phần mở đầu và kết luận, luận án đƣợc tổ chức thành bốn chƣơng nhƣ sau: Chƣơng 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu Chƣơng 2. Những hƣớng tiếp cận mới về hiện thực chiến tranh Chƣơng 3. Các loại hình nhân vật chủ yếu Chƣơng 4.
Những phƣơng thức nghệ thuật đặc sắc 6 z CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Đặc trƣng thể loại truyện ngắn 1.1 Khái niệm Đã có nhiều khái niệm đƣợc đƣa ra bởi những nhà nghiên cứu và sáng tác văn học nhƣng dƣờng nhƣ vẫn chƣa thể quy đồng về một mẫu số chung khả dĩ. Nhiều ý kiến cho thấy tính đa dạng, phức tạp, khó định danh đầy đủ cho thể loại này. Verley đã bày tỏ quan niệm: “chúng tôi thấy nên trung thực và thận trọng tuyên bố ngay từ đầu là chúng tôi sẽ không đƣa ra đây một định nghĩa cho truyện ngắn mà có thể mọi ngƣời đang chờ đợi, truyện ngắn là một thể loại mà nét đặc trƣng cơ bản chính là ở chỗ nó luôn tuột khỏi mọi ý đồ định nghĩa nó” [158, tr.
Ở phƣơng Tây, từ thế kỉ XIX, lý thuyết về truyện ngắn đã đƣợc nghiên cứu. Trong Từ điển văn học Pháp ngữ định nghĩa: “Với nhiều ngƣời, truyện ngắn so với tiểu thuyết nhƣ phim ngắn so với phim dài. Truyện ngắn là bài tập của các nhà văn duy mĩ”[158, tr. Trong cuốn sách Đọc truyện ngắn của Daniel Grojnowski (Phùng Ngọc Kiên, Trần Hinh dịch) nghiên cứu về các vấn đề xoay quay thể loại truyện ngắn.
Theo tác giả dẫn, Từ điển Robert (tập IV, 1980) giới thiệu truyện ngắn là : “Thể loại mà ngƣời ta có thể định nghĩa nhƣ một truyện kể, thông thƣờng là ngắn, có cấu trúc kịch (thống nhất hành động), nhân vật không nhiều, tâm lý nhân vật chỉ đƣợc chú ý trong mức độ mà ở đó chúng tác động lại sự kiện là trung tâm của truyện kể”[26, tr. Qua một số phân tích văn bản khác, nhà nghiên cứu này đi đến nhận định “Truyện ngắn cũng có thể rất gắn bó với một sự kiện không thật quan trọng mà tóm tắt gợi ra trong một vài trang cả một sự tồn tại toàn diện, thậm chí cả diễn biến của một số phận. Trong trƣờng hợp thứ nhất là một ngày hoặc một số thời khắc, trong trƣờng hợp thứ hai là tỉ lệ độ dài. Tuy nhiên, cho dù nội dung của 7 z truyện kể có thế nào, ngƣời kể chuyện vẫn cứ quyết định lồng vào một khuôn khổ áp đặt cho một thời gian đọc có hạn.
Truyện ngắn là dành cho sự súc tích, nó thuật lại các sự kiện nổi bật, chí ít là cũng chuyên tâm vào việc tuân thủ một khoảnh khắc” [26, tr. Quan niệm này rất gần với cách hiểu truyện ngắn hiện đại ngày nay. Các nhà văn Nga cũng có nhiều quan niệm khác nhau về truyện ngắn.Pautopxkinhận định “Truyện ngắn là một truyện viết ngắn gọn trong đó cái không bình thƣờng hiện ra nhƣ một cái gì bình thƣờng và cái gì bình thƣờng hiện ra nhƣ một cái gì không bình thƣờng”. Tolstoy cho rằ ng : “truyê ̣n ngắ n là mô ̣t hình thƣ́c nghê ̣ thuâ ̣t khó khăn bâ ̣c nhấ t”.
Với Truman Capote: “Đó là tác phẩ m nghê ̣ thuâ ̣t có bề sâu nhƣng la ̣i không đƣơ ̣c dài”. Ở Mỹ thế kỉ XX, dù thể loại nàyphát triển, mang lại thành công cho nhiều nhà văn nhƣng cùng chung tinh thần với các tác giả châu Âu ở chỗcoi truyện ngắn là “định nghĩa không thể tìm đƣợc”.Trong văn học nói chung, truyện ngắn tồn tại “trong tính linh hoạt vô hạn” nên không có định nghĩa nào bao quát đƣợc tất cả các hình thức truyện ngắn trên thế giới thời kỳ hiện đại. Tuy nhiên, xác định truyện ngắn với vị trí độc lập, Lê Huy Bắc cho rằng: “truyện ngắn không thể lệ thuộc vào tiểu thuyