Tiểu Thuyết Về Đề Tài Xây Dựng Chủ Nghĩa Xã Hội Trong Văn Xuôi Miền Bắc Giai Đoạn 1960-1975

Khám phá tiểu thuyết về chủ nghĩa xã hội trong văn xuôi miền Bắc giai đoạn 1960-1975, phản ánh sâu sắc bối cảnh lịch sử và văn hóa.

• Tác giả: Đoàn Đức Hải
• Người hướng dẫn: Phạm Mạnh Hùng
• Trường học: Đại Học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Ngữ Văn
• Đề tài: Tiểu Thuyết Về Đề Tài Xây Dựng Chủ Nghĩa Xã Hội Trong Văn Xuôi Miền Bắc Giai Đoạn 1960-1975
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Mục đích nghiên cứu
• 0.3. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.4. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Phương pháp nghiên cứu
• 0.6. Đóng góp mới
• 0.7. Cấu trúc luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ LỊCH SỬ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU VÀ DIỆN MẠO VĂN XUÔI MIỀN BẮC GIAI ĐOẠN 1960-1975
• 1.1. Lịch sử vấn đề nghiên cứu
• 1.2. Thời kỳ sau 1986
• 1.3. Hoàn cảnh lịch sử và tình hình văn học giai đoạn 1960-1975
• 1.3.1. Đời sống chính trị - xã hội
• 1.3.2. Tình hình văn học
• 1.3.3. Phương pháp sáng tác hiện thực xã hội chủ nghĩa. Khái quát diện mạo tiểu thuyết về đề tài xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc giai đoạn 1960-1975
• 1.3.4. Những tác giả và tác phẩm tiêu biểu. Một số tác phẩm bị phê phán hoặc có dư luận trái chiều
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG CẢM HỨNG CHÍNH GẮN VỚI CHẤT LIỆU PHẢN ÁNH VÀ THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG CÁC KHUYNH HƯỚNG MIÊU TẢ CỦA TIỂU THUYẾT
• 2.1. Những cảm hứng chính
• 2.2. Cảm hứng ngợi ca gắn với sự nghiệp cải tạo xã hội chủ nghĩa và xây dựng chủ nghĩa xã hội trong tiểu thuyết
• 2.3. Cảm hứng trữ tình ấm áp, nồng đậm gắn với đề tài hậu phương lớn của tiền tuyến lớn
• 2.4. Cảm hứng phê phán hướng vào những bất ổn trong đời sống xã hội dẫn tới những “tai nạn nghề nghiệp”
• 2.5. Thế giới nhân vật trong các khuynh hướng miêu tả của tiểu thuyết
• 2.5.1. Nhân vật chính diện và các phẩm chất tích cực làm nên gương mặt con người mới - nhân vật trung tâm của văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa
• 2.5.2. Nhân vật phản diện với các yếu tố tiêu cực hoặc đi ngược với yêu cầu xây dựng con người mới và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội
• 2.5.3. Nhân vật trung gian gồm cả hai mặt tích cực - tiêu cực phản ánh thế giằng co giữa riêng và chung, tư hữu và công hữu, cá nhân và tập thể
• 3. CHƯƠNG 3: NHỮNG PHƯƠNG DIỆN CƠ BẢN CỦA NGHỆ THUẬT TIỂU THUYẾT VỀ ĐỀ TÀI XÂY DỰNG CHỦ NGHĨA XÃ HỘI GIAI ĐOẠN 1960-1975
• 3.1. Kết cấu tiểu thuyết gắn với điểm nhìn không gian - thời gian và mô típ miêu tả
• 3.1.1. Điểm nhìn không gian
• 3.1.2. Điểm nhìn thời gian. Các mô típ miêu tả
• 3.2. Xung đột tiểu thuyết và các kiểu mâu thuẫn - xung đột. Các hình thái xung đột và phương thức biểu hiện
• 3.3. Diễn biến và kết thúc xung đột
• 3.4. Nghệ thuật xây dựng nhân vật
• 3.4.1. Xây dựng tính cách điển hình trong hoàn cảnh điển hình
• 3.4.2. Miêu tả con người trước các thử thách và trong các mối quan hệ xã hội. Chú trọng hành động hơn nội tâm
• 3.5. Ngôn ngữ và giọng điệu
• 3.5.1. Ngôn ngữ nhân vật và ngôn ngữ tác giả
• 3.5.2. Giọng điệu chủ âm và phối hợp
• NHỮNG BÀI BÁO LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ
• DANH MỤC TIỂU THUYẾT ĐƯỢC CHỌN ĐỂ KHẢO SÁT, ĐỐI CHIẾU XẾP THEO NĂM XUẤT BẢN VÀ XẾP THEO ĐỀ TÀI
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tiểu Thuyết Xây Dựng CNXH Miền Bắc 1960 1975 Tổng Quan

Giai đoạn 1960-1975 chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ của tiểu thuyết Việt Nam, đặc biệt là văn học xây dựng chủ nghĩa xã hội. Thời kỳ này, văn học phản ánh sâu sắc hiện thực cách mạng, cuộc kháng chiến chống Mỹ và công cuộc xây dựng CNXH ở miền Bắc. Đây là giai đoạn quan trọng với sự xuất hiện của nhiều tiểu thuyết tầm cỡ, góp phần đưa văn học Việt Nam đến những thành tựu nhất định. Theo thống kê sơ bộ, có khoảng 50 tiểu thuyết của 30 tác giả viết về đề tài này. Tuy nhiên, việc khảo sát và đánh giá những sáng tác này còn nhiều hạn chế, thường mang tính chất một chiều và nặng về chính trị - xã hội. So với giai đoạn trước 1945, tiểu thuyết 1960-1975 có sự thay đổi sâu sắc về nội dung và hình thức, bắt đầu một bước tổng hợp mới giữa các yếu tố sử thi, kịch và trữ tình.

1.1. Hoàn cảnh lịch sử tác động đến văn học miền Bắc

Thời kỳ 1960-1975 được đánh dấu bởi Đại hội Đảng lần thứ III (1960) và hai nhiệm vụ chiến lược: kháng chiến chống Mỹ và xây dựng CNXH. Nhiệm vụ chống Mỹ đã hoàn thành, nhưng xây dựng chủ nghĩa xã hội vẫn tiếp tục. Sau năm 1986, công cuộc Đổi mới đã giúp nhìn nhận lại sự nghiệp xây dựng CNXH, bộc lộ nhiều sai lầm. Văn học đã kịp thời phản ánh những chuyển biến lớn của dân tộc. Tóm lại, hoàn cảnh lịch sử đã tác động mạnh mẽ đến văn học cách mạng Việt Nam và tiểu thuyết phản ánh hiện thực xã hội miền Bắc.

1.2. Đánh giá sơ bộ về tiểu thuyết xây dựng CNXH giai đoạn này

Các tác phẩm văn học xây dựng chủ nghĩa xã hội đã đóng góp lớn về chính trị, xã hội và văn chương. Tuy nhiên, do nhiều nguyên nhân, việc đánh giá còn mang tính chủ quan và chưa đi sâu vào đặc trưng thể loại. So với tiểu thuyết trước 1945, có sự thay đổi về nội dung và hình thức. Các tiểu thuyết hiện thực XHCN bắt đầu tổng hợp yếu tố sử thi, kịch và trữ tình. Tiểu thuyết về công nhân và tiểu thuyết về nông dân nở rộ, đáp ứng yêu cầu của cách mạng.

II. Vấn Đề Nghiên Cứu Ảnh Hưởng CNXH tới Văn Học 1960 75

Việc nghiên cứu tiểu thuyết về đề tài xây dựng chủ nghĩa xã hội giúp làm sáng tỏ đặc điểm thi pháp thể loại và đóng góp vào việc thẩm định giai đoạn văn học này. Mục đích nghiên cứu là nhận diện trung thực thành tựu và hạn chế. Văn học thời kỳ này đặt ra nhiều vấn đề cho các giai đoạn sau. Từ đầu những năm 1960, âm điệu chung là phơi phới, lạc quan như trong các tác phẩm của Chế Lan Viên, Huy Cận, Tố Hữu, Nguyễn Khải, Nguyễn Tuân, Nguyên Ngọc, Nguyễn Ngọc Tấn, Hồ Phương. Tuy nhiên, sự thật chưa được nhìn nhận toàn diện, do quan niệm cho rằng hiện thực XHCN phải khẳng định những mặt tốt đẹp. Phải đến Đại hội VI (1986), tình hình mới chuyển đổi, khi Đảng nhận ra sai lầm và đề ra đường lối Đổi mới.

2.1. Sự thật về xây dựng CNXH trong văn học giai đoạn 1960 1975

Sự thật về xây dựng CNXH chưa được nhìn nhận toàn diện do hoàn cảnh chiến tranh và quan niệm về hiện thực XHCN. Quan niệm này chi phối nhiều năm, gắn với niềm tin vào Đảng và tính Đảng. Đến Đại hội VI (1986), tình hình mới chuyển đổi khi Đảng nhận ra sai lầm và đề ra đường lối Đổi mới. Tình trạng khủng hoảng của Liên Xô và Đông Âu cũng tác động giúp nhìn sâu hơn vào các vấn đề.

2.2. Mục tiêu nghiên cứu về văn học giai đoạn 1960 1975

Luận án hướng tới nhận diện trung thực thành tựu và hạn chế trong đề tài cải tạo và xây dựng CNXH. Đây là thời kỳ tiểu thuyết Việt Nam đạt tầm cao về quy mô phản ánh và sức khái quát. Nghiên cứu nhằm xác định lại một cách khách quan những đóng góp của các tác phẩm. Mục tiêu nghiên cứu là xác định những tiêu chí thể loại của tiểu thuyết thời kỳ chiến tranh cách mạng và tiểu thuyết ca ngợi chủ nghĩa xã hội.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Tiểu Thuyết Các Bước Cơ Bản

Để đạt mục đích nghiên cứu, cần khảo sát các tiểu thuyết về đề tài xây dựng CNXH và đối chiếu với các tác phẩm khác. Cần làm rõ ảnh hưởng của phương pháp sáng tác hiện thực XHCN. Phân tích các yếu tố cảm hứng, nội dung, hình thức, cấu trúc của tiểu thuyết. Đánh giá thành tựu và hạn chế, đồng thời xác định lại đóng góp của các tác phẩm từng bị coi là lệch chuẩn. Quan trọng hơn cả, cần khai thác yếu tố giá trị tư tưởng của tiểu thuyết xã hội chủ nghĩa.

3.1. Phạm vi nghiên cứu trong giai đoạn lịch sử này

Nghiên cứu tập trung vào tiểu thuyết về xây dựng CNXH giai đoạn 1960-1975. Tuy số lượng khá lớn, nghiên cứu sâu vào các tác phẩm tiêu biểu, được giới phê bình và độc giả khẳng định. Các tác phẩm này điển hình cho cấu trúc thể loại tiểu thuyết nói chung và tiểu thuyết về xây dựng CNXH nói riêng. Để đối chiếu, so sánh, tham khảo thêm các tiểu thuyết về chiến tranh và các giai đoạn khác.

3.2. Phương pháp luận tiếp cận phân tích tài liệu

Sử dụng phương pháp tiếp cận xã hội học để tìm hiểu sự thể hiện nguyên tắc sáng tác chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa. Tiếp cận theo lối thi pháp học, lấy văn bản làm cơ sở phân tích để phát hiện đặc điểm loại hình. Vận dụng quan điểm lịch sử - cụ thể - biện chứng để khảo sát, đánh giá thành công và hạn chế. Kết hợp các phương pháp phân tích, tổng hợp, so sánh, đối chiếu để làm rõ vai trò của tiểu thuyết trong dòng chảy văn học. Sử dụng phương pháp thống kê - phân loại để xác định tần xuất sử dụng các thủ pháp nghệ thuật.

IV. Thành Tựu Hạn Chế Tiểu Thuyết 1960 1975 Cần Thẩm Định

Luận án mong muốn đem lại nhận thức tổng quan về tiểu thuyết và văn học miền Bắc. Xác định và phân tích cảm hứng chính, chất liệu phản ánh và thế giới nhân vật. Khái quát phương diện cơ bản của nghệ thuật tiểu thuyết, chỉ ra hạn chế và thành công. Nhận diện trung thực thành tựu và hạn chế trong đề tài cải tạo và xây dựng CNXH. Đánh giá khách quan hơn về đóng góp của các tác phẩm, chỉ ra dấu hiệu “tiên báo” từ các tác phẩm này. Cần làm rõ những yếu tố phê bình văn học thời kỳ 1960-1975.

4.1. Cấu trúc và nội dung chính của luận án

Luận án gồm các phần mở đầu, kết luận, danh mục tác phẩm khảo sát, danh mục bài báo và tài liệu tham khảo. Ba chương chính bao gồm: Tổng quan về lịch sử vấn đề nghiên cứu và diện mạo văn xuôi miền Bắc, Cảm hứng chính gắn với chất liệu phản ánh và thế giới nhân vật, Phương diện cơ bản của nghệ thuật tiểu thuyết về đề tài xây dựng CNXH. Mục đích là đem lại cái nhìn toàn diện nhất.

4.2. Đóng góp mới của nghiên cứu này

Nghiên cứu mang lại nhận thức tổng quan về tiểu thuyết xây dựng chủ nghĩa xã hội. Xác định và phân tích cảm hứng chính và thế giới nhân vật. Khái quát phương diện nghệ thuật tiểu thuyết, chỉ ra hạn chế và thành công. Nhận diện trung thực thành tựu và hạn chế trong đề tài cải tạo và xây dựng CNXH. Đánh giá khách quan về đóng góp của các tác phẩm từng bị coi là "có vấn đề".

V. Giai Đoạn 1960 1986 Định Hướng Mục Tiêu Của Văn Học

Thời kỳ này, văn học Việt Nam phát triển theo định hướng chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa. Mục tiêu chung là cổ vũ tinh thần anh hùng trong chiến đấu và sản xuất. Sự xuất hiện của các tiểu luận và bài viết cổ vũ sáng tác về chiến đấu và sản xuất là tất yếu. Các tác phẩm như Cỏ non, Mùa lạc, Sông Đà, và các tiểu thuyết như Bốn năm sau, Xung đột, Ao làng, Đất làng, Xi măng đều nhận được sự quan tâm và đánh giá. Ảnh hưởng của chủ nghĩa xã hội đến văn học giai đoạn này là vô cùng lớn, tạo ra một dòng văn học phục vụ chính trị một cách rõ rệt.

5.1. Các nhà phê bình văn học tiêu biểu thời kỳ này

Thời kỳ 1960-1986 chứng kiến sự xuất hiện của nhiều tên tuổi quen thuộc trong giới nghiên cứu, phê bình văn học như Hoài Thanh, Như Phong, Hồng Chương, Nam Mộc, Vũ Đức Phúc, Phan Cự Đệ, Hà Minh Đức, Thành Duy. Họ bàn về các vấn đề cơ bản trong lý luận về chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa, như tính Đảng, con người mới, nhân vật tích cực và yêu cầu điển hình hóa. Sự đóng góp của họ là vô cùng quan trọng.

5.2. Đề tài được ưu tiên trong sáng tác giai đoạn 1960 1986

Hai chủ đề lớn được ưu tiên là chiến đấu và sản xuất. Ở khu vực sản xuất, có các tập truyện ngắn và tiểu thuyết được đánh giá cao. Các tác phẩm này được đăng trên các báo và tạp chí như Văn nghệ, Văn nghệ quân đội, Tạp chí Văn học. Sau đó được tập hợp, in thành sách, trong các tập tiểu luận, phê bình.

VI. Khám Phá Cảm Hứng Ngợi Ca Chất Liệu Nhân Vật 1960 75

Trong giai đoạn 1960-1975, cảm hứng ngợi ca gắn liền với sự nghiệp cải tạo xã hội chủ nghĩa và xây dựng CNXH chiếm vị trí quan trọng trong tiểu thuyết miền Bắc. Các tác phẩm tập trung vào việc ca ngợi những thành tựu trong sản xuất, xây dựng, đồng thời khắc họa hình ảnh những con người mới, những điển hình tiên tiến trong lao động và chiến đấu. Tuy nhiên, đôi khi sự ngợi ca quá mức dẫn đến việc thiếu tính chân thực và đa chiều trong phản ánh hiện thực đời sống xã hội miền Bắc. Đồng thời, chúng ta cần phải xem xét đến yếu tố đời sống xã hội miền Bắc 1960-1975 để hiểu rõ hơn.

6.1. Cảm hứng trữ tình trong tiểu thuyết hậu phương thời chiến

Bên cạnh cảm hứng ngợi ca, cảm hứng trữ tình ấm áp, nồng đậm gắn với đề tài hậu phương lớn của tiền tuyến lớn cũng là một đặc điểm nổi bật của tiểu thuyết giai đoạn 1960-1975. Các tác phẩm khắc họa tình cảm gia đình, tình yêu đôi lứa, tình đồng chí, đồng đội sâu sắc, góp phần tạo nên bức tranh tươi đẹp về cuộc sống và con người Việt Nam trong chiến tranh. Dẫu vậy, vẫn có những tác phẩm phê bình văn học thời kỳ 1960-1975.

6.2. Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết xây dựng CNXH

Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết xây dựng CNXH thường được phân chia thành ba tuyến chính: nhân vật chính diện, nhân vật phản diện và nhân vật trung gian. Nhân vật chính diện là những người có phẩm chất tích cực, đại diện cho con người mới XHCN. Nhân vật phản diện mang những yếu tố tiêu cực, đi ngược lại với lý tưởng XHCN. Nhân vật trung gian thể hiện sự giằng co giữa cái cũ và cái mới, giữa tư hữu và công hữu, giữa cá nhân và tập thể.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu “Tiểu thuyết về đề tài xây dựng chủ nghĩa xã hội trong văn xuôi miền Bắc giai đoạn 1960-1975” của nghiên cứu sinh Đoàn Đức Hải (Chuyên ngành Văn học Việt Nam, Mã số: 62.22.01.21, Đại học Thái Nguyên, người hướng dẫn: PGS. Phạm Mạnh Hùng) là công trình khảo cứu thi pháp học và xã hội học văn học mang tính tiên phong. Đặt trong bối cảnh lịch sử đặc thù khi miền Bắc vừa đóng vai trò hậu phương lớn chi viện cho tiền tuyến miền Nam, vừa tiến hành đồng thời ba cuộc cách mạng (cách mạng quan hệ sản xuất, cách mạng khoa học - kỹ thuật, cách mạng tư tưởng và văn hóa) theo Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ III (1960), đề tài tái thẩm định toàn diện diện mạo thể loại tiểu thuyết sau hơn ba thập kỷ vận hành dưới chuẩn mực độc tôn của phương pháp Hiện thực xã hội chủ nghĩa (Socialist Realism).

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap) được luận án chỉ rõ: Trước mốc Đổi mới 1986, các công trình của Phan Cự Đệ (1974, 1975), Phong Lê (1972, 1980), Như Phong (1964) hay Hoài Thanh (1965-1971) tiếp cận tiểu thuyết 1960-1975 chủ yếu từ xã hội học dung tục mang đậm tính quy phạm chính trị, nhìn nhận văn học như công cụ minh họa nghị quyết. Ngược lại, giai đoạn hậu Đổi mới lại xuất hiện xu hướng phủ nhận cực đoan (như nhận định "văn học minh họa" của Nguyễn Minh Châu hay tuyên bố tự phủ nhận mảng nông thôn của Nguyễn Khải). Luận án xác lập điểm cân bằng khoa học, giải quyết khoảng trống về một khung phân tích loại hình học lịch sử kết hợp thi pháp học cấu trúc để giải mã trọn vẹn cả thành tựu lẫn giới hạn nội tại của thể loại.

Câu hỏi nghiên cứu và Giả thuyết khoa học:

• RQ1: Mô hình thẩm mỹ và cấu trúc thể loại của tiểu thuyết viết về đề tài xây dựng CNXH miền Bắc giai đoạn 1960-1975 được kiến tạo dựa trên những nguyên lý thi pháp nào?
• RQ2: Sự chi phối của nguyên tắc "Tính Đảng" (Partiinost) và phương pháp hiện thực XHCN đã định hình thế giới nhân vật, xung đột tự sự và ngôn ngữ tiểu thuyết ra sao?
• RQ3: Những tác phẩm từng bị quy kết là "lệch chuẩn", "tai nạn nghề nghiệp" (Vào đời - Hà Minh Tuân, Những người thợ mỏ - Võ Huy Tâm, Mở hầm - Nguyễn Dậu) mang những giá trị "tiên báo" gì về mặt xã hội học và nghệ thuật?
• H1: Tiểu thuyết 1960-1975 là một biến thể độc đáo của mô hình "tiểu thuyết sử thi hóa", nơi cảm hứng khẳng định con người mới chiếm ưu thế tuyệt đối nhưng đồng thời làm triệt tiêu tính đa thanh và chiều sâu tâm lý cá nhân.
• H2: Tồn tại một dòng chảy ngầm hiện thực phê phán mang tính dự báo sớm những bất cập của mô hình kinh tế kế hoạch hóa tập trung và căn bệnh duy ý chí, đi trước tư duy Đổi mới hơn hai thập kỷ.

Khung lý thuyết vận dụng hệ thống khái niệm của G.N. Pospelov về loại hình thể tài (sử thi - thế sự - đời tư), M. Bakhtin về không gian - thời gian nghệ thuật (Chronotope) và tính đa thanh (Polyphony), cùng lý thuyết phản ánh Marxist - Leninist. Phạm vi khảo cứu bao quát toàn bộ kho tàng gồm khoảng 50 tiểu thuyết của 30 tác giả tiêu biểu trong giai đoạn 15 năm (1960-1975), tạo lập cơ sở dữ liệu văn bản hoàn chỉnh và định lượng hóa các thủ pháp nghệ thuật với độ tin cậy học thuật cao.

---

Literature Review và Positioning

Khảo sát lịch sử vấn đề nghiên cứu cho thấy tiến trình tiếp cận tiểu thuyết xây dựng CNXH miền Bắc 1960-1975 chia tách thành hai giai đoạn rõ rệt với những đối cực trong hệ hình thẩm mỹ:

                                  CỘT MỐC ĐỔI MỚI (1986)

1. Giai đoạn 1960-1986 (Tiếp cận quy phạm Hiện thực XHCN): Các nhà phê bình chủ chốt như Như Phong (Bình luận văn học, 1964), Hoài Thanh (Phê bình và tiểu luận, 1965-1971), Nam Mộc (Noi theo đường lối văn nghệ Mác Lênin của Đảng, 1968), Phan Cự Đệ (Cuộc sống và tiếng nói của nghệ thuật, 1971; Tiểu thuyết Việt Nam hiện đại, 1974-1975), Vũ Đức Phúc (Trên mặt trận văn học, 1976) và Hà Minh Đức (Nhà văn và tác phẩm, 1979) thiết lập hệ thống định giá dựa trên tiêu chí chính trị - xã hội học. Ở giai đoạn này, mọi sự trệch hướng khỏi âm hưởng ngợi ca đều bị xem là suy đồi tư tưởng. Điển hình là trường hợp tiểu thuyết Vào đời của Hà Minh Tuân bị Nguyễn Phan Ngọc (bút danh Trung Ngôn) phê phán trên Tạp chí Văn học số 8-1963 là: "Vào đời - một quyển truyện đầy rẫy tư tưởng phản động, một khuynh hướng nghệ thuật suy đồi", thể hiện "sai lầm về lập trường, tư tưởng".

2. Giai đoạn sau 1986 (Tiếp cận giải cấu trúc và phục hồi giá trị): Tinh thần "nhìn thẳng vào sự thật, đánh giá đúng sự thật, nói rõ sự thật" của Đại hội VI mở đường cho hàng loạt công trình tái đánh giá: 50 năm Văn học Việt Nam sau Cách mạng tháng Tám (1996), Việt Nam nửa thế kỷ văn học (1997), Nhìn lại văn học Việt Nam thế kỷ XX (2002), và các chuyên khảo của Phong Lê (Hiện đại hóa và đổi mới văn học Việt Nam thế kỷ XX, 2009; Phác thảo văn học Việt Nam hiện đại thế kỷ XX, 2013), Nguyễn Văn Tùng (Lý luận tiểu thuyết ở Việt Nam thế kỷ XX, 2009).

So sánh đối sánh quốc tế: Mô hình tiểu thuyết sản xuất của Việt Nam giai đoạn này tương đồng với dòng tiểu thuyết sản xuất Xô Viết qua phân tích kinh điển của Katerina Clark trong The Soviet Novel: History as Ritual (1981) về cấu trúc "cốt truyện chủ đạo" (Master Plot), và lý giải của Evgeny Dobrenko trong Political Economy of Socialist Realism (2007) về việc văn học kiến tạo thực tại kinh tế ảo. Tác phẩm của Chu Văn (Bão biển, 1969; Đất mặn, 1975) hay Đào Vũ (Cái sân gạch, 1959; Vụ lúa chiêm, 1960) vận hành chính xác theo mẫu hình cải tạo nông thôn tương tự Đất vỡ hoang (Virgin Soil Upturned) của Mikhail Sholokhov và Mùa gặt (Harvest) của Galina Nikolayeva tại Liên Xô, hoặc Liễu Thanh (Sáng nghiệp sử) tại Trung Quốc thời kỳ mười bảy năm (1949-1966).

Luận án định vị vị thế học thuật bằng cách vượt thoát cả hai cực đoan: không quy giản tác phẩm thành văn kiện chính trị thuần túy (giai đoạn trước 1986), cũng không phủ định sạch trơn giá trị lịch sử và mỹ cảm cộng đồng của nó (giai đoạn đầu Đổi mới), mà xác lập mô hình loại hình học văn học khách quan.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết văn học

Luận án làm phong phú lý thuyết thể loại tiểu thuyết Marxist thông qua việc mở rộng khung phân tích thể tài của G.N. Pospelov. Công trình chứng minh trong giai đoạn 1960-1975, tiểu thuyết Việt Nam đã diễn ra sự tích hợp và "sử thi hóa" thể tài: biến những vấn đề thế sự - đời tư (vốn là hạt nhân của tiểu thuyết truyền thống) thành các biến cố mang tính chất lịch sử dân tộc.

Quy luật này được cụ thể hóa thành hệ thống mệnh đề lý thuyết:

• Mệnh đề P1: Trong hệ hình hiện thực XHCN Việt Nam, cấu trúc xung đột tiểu thuyết không bắt nguồn từ tha hóa cá nhân (như tiểu thuyết tư sản phương Tây theo kiến giải của Georg Lukács trong Die Theorie des Romans) mà từ xung đột giữa "hai con đường" (tư bản chủ nghĩa vs xã hội chủ nghĩa; công hữu vs tư hữu; tiến bộ vs lạc hậu).
• Mệnh đề P2: Nguyên tắc "Tính Đảng" chi phối tuyệt đối điểm nhìn trần thuật, dẫn đến sự áp đảo của điểm nhìn toàn tri mang tính định hướng tư tưởng, triệt tiêu cấu trúc đối thoại đa thanh Bakhtin để thiết lập cấu trúc độc thoại nhất thể.
• Mệnh đề P3: Nhân vật tiểu thuyết không vận hành theo logic tâm lý học tự thân mà vận hành theo logic "chức năng ý thức hệ", phân hóa thành ba tuyến rạch ròi: Chính diện (Con người mới), Phản diện (Tàn dư cũ / Phản động), và Trung gian (Dao động, cần cải tạo).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ba trụ cột lý thuyết:

1. Thi pháp học cấu trúc - loại hình: Khảo sát các thành tố vi mô gồm: Cốt truyện - Môtíp sự kiện (được mùa, thông hầm mỏ, phá hoại ngầm, hợp tác hóa); Hệ thống nhân vật; Không - thời gian nghệ thuật (Chronotope công trường/đồng ruộng).
2. Xã hội học văn học (Sociology of Literature): Vận dụng lý thuyết của Lucien Goldmann về "sự tương ứng cấu trúc" (homology of structures) giữa cấu trúc thế giới quan giai cấp và cấu trúc thế giới nghệ thuật trong tác phẩm.
3. Phân tích diễn ngôn quyền lực: Giải mã phương thức tiếp nhận và quy chuẩn hóa tác phẩm văn học thông qua các thiết chế văn hóa, đại hội văn nghệ và diễn ngôn chỉ đạo của lãnh đạo Đảng như Trường Chinh tại Đại hội Văn nghệ toàn quốc lần thứ III (1962) và IV (1968).

