản ánh và thế giới nhân vật. Khái quát phương diện cơ bản của nghệ thuật tiểu thuyết, chỉ ra hạn chế và thành công. Nhận diện trung thực thành tựu và hạn chế trong đề tài cải tạo và xây dựng CNXH. Đánh giá khách quan hơn về đóng góp của các tác phẩm, chỉ ra dấu hiệu “tiên báo” từ các tác phẩm này. Cần làm rõ những yếu tố phê bình văn học thời kỳ 1960-1975.

4.1. Cấu trúc và nội dung chính của luận án

Luận án gồm các phần mở đầu, kết luận, danh mục tác phẩm khảo sát, danh mục bài báo và tài liệu tham khảo. Ba chương chính bao gồm: Tổng quan về lịch sử vấn đề nghiên cứu và diện mạo văn xuôi miền Bắc, Cảm hứng chính gắn với chất liệu phản ánh và thế giới nhân vật, Phương diện cơ bản của nghệ thuật tiểu thuyết về đề tài xây dựng CNXH. Mục đích là đem lại cái nhìn toàn diện nhất.

4.2. Đóng góp mới của nghiên cứu này

Nghiên cứu mang lại nhận thức tổng quan về tiểu thuyết xây dựng chủ nghĩa xã hội. Xác định và phân tích cảm hứng chính và thế giới nhân vật. Khái quát phương diện nghệ thuật tiểu thuyết, chỉ ra hạn chế và thành công. Nhận diện trung thực thành tựu và hạn chế trong đề tài cải tạo và xây dựng CNXH. Đánh giá khách quan về đóng góp của các tác phẩm từng bị coi là "có vấn đề".

V. Giai Đoạn 1960 1986 Định Hướng Mục Tiêu Của Văn Học

Thời kỳ này, văn học Việt Nam phát triển theo định hướng chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa. Mục tiêu chung là cổ vũ tinh thần anh hùng trong chiến đấu và sản xuất. Sự xuất hiện của các tiểu luận và bài viết cổ vũ sáng tác về chiến đấu và sản xuất là tất yếu. Các tác phẩm như Cỏ non, Mùa lạc, Sông Đà, và các tiểu thuyết như Bốn năm sau, Xung đột, Ao làng, Đất làng, Xi măng đều nhận được sự quan tâm và đánh giá. Ảnh hưởng của chủ nghĩa xã hội đến văn học giai đoạn này là vô cùng lớn, tạo ra một dòng văn học phục vụ chính trị một cách rõ rệt.

5.1. Các nhà phê bình văn học tiêu biểu thời kỳ này

Thời kỳ 1960-1986 chứng kiến sự xuất hiện của nhiều tên tuổi quen thuộc trong giới nghiên cứu, phê bình văn học như Hoài Thanh, Như Phong, Hồng Chương, Nam Mộc, Vũ Đức Phúc, Phan Cự Đệ, Hà Minh Đức, Thành Duy. Họ bàn về các vấn đề cơ bản trong lý luận về chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa, như tính Đảng, con người mới, nhân vật tích cực và yêu cầu điển hình hóa. Sự đóng góp của họ là vô cùng quan trọng.

5.2. Đề tài được ưu tiên trong sáng tác giai đoạn 1960 1986

Hai chủ đề lớn được ưu tiên là chiến đấu và sản xuất. Ở khu vực sản xuất, có các tập truyện ngắn và tiểu thuyết được đánh giá cao. Các tác phẩm này được đăng trên các báo và tạp chí như Văn nghệ, Văn nghệ quân đội, Tạp chí Văn học. Sau đó được tập hợp, in thành sách, trong các tập tiểu luận, phê bình.

VI. Khám Phá Cảm Hứng Ngợi Ca Chất Liệu Nhân Vật 1960 75

Trong giai đoạn 1960-1975, cảm hứng ngợi ca gắn liền với sự nghiệp cải tạo xã hội chủ nghĩa và xây dựng CNXH chiếm vị trí quan trọng trong tiểu thuyết miền Bắc. Các tác phẩm tập trung vào việc ca ngợi những thành tựu trong sản xuất, xây dựng, đồng thời khắc họa hình ảnh những con người mới, những điển hình tiên tiến trong lao động và chiến đấu. Tuy nhiên, đôi khi sự ngợi ca quá mức dẫn đến việc thiếu tính chân thực và đa chiều trong phản ánh hiện thực đời sống xã hội miền Bắc. Đồng thời, chúng ta cần phải xem xét đến yếu tố đời sống xã hội miền Bắc 1960-1975 để hiểu rõ hơn.

6.1. Cảm hứng trữ tình trong tiểu thuyết hậu phương thời chiến

Bên cạnh cảm hứng ngợi ca, cảm hứng trữ tình ấm áp, nồng đậm gắn với đề tài hậu phương lớn của tiền tuyến lớn cũng là một đặc điểm nổi bật của tiểu thuyết giai đoạn 1960-1975. Các tác phẩm khắc họa tình cảm gia đình, tình yêu đôi lứa, tình đồng chí, đồng đội sâu sắc, góp phần tạo nên bức tranh tươi đẹp về cuộc sống và con người Việt Nam trong chiến tranh. Dẫu vậy, vẫn có những tác phẩm phê bình văn học thời kỳ 1960-1975.

6.2. Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết xây dựng CNXH

Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết xây dựng CNXH thường được phân chia thành ba tuyến chính: nhân vật chính diện, nhân vật phản diện và nhân vật trung gian. Nhân vật chính diện là những người có phẩm chất tích cực, đại diện cho con người mới XHCN. Nhân vật phản diện mang những yếu tố tiêu cực, đi ngược lại với lý tưởng XHCN. Nhân vật trung gian thể hiện sự giằng co giữa cái cũ và cái mới, giữa tư hữu và công hữu, giữa cá nhân và tập thể.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1: Nền văn học mới từ sau Cách 14 mạng tháng Tám 1945; chương 11: Truyện và Ký 1945-1975; chương 12: Tô Hoài; chương 13: Nguyễn Đình Thi. giúp chúng tôi một số gợi ý trong nhận diện và đánh giá văn học và văn xuôi nói chung và tiểu thuyết nói riêng. Các luận án tiến sĩ và luận văn thạc sĩ về một số tác giả như Nguyễn Khải, Nguyễn Minh Châu, Ma Văn Kháng, Nguyên Ngọc, Chu Văn, Nguyễn Kiên, Ngô Ngọc Bội. các luận án giúp thêm cho chúng tôi soi lại một chuyển đổi lớn trong không khí tiền đổi mới và đổi mới diễn ra trong suốt thập niên 1980- là những năm tiểu thuyết gặt hái được nhiều thành công trong ý thức đổi mới nhận thức xã hội và tư duy nghệ thuật.

Đồng thời, trong định hướng chung ấy, theo độ lùi thời gian, cũng cần có sự tỉnh táo để điều chỉnh những gì có phần thái quá - chẳng hạn tuyên bố “hãy đọc lời ai điếu cho một giai đoạn văn học minh họa” của Nguyễn Minh Châu - tác giả tiểu thuyết Cửa sông và Dấu chân người lính. Hoặc sự khẳng định “cả một mảng viết về nông thôn của tôi coi như bỏ đi” của Nguyễn Khải - tác giả của Xung đột, Tầm nhìn xa, Chủ tịch huyện…Với các tác phẩm như đã dẫn trên của hai tác giả, cả Nguyễn Minh Châu và Nguyễn Khải, theo chúng tôi, như sẽ được trình bày trong luận án, đều là những người có đóng góp tích cực cho mảng đề tài xây dựng chủ nghĩa xã hội trong văn xuôi miền Bắc giai đoạn 1960-1975. Cuối cùng là các công trình tập thể và cá nhân như Tiếp cận và định giá văn học Việt Nam sau Cách mạng tháng Tám (Nxb. Giáo dục, 2001) của Nguyễn Văn Long[110]; Văn học Việt Nam thế kỷ XX - Những vấn đề lịch sử và lý luận (Nxb.

Đại học Quốc gia Hà Nội; 2004), Phan Cự Đệ chủ biên[41]; Từ điển tác gia văn xuôi Việt Nam - Tập 2 (2006) của Viện Văn học[203]; Lý luận tiểu thuyết ở Việt Nam thế kỷ XX (2009) của Nguyễn Văn Tùng[195]; Hiện đại hóa và đổi mới văn học Việt Nam thế kỷ XX (2009)[102] và Phác thảo văn học Việt Nam hiện đại thế kỷ XX (2013) [105] của Phong Lê. Ở các công trình trên- là công trình tập thể của 10 tác giả, do Giáo sư Phạn Cự Đệ chủ biên; hoặc công trình cá nhân như của PGS Nguyễn Văn Long, TS Nguyễn Văn Tùng, GS Phong Lê… dẫu phạm vi được bàn là rất rộng, bao trùm cả thế kỷ XX, hoặc từ sau 1945 cho đến đầu thế kỷ XXI; là chung cho tất cả các thể loại như thơ, văn xuôi, lý luận - nghiên cứu phê bình; là nghiêng về tổng kết lịch sử hoặc đề xuất các lý luận… tất cả đều là đối tượng tham khảo cần thiết và bổ ích cho 15 chúng tôi trong việc khảo sát, đối chiếu, so sánh. Riêng công trình Từ điển tác gia văn xuôi Việt Nam (tập 3), tóm tắt trên 300 tác phẩm văn xuôi tiêu biểu ra đời trong giai đoạn 1945-1975 giúp chúng tôi tra cứu để có một cái nhìn rộng toàn bộ các tiểu thuyết quan trọng giai đoạn 1960-1975 trong đối sánh với các giai đoạn trước 1960 và sau 1975. Một công trình lớn cũng rất có ích cho chúng tôi, đó là công trình Văn học Việt Nam thế kỷ XX (Lý luận - phê bình 1945-1975), quyển 5, tập X; do nhà xuất bản Văn học ấn hành năm 2009 (1030 trang), sưu tập và tuyển chọn các bài viết, công trình tiêu biểu của 16 tác giả gồm Hà Minh Đức, Phan Cự Đệ, Đỗ Đức Hiểu, Phong Lê, Nguyễn Đăng Mạnh, Nguyễn Văn Hạnh, Phương Lựu, Vương Trí Nhàn… là những người viết chuyên về lý luận-phê bình có đóng góp trực tiếp cho đời sống văn học giai đoạn 1945-1975, trong đó có giai đoạn 1960-1975 là đối tượng luận án khảo sát.

Tất cả khối tư liệu đồ sộ gồm các công trình, bài viết của các tác giả được lược kể như trên đã giúp cho người viết luận án có một cái nhìn tổng quan về diện mạo, đặc điểm và thành tựu của tiểu thuyết Việt Nam thời kỳ 1960-1975 nói chung và tiểu thuyết về đề tài xây dựng chủ nghĩa xã hội nói riêng. Điều chúng tôi mong muốn được bổ sung ở luận án này là một cái nhìn mới, sau khoảng lùi nhiều chục năm, dưới ánh sáng sự nghiệp đổi mới để soát xét lại những nhận thức và đánh giá một thời về một trong hai đề tài cơ bản của văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa - đó là đề tài về công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội bắt đầu từ những năm 1960 cho đến 1986 - năm diễn ra Đại hội Đảng lần thứ VI, đề ra nhiệm vụ Đổi mới sau những khó khăn và thất bại kéo dài nhiều chục năm, trước khi Liên Xô và phe xã hội chủ nghĩa tan vỡ. Hoàn cảnh lịch sử và tình hình văn học giai đoạn 1960-1975 1. Đời sống chính trị - xã hội Xã hội nước ta trong vòng 30 năm (1945-1975) đã trải qua những biến chuyển quan trọng đem lại những thay đổi lớn cho đất nước và con người.

Những sự kiện lớn ảnh hưởng đến đời sống kinh tế, chính trị, xã hội thời kỳ này là: cuộc cách mạng giành chính quyền và giữ chính quyền trước và sau thời điểm 1945, cuộc kháng chiến chống Pháp bảo vệ nền độc lập dân tộc (1945-1954), cuộc cải cách ruộng đất xoá bỏ chế độ phong kiến (1953-1956) và cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa ở miền Bắc song song diễn ra với cuộc cách mạng dân tộc dân chủ ở miền Nam (1954-1965), cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước trên toàn quốc (1965-1975). 16 Văn học Việt Nam sau Cách mạng tháng Tám có thể được chia th ành 2 thời kỳ: Thời kỳ 1945-1975: bối cảnh Cách mạng tháng Tám - 1945 và 2 cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ cùng với công cuộc xây dựng chế độ mới. Thời kỳ 1945-1975 đi qua mốc lị ch sử 1954 và 1960. Thời kỳ sau 1975: với đại thắng mùa xuân 1975, đất nước giành trọn vẹn độc lập và thống nhất, chuyển dần sang bối cảnh hòa bì nh, giải quyết các vấn đề hậu chiến và tiếp tục xây dựng đất nước.