Điều kiện biên (Boundary Conditions): Khung lý thuyết này áp dụng đặc thù cho các nền văn học nằm trong quỹ đạo văn hóa khối XHCN thế kỷ XX, nơi nghệ thuật chịu sự định hướng trực tiếp của đường lối chính trị và các hình thái kinh tế bao cấp kế hoạch hóa.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng lập trường nhận thức luận Hiện thực phản tư (Critical Realism) kết hợp phương pháp luận Giải thích học văn bản (Hermeneutics). Thiết kế nghiên cứu tích hợp đa tầng (Multi-level design), phân tích đồng bộ từ cấp độ vĩ mô (chính sách văn nghệ, bối cảnh lịch sử - xã hội), cấp độ trung mô (diện mạo thể loại, phong trào sáng tác), đến cấp độ vi mô (thi pháp văn bản từng tiểu thuyết cụ thể).

Corpus mẫu khảo sát chính xác gồm 50 tiểu thuyết xuất bản tại miền Bắc từ năm 1960 đến năm 1975, chia thành hai phân vùng phản ánh:

• Phân vùng 1: Đề tài nông thôn và hợp tác hóa nông nghiệp (chiếm ~65% số lượng tác phẩm): Điển hình như Cái sân gạch (1959-1960), Vụ lúa chiêm (1960), Dải lụa (1973) của Đào Vũ; Xung đột (1961), Tầm nhìn xa (1963), Chủ tịch huyện (1972) của Nguyễn Khải; Bão biển (1969), Đất mặn (1975) của Chu Văn; Đất làng (1974) của Nguyễn Thị Ngọc Tú; Ao làng (1975) của Ngô Ngọc Bội; Vùng quê yên tĩnh, Vụ mùa chưa gặt của Nguyễn Kiên.
• Phân vùng 2: Đề tài công nghiệp, giao thông và hầm mỏ (chiếm ~35% số lượng tác phẩm): Điển hình như Những người thợ mỏ (1961), Đi lên đi của Võ Huy Tâm; Vào đời (1963) của Hà Minh Tuân; Xi măng của Huy Phương; Suối gang, Trước lửa của Xuân Cang; Thung lũng Cô Tan của Lê Phương; Mở hầm của Nguyễn Dậu.

Quy trình nghiên cứu và Kiểm soát tính giá trị

• Chiến lược chọn mẫu: Sử dụng phương pháp chọn mẫu theo mục đích (Purposive Sampling) kết hợp tiêu chí lịch sử văn học: chọn các tác phẩm đoạt giải thưởng, các tác phẩm gây chấn động dư luận, và các tác phẩm đại diện cho các phong cách nghệ thuật khác nhau.
• Tam giác đạc (Triangulation):
  • Tam giác đạc dữ liệu: Đối chiếu giữa văn bản tác phẩm gốc (ấn bản đầu tiên 1960-1975) với các bài phê bình đương thời trên Tạp chí Văn học, Báo Văn nghệ và các văn bản chỉ đạo của Đảng.
  • Tam giác đạc phương pháp: Kết hợp phương pháp tiếp cận xã hội học văn học, thi pháp học thể loại, và phương pháp lịch sử - cụ thể - biện chứng với cả hai trục đồng đại (so sánh văn học miền Bắc với văn học giải phóng miền Nam cùng thời) và lịch đại (so sánh tiểu thuyết 1960-1975 với giai đoạn 1945-1959 và giai đoạn Đổi mới sau 1986).
• Độ tin cậy và Tính giá trị: Đảm bảo tính giá trị cấu trúc (Construct Validity) qua việc xác định chính xác các chỉ báo thi pháp (tần suất môtíp, cấu trúc điểm nhìn, giọng điệu trần thuật). Tính giá trị nội tại (Internal Validity) được củng cố bằng việc trích dẫn nguyên văn dữ liệu văn bản lịch sử không qua chỉnh sửa.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự thống trị của mô hình tiểu thuyết sử thi hóa: Luận án chứng minh trong giai đoạn 1960-1975, ranh giới giữa tiểu thuyết thế sự và tiểu thuyết sử thi bị xóa nhòa. Mọi biến cố sản xuất thường nhật (đắp đập trong Ao làng, quai đê lấn biển trong Bão biển, luyện clinker trong Xi măng) đều được nâng lên tầm vóc chiến công lịch sử, đồng hóa nhịp điệu lao động sản xuất với nhịp điệu chiến đấu chống Mỹ cứu nước.
2. Khuôn mẫu hóa thế giới nhân vật - Bi kịch của sự giản đơn: Khảo sát chi tiết cho thấy các nhân vật tích cực đều được xây dựng theo một công thức bất biến: cán bộ xã/đội trưởng sản xuất luôn xốc vác, việc gì cũng làm được, tận tụy đến mức bỏ bê việc nhà, đời sống cá nhân chịu nhiều thiệt thòi nhưng cuối cùng luôn được tập thể thấu hiểu. Nhà văn Phong Lê đã đúc kết chính xác căn bệnh này: "ta muốn văn học là hiện thực hơn thì nó càng xa hiện thực; và vi phạm ngay cả quy luật của bản thân nghệ thuật, ta muốn nó là chân thật, là thuyết phục và hấp dẫn thì nó lại trở nên sơ lược và giả tạo".
3. Giá trị "tiên báo" mang tính đột phá của nhóm tác phẩm "lệch chuẩn": Đây là phát hiện quan trọng nhất của luận án. Nghiên cứu phục hồi danh dự khoa học cho các tác phẩm từng bị phê phán gay gắt như Vào đời của Hà Minh Tuân (1963) và Những người thợ mỏ của Võ Huy Tâm (1961). Dưới ánh sáng Đổi mới, luận án chứng minh Hà Minh Tuân không hề có "ác ý phản động" mà đã dũng cảm chỉ ra sự thật về tệ quan liêu, lãng phí, giáo điều và đạo đức giả tại các công trường xí nghiệp quốc doanh. Những tác phẩm này chính là tín hiệu dự báo sớm nhất về sự khủng hoảng của cơ chế quản lý kinh tế tập trung quan liêu bao cấp.
4. Sự bất cập trong mảng tiểu thuyết công nghiệp hóa: Luận án chỉ rõ tiểu thuyết về đề tài công nhân và khoa học kỹ thuật yếu hơn hẳn mảng nông thôn cả về số lượng lẫn chất lượng nghệ thuật. Do các nhà văn chủ yếu xuất thân từ nông thôn hoặc môi trường quân đội, khi thâm nhập công nghiệp thường chỉ ghi chép bề mặt, biến nhân vật thành bản sao thô thiển của nguyên mẫu báo chí, thiếu hẳn khả năng nắm bắt tâm lý người thợ trong môi trường kỹ trị hiện đại.

Trích dẫn nguồn văn bản minh chứng

Luận án trích dẫn các tài liệu mang tính bản lề cho thấy sự kiểm soát ý thức hệ chặt chẽ thời kỳ này.

• Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ III (1960) chỉ rõ:

  "Nắm vững phương pháp hiện thực xã hội chủ nghĩa, phấn đấu để có thêm nhiều tác phẩm phản ánh chân thật cuộc sống mới, con người mới, góp phần giáo dục và động viên nhân dân… cách mạng xã hội chủ nghĩa và cho sự nghiệp thống nhất nước nhà".

• Luận án phân tích sâu sắc cơ chế ràng buộc của hệ thống này:

  "Phương pháp sáng tác hiện thực xã hội chủ nghĩa như thế không chỉ là một phương pháp thuần túy văn nghệ, mà về một phương diện nào đó, nó là một nguyên tắc tư duy có tính bắt buộc, một yêu cầu tư tưởng của Đảng Cộng sản đối với văn nghệ sĩ, một hệ thống các tiêu chí để theo dõi, kiểm soát tư tưởng".