Từ 1990, Liên Xô và phe xã hội chủ nghĩ a tan vỡ, Việt Nam chuyển vào công cuộc Đổi mớ.i Thời kỳ sau 1975 đi qua mốc lị ch sử1986. + Chặng 1945-1960: 15 năm tí nh từ Cách mạng tháng Tám - 1945 đến 1960 là năm trên miền Bắc tiến hành Đại hội lần thứ III của Đảng Cộng sản Việt Nam , chính thức công bố Cương lĩnh xây dựng chủ nghĩa xã hội trên miền Bắc và đấu tranh thống nhất nước nhà ; miền Nam thành lập Mặt trận dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam , chính thức đưa cuộc đấu tranh của toàn dân tộc chống đế quốc Mỹ và tay sai lên quy mô cả nước. Đó cũng là 15 năm nền văn học mới sau Cách mạng tháng Tám, thừa hưởng được những kết quả của quá trì nh hiện đại hóa trước 1945 đã chuyển sang một nền văn học có ý thức và có đị nh hư ớng rõ rệt nhằm vào mục tiêu dân tộc - khoa học - đại chúng, dân tộc - hiện thực - nhân dân, để phục vụ một cách thiết thực và cụ thể cho các nhiệm vụ chính trị của đất nước qua từng giai đoạn cách mạng. Một nền văn họ c gắn sát và chị u sự lãnh đạo của Đảng trên mọi phương diện của tổ chức và đường lối , bao gồm đường lối chí nh trị và đường lối văn học - nghệ thuật.

Đây là thời kỳ văn học chị u sự quy đị nh triệt để , không thể khác đượ c của tình thế đất nước. Mốc 1954 không tạo ra sự đứt đoạn mà còn là bước chuyển rất cần thiết cho những phát triển mới vào thời kỳ sau 1960. Năm 1960 là năm mở đầu kế hoạch 5 năm xây dựng chủ nghĩ a xã hội , sau 6 năm khôi phục kinh tế và tiến hành công cuộc cải tạo nông thôn và cải tạo giai cấp tư sản ở thành thị. Cuộc sống ở miền Bắc, tuy đã có hòa bì nh sau năm 1954 nhưng phải từ 1960 mới thực sự chuyển sang một giai đoạn mới.

+ Chặng 1960-1975: từ 1960 đến 1975 là chặng đường 15 năm đất nước chuyển vào cuộc kháng chiến chống Mỹ trên phạm vi cả nước. Miền Bắc vừa dốc sức cho tiền tuyến , vừa xây dựng chủ nghĩ a xã hội trong bối cảnh thời chiến. Miền 17 Nam, do sự can thiệ p của Mỹ và đặt dưới sự thống trị của những chí nh quyền thân Mỹ và đi vào quỹ đạo của chủ nghĩa thực dân mới. Văn học tồn tại trong sự phân cách hai miền và trong sự phân biệt giữa hai diện mạo khác nhau.

Ở miền Bắc là sự nhất trí trong đị nh hướng xây dựng một nền văn học hiện thực xã hội chủ nghĩ a lấy chủ nghĩa yêu nước và chủ nghĩa anh hùng cách mạng của nhân dân trong chiến đấu làm mục tiêu bao trùm cho mọi nỗ lực khám phá hiện thực và cho sự gắn nối giữa người viết và người đọc. Miền Nam là sự phân hóa thành nhiều xu hướng: xu hướng yêu nước, bảo vệ bản sắc dân tộc ; xu hướng chống Cộng ; và xu hướng thương mại với sự bắt chước mô hì nh hiện đại trong văn học phương Tây. Cuộc đấu tranh ý thức hệ trong tổng thể sự phát triển văn học dân tộc gắn với bối cảnh cuộc chiến tranh lạnh giữa hai phe trên thế giới kéo dài cho đến cuối thập niên 1980 khi Liên Xô và phe Xã hội chủ nghĩa tan vỡ. Giai đoạn 1960-1975 là thời kỳ văn học luôn đồng hành với cuộc chiến đấu chống Mỹ của dân tộc.

Văn học phản ánh cuộc chiến đấu và xây dựng trên quy mô cả nước diễn ra trong 15 năm, nhưng là kết quả, là thành tựu ở đỉ nh cao của cả 30 năm - nền văn học xứng đáng “đứng vào hàng ngũ tiên phong của những nền văn học nghệ thuật chống đế quốc trong thời đại ngày nay” (Văn kiện đại hội IV - 1976). Tình hình văn học Cách mạng tháng Tám năm 1945 đã mở ra một giai đoạn mới, một bước ngoặt trong sự phát triển của văn học Việt Nam thế kỷ XX. Một giai đoạn mà yêu cầu của cách mạng và của đại chúng buộc đội ngũ sáng tác phải có những nhìn nhận lại về nhân sinh quan, thế giới quan để có thể hòa được vào dòng chảy chung của cuộc sống mới.