• Môi trường sáng tác bị bóp nghẹt khiến "không khí của một thời không thuận lợi cho người cầm bút, buộc họ luôn phải sợ hãi, nơm nớp cho số phận mình, phải dè dặt, canh chừng cho ngòi bút mình, từ đó đưa đến 'cái hèn' của nhân cách người viết".

Ý nghĩa và Tác động đa chiều

• Về lý thuyết: Cung cấp mô hình thẩm định văn học trung thực, khoa học, giúp lý luận văn học Việt Nam thoát khỏi cách nhìn xã hội học ấu trĩ và định kiến giáo điều.
• Về phương pháp luận: Thiết lập quy trình phân tích thi pháp học lịch sử có khả năng ứng dụng cho toàn bộ các mảng văn xuôi thời kỳ chiến tranh cách mạng (1945-1975).
• Về thực tiễn văn hóa và quản lý nghệ thuật: Đưa ra khuyến nghị chính sách về việc bảo đảm quyền tự do sáng tạo của văn nghệ sĩ, xóa bỏ cơ chế kiểm duyệt cơ học, lấy giá trị thẩm mỹ và nhân bản làm thước đo tối thượng.

---

Limitations và Future Research

1. Giới hạn nghiên cứu (Limitations):

   • Phạm vi ngữ liệu: Luận án tập trung khảo sát tiểu thuyết xuất bản chính thống tại miền Bắc, chưa có điều kiện đối sánh sâu rộng với các tác phẩm lưu hành nội bộ hoặc các bản thảo chưa được xuất bản cùng thời kỳ.
   • Phương pháp định lượng: Luận án chủ yếu sử dụng phương pháp định tính kết hợp thống kê phân loại thủ công, chưa ứng dụng các phần mềm ngôn ngữ học ngữ liệu (Corpus Linguistics) và khai phá văn bản tự động (Text Mining/NLP).
   • Độ sâu liên ngành: Mặc dù đã gắn với xã hội học, việc đào sâu các khía cạnh phân tâm học (Psychoanalysis) và nhân học văn hóa (Cultural Anthropology) về tâm thức người nông dân chuyển đổi sang xã hội công hữu vẫn còn dung lượng khiêm tốn.

2. Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

   • Hướng 1: Mở rộng nghiên cứu đối sánh tiểu thuyết xây dựng CNXH miền Bắc Việt Nam với tiểu thuyết Hiện thực XHCN Đông Âu (Ba Lan, CHDC Đức, Hungary) giai đoạn 1950-1970.
   • Hướng 2: Ứng dụng công cụ Digital Humanities (phần mềm NVivo, MAXQDA) để trực quan hóa mạng lưới nhân vật (Network Analysis) và bản đồ Chronotope không gian của 50 tiểu thuyết trong danh mục.
   • Hướng 3: Khảo cứu tiến trình tiếp nhận và số phận văn bản của các tác phẩm "lệch chuẩn" qua hệ thống lưu trữ tư liệu của Hội Nhà văn Việt Nam và Ban Tuyên huấn Trung ương.

---

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật (Academic Impact): Công trình là nguồn tham khảo cốt lõi cho các nhà nghiên cứu lịch sử văn học Việt Nam hiện đại. Ước tính luận án đóng góp trực tiếp vào việc tái cấu trúc các chương mục về văn học 1945-1975 trong các giáo trình chuẩn quốc gia tại Đại học Sư phạm Hà Nội, Đại học Quốc gia Hà Nội và Viện Văn học.
• Tác động đến công tác xuất bản và bảo tồn di sản: Tạo cơ sở khoa học để các nhà xuất bản (Nxb Hội Nhà văn, Nxb Văn học) tiến hành tái bản có chú giải phê phán (Critical Edition) đối với các tiểu thuyết từng bị coi là "có vấn đề", khôi phục trọn vẹn diện mạo di sản văn xuôi dân tộc.
• Tác động quốc tế: Cung cấp dữ liệu thực nghiệm chân xác cho giới Việt Nam học (Vietnamese Studies) và các chuyên gia nghiên cứu văn hóa khối XHCN toàn cầu tại các viện nghiên cứu quốc tế.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Học viên Cao học ngành Văn học Việt Nam, Lý luận Văn học: Tiếp cận một khung phân tích thể loại mẫu mực kết hợp chặt chẽ giữa thi pháp học và xã hội học lịch sử.
• Giảng viên và Nhà nghiên cứu cao cấp: Sở hữu hệ thống tư liệu đã được phân loại, định lượng và thẩm định chính xác về 50 tiểu thuyết giai đoạn 1960-1975.
• Các nhà phê bình văn học và Biên tập viên xuất bản: Có hệ quy chiếu khách quan để đánh giá đúng mức đóng góp của các tác giả thuộc thế hệ chống Mỹ (Nguyễn Khải, Chu Văn, Đào Vũ, Hà Minh Tuân, Võ Huy Tâm).
• Cơ quan hoạch định chính sách văn hóa và nghệ thuật: Nhận thức rõ bài học lịch sử về tác hại của lối can thiệp thô bạo, giáo điều vào quy luật sáng tạo nghệ thuật.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng lý thuyết loại hình thể tài của G.N. Pospelov bằng việc xác lập mô hình "Tiểu thuyết sử thi hóa" trong bối cảnh văn học chiến tranh cách mạng Việt Nam. Công trình chứng minh rằng dưới áp lực kép của nhiệm vụ chính trị và phương pháp hiện thực XHCN, tiểu thuyết đã vay mượn quy mô, giọng điệu và cảm hứng ngợi ca của thể loại anh hùng ca để biểu đạt các vấn đề thế sự đời thường, tạo nên một hình thái thể loại đặc thù chưa từng có tiền lệ trong lịch sử văn xuôi dân tộc.

2. Điểm đổi mới phương pháp luận khi so sánh với các công trình trước đây?

So với công trình mang tính tổng quan của Phan Cự Đệ (Tiểu thuyết Việt Nam hiện đại, 1974) và Phong Lê (Văn xuôi Việt Nam trên con đường hiện thực xã hội chủ nghĩa, 1980), luận án vượt trội ở tính khách quan khoa học nhờ có khoảng lùi thời gian lịch sử sau Đổi mới 1986. Luận án không đánh giá tác phẩm thuần túy qua lăng kính "lập trường giai cấp" hay "tính Đảng", mà kết hợp khảo cứu văn bản học thực chứng với thi pháp học cấu trúc, khảo sát đồng thời cả hai tuyến: tác phẩm quy chuẩn và tác phẩm bị coi là "lệch chuẩn".

3. Phát hiện gây bất ngờ nhất được hỗ trợ bởi dữ liệu văn bản là gì?

Phát hiện về tính chất "tiên báo" của các tiểu thuyết bị chỉ trích gay gắt như Vào đời (Hà Minh Tuân) và Những người thợ mỏ (Võ Huy Tâm). Thay vì là những tác phẩm "phản động" như kết luận của các bài báo phê bình năm 1963, dữ liệu văn bản cho thấy các tác giả này đã mô tả chính xác những căn bệnh cấu trúc của chủ nghĩa xã hội giáo điều (chủ nghĩa hình thức, lãng phí tài sản công, độc đoán chuyên quyền của cán bộ quản lý), đi trước các kết luận tự phê phán của Đảng tại Đại hội VI (1986) hơn 20 năm.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Luận án cung cấp danh mục 50 tiểu thuyết được lập mã thư mục chuẩn xác, phân loại rõ ràng theo năm xuất bản và theo đề tài (nông thôn, công nghiệp, khoa học kỹ thuật). Bất kỳ nhà nghiên cứu nào cũng có thể sử dụng danh mục và tiêu chí phân tích thi pháp (điểm nhìn, Chronotope, loại hình nhân vật, kiểu xung đột) để kiểm chứng lại toàn bộ kết quả khảo sát.

5. Kế hoạch nghiên cứu 10 năm được đề xuất như thế nào?

Xây dựng dự án toàn diện: "Số hóa và giải mã diễn ngôn văn xuôi Việt Nam thời kỳ chiến tranh cách mạng (1945-1975) qua tiếp cận Nhân văn số (Digital Humanities) và Xã hội học văn học so sánh quốc tế".

---

Kết luận

Nghiên cứu của tác giả Đoàn Đức Hải đã xác lập các đóng góp học thuật cốt lõi:

1. Hệ thống hóa toàn diện: Khảo cứu trọn vẹn diện mạo thể loại tiểu thuyết về đề tài xây dựng CNXH miền Bắc giai đoạn 1960-1975 với corpus 50 tác phẩm của 30 tác gia tiêu biểu.
2. Khám phá thi pháp thể loại: Làm sáng rõ đặc trưng của mô hình "tiểu thuyết sử thi hóa", từ cấu trúc xung đột "hai con đường", không - thời gian nghệ thuật lao động thời chiến, đến hệ thống nhân vật tam phân hóa.
3. Đánh giá khách quan, biện chứng: Nhận diện trung thực cả hai mặt thành tựu hào hùng và hạn chế sơ lược, công thức, minh họa của phương pháp Hiện thực XHCN một thời.
4. Phục hồi giá trị các tác phẩm "tiên báo": Tái thẩm định công bằng và khoa học những đóng góp dũng cảm của các tác phẩm từng bị quy kết oan uổng như Vào đời, Những người thợ mỏ, Mở hầm.
5. Cầu nối đổi mới tư duy nghiên cứu: Đóng góp luận cứ khoa học vững chắc khẳng định quy luật phát triển nội tại của nghệ thuật: văn học chân chính phải luôn tôn trọng sự thật đời sống và tự do sáng tạo của người nghệ sĩ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1: Nền văn học mới từ sau Cách 14 mạng tháng Tám 1945; chương 11: Truyện và Ký 1945-1975; chương 12: Tô Hoài; chương 13: Nguyễn Đình Thi. giúp chúng tôi một số gợi ý trong nhận diện và đánh giá văn học và văn xuôi nói chung và tiểu thuyết nói riêng. Các luận án tiến sĩ và luận văn thạc sĩ về một số tác giả như Nguyễn Khải, Nguyễn Minh Châu, Ma Văn Kháng, Nguyên Ngọc, Chu Văn, Nguyễn Kiên, Ngô Ngọc Bội. các luận án giúp thêm cho chúng tôi soi lại một chuyển đổi lớn trong không khí tiền đổi mới và đổi mới diễn ra trong suốt thập niên 1980- là những năm tiểu thuyết gặt hái được nhiều thành công trong ý thức đổi mới nhận thức xã hội và tư duy nghệ thuật.

Đồng thời, trong định hướng chung ấy, theo độ lùi thời gian, cũng cần có sự tỉnh táo để điều chỉnh những gì có phần thái quá - chẳng hạn tuyên bố “hãy đọc lời ai điếu cho một giai đoạn văn học minh họa” của Nguyễn Minh Châu - tác giả tiểu thuyết Cửa sông và Dấu chân người lính. Hoặc sự khẳng định “cả một mảng viết về nông thôn của tôi coi như bỏ đi” của Nguyễn Khải - tác giả của Xung đột, Tầm nhìn xa, Chủ tịch huyện…Với các tác phẩm như đã dẫn trên của hai tác giả, cả Nguyễn Minh Châu và Nguyễn Khải, theo chúng tôi, như sẽ được trình bày trong luận án, đều là những người có đóng góp tích cực cho mảng đề tài xây dựng chủ nghĩa xã hội trong văn xuôi miền Bắc giai đoạn 1960-1975. Cuối cùng là các công trình tập thể và cá nhân như Tiếp cận và định giá văn học Việt Nam sau Cách mạng tháng Tám (Nxb. Giáo dục, 2001) của Nguyễn Văn Long[110]; Văn học Việt Nam thế kỷ XX - Những vấn đề lịch sử và lý luận (Nxb.

Đại học Quốc gia Hà Nội; 2004), Phan Cự Đệ chủ biên[41]; Từ điển tác gia văn xuôi Việt Nam - Tập 2 (2006) của Viện Văn học[203]; Lý luận tiểu thuyết ở Việt Nam thế kỷ XX (2009) của Nguyễn Văn Tùng[195]; Hiện đại hóa và đổi mới văn học Việt Nam thế kỷ XX (2009)[102] và Phác thảo văn học Việt Nam hiện đại thế kỷ XX (2013) [105] của Phong Lê. Ở các công trình trên- là công trình tập thể của 10 tác giả, do Giáo sư Phạn Cự Đệ chủ biên; hoặc công trình cá nhân như của PGS Nguyễn Văn Long, TS Nguyễn Văn Tùng, GS Phong Lê… dẫu phạm vi được bàn là rất rộng, bao trùm cả thế kỷ XX, hoặc từ sau 1945 cho đến đầu thế kỷ XXI; là chung cho tất cả các thể loại như thơ, văn xuôi, lý luận - nghiên cứu phê bình; là nghiêng về tổng kết lịch sử hoặc đề xuất các lý luận… tất cả đều là đối tượng tham khảo cần thiết và bổ ích cho 15 chúng tôi trong việc khảo sát, đối chiếu, so sánh. Riêng công trình Từ điển tác gia văn xuôi Việt Nam (tập 3), tóm tắt trên 300 tác phẩm văn xuôi tiêu biểu ra đời trong giai đoạn 1945-1975 giúp chúng tôi tra cứu để có một cái nhìn rộng toàn bộ các tiểu thuyết quan trọng giai đoạn 1960-1975 trong đối sánh với các giai đoạn trước 1960 và sau 1975. Một công trình lớn cũng rất có ích cho chúng tôi, đó là công trình Văn học Việt Nam thế kỷ XX (Lý luận - phê bình 1945-1975), quyển 5, tập X; do nhà xuất bản Văn học ấn hành năm 2009 (1030 trang), sưu tập và tuyển chọn các bài viết, công trình tiêu biểu của 16 tác giả gồm Hà Minh Đức, Phan Cự Đệ, Đỗ Đức Hiểu, Phong Lê, Nguyễn Đăng Mạnh, Nguyễn Văn Hạnh, Phương Lựu, Vương Trí Nhàn… là những người viết chuyên về lý luận-phê bình có đóng góp trực tiếp cho đời sống văn học giai đoạn 1945-1975, trong đó có giai đoạn 1960-1975 là đối tượng luận án khảo sát.

Tất cả khối tư liệu đồ sộ gồm các công trình, bài viết của các tác giả được lược kể như trên đã giúp cho người viết luận án có một cái nhìn tổng quan về diện mạo, đặc điểm và thành tựu của tiểu thuyết Việt Nam thời kỳ 1960-1975 nói chung và tiểu thuyết về đề tài xây dựng chủ nghĩa xã hội nói riêng. Điều chúng tôi mong muốn được bổ sung ở luận án này là một cái nhìn mới, sau khoảng lùi nhiều chục năm, dưới ánh sáng sự nghiệp đổi mới để soát xét lại những nhận thức và đánh giá một thời về một trong hai đề tài cơ bản của văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa - đó là đề tài về công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội bắt đầu từ những năm 1960 cho đến 1986 - năm diễn ra Đại hội Đảng lần thứ VI, đề ra nhiệm vụ Đổi mới sau những khó khăn và thất bại kéo dài nhiều chục năm, trước khi Liên Xô và phe xã hội chủ nghĩa tan vỡ. Hoàn cảnh lịch sử và tình hình văn học giai đoạn 1960-1975 1. Đời sống chính trị - xã hội Xã hội nước ta trong vòng 30 năm (1945-1975) đã trải qua những biến chuyển quan trọng đem lại những thay đổi lớn cho đất nước và con người.

Những sự kiện lớn ảnh hưởng đến đời sống kinh tế, chính trị, xã hội thời kỳ này là: cuộc cách mạng giành chính quyền và giữ chính quyền trước và sau thời điểm 1945, cuộc kháng chiến chống Pháp bảo vệ nền độc lập dân tộc (1945-1954), cuộc cải cách ruộng đất xoá bỏ chế độ phong kiến (1953-1956) và cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa ở miền Bắc song song diễn ra với cuộc cách mạng dân tộc dân chủ ở miền Nam (1954-1965), cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước trên toàn quốc (1965-1975). 16 Văn học Việt Nam sau Cách mạng tháng Tám có thể được chia th ành 2 thời kỳ: Thời kỳ 1945-1975: bối cảnh Cách mạng tháng Tám - 1945 và 2 cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ cùng với công cuộc xây dựng chế độ mới. Thời kỳ 1945-1975 đi qua mốc lị ch sử 1954 và 1960. Thời kỳ sau 1975: với đại thắng mùa xuân 1975, đất nước giành trọn vẹn độc lập và thống nhất, chuyển dần sang bối cảnh hòa bì nh, giải quyết các vấn đề hậu chiến và tiếp tục xây dựng đất nước.

Từ 1990, Liên Xô và phe xã hội chủ nghĩ a tan vỡ, Việt Nam chuyển vào công cuộc Đổi mớ.i Thời kỳ sau 1975 đi qua mốc lị ch sử1986. + Chặng 1945-1960: 15 năm tí nh từ Cách mạng tháng Tám - 1945 đến 1960 là năm trên miền Bắc tiến hành Đại hội lần thứ III của Đảng Cộng sản Việt Nam , chính thức công bố Cương lĩnh xây dựng chủ nghĩa xã hội trên miền Bắc và đấu tranh thống nhất nước nhà ; miền Nam thành lập Mặt trận dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam , chính thức đưa cuộc đấu tranh của toàn dân tộc chống đế quốc Mỹ và tay sai lên quy mô cả nước. Đó cũng là 15 năm nền văn học mới sau Cách mạng tháng Tám, thừa hưởng được những kết quả của quá trì nh hiện đại hóa trước 1945 đã chuyển sang một nền văn học có ý thức và có đị nh hư ớng rõ rệt nhằm vào mục tiêu dân tộc - khoa học - đại chúng, dân tộc - hiện thực - nhân dân, để phục vụ một cách thiết thực và cụ thể cho các nhiệm vụ chính trị của đất nước qua từng giai đoạn cách mạng. Một nền văn họ c gắn sát và chị u sự lãnh đạo của Đảng trên mọi phương diện của tổ chức và đường lối , bao gồm đường lối chí nh trị và đường lối văn học - nghệ thuật.

Đây là thời kỳ văn học chị u sự quy đị nh triệt để , không thể khác đượ c của tình thế đất nước. Mốc 1954 không tạo ra sự đứt đoạn mà còn là bước chuyển rất cần thiết cho những phát triển mới vào thời kỳ sau 1960. Năm 1960 là năm mở đầu kế hoạch 5 năm xây dựng chủ nghĩ a xã hội , sau 6 năm khôi phục kinh tế và tiến hành công cuộc cải tạo nông thôn và cải tạo giai cấp tư sản ở thành thị. Cuộc sống ở miền Bắc, tuy đã có hòa bì nh sau năm 1954 nhưng phải từ 1960 mới thực sự chuyển sang một giai đoạn mới.

+ Chặng 1960-1975: từ 1960 đến 1975 là chặng đường 15 năm đất nước chuyển vào cuộc kháng chiến chống Mỹ trên phạm vi cả nước. Miền Bắc vừa dốc sức cho tiền tuyến , vừa xây dựng chủ nghĩ a xã hội trong bối cảnh thời chiến. Miền 17 Nam, do sự can thiệ p của Mỹ và đặt dưới sự thống trị của những chí nh quyền thân Mỹ và đi vào quỹ đạo của chủ nghĩa thực dân mới. Văn học tồn tại trong sự phân cách hai miền và trong sự phân biệt giữa hai diện mạo khác nhau.

Ở miền Bắc là sự nhất trí trong đị nh hướng xây dựng một nền văn học hiện thực xã hội chủ nghĩ a lấy chủ nghĩa yêu nước và chủ nghĩa anh hùng cách mạng của nhân dân trong chiến đấu làm mục tiêu bao trùm cho mọi nỗ lực khám phá hiện thực và cho sự gắn nối giữa người viết và người đọc. Miền Nam là sự phân hóa thành nhiều xu hướng: xu hướng yêu nước, bảo vệ bản sắc dân tộc ; xu hướng chống Cộng ; và xu hướng thương mại với sự bắt chước mô hì nh hiện đại trong văn học phương Tây. Cuộc đấu tranh ý thức hệ trong tổng thể sự phát triển văn học dân tộc gắn với bối cảnh cuộc chiến tranh lạnh giữa hai phe trên thế giới kéo dài cho đến cuối thập niên 1980 khi Liên Xô và phe Xã hội chủ nghĩa tan vỡ. Giai đoạn 1960-1975 là thời kỳ văn học luôn đồng hành với cuộc chiến đấu chống Mỹ của dân tộc.

Văn học phản ánh cuộc chiến đấu và xây dựng trên quy mô cả nước diễn ra trong 15 năm, nhưng là kết quả, là thành tựu ở đỉ nh cao của cả 30 năm - nền văn học xứng đáng “đứng vào hàng ngũ tiên phong của những nền văn học nghệ thuật chống đế quốc trong thời đại ngày nay” (Văn kiện đại hội IV - 1976). Tình hình văn học Cách mạng tháng Tám năm 1945 đã mở ra một giai đoạn mới, một bước ngoặt trong sự phát triển của văn học Việt Nam thế kỷ XX. Một giai đoạn mà yêu cầu của cách mạng và của đại chúng buộc đội ngũ sáng tác phải có những nhìn nhận lại về nhân sinh quan, thế giới quan để có thể hòa được vào dòng chảy chung của cuộc sống mới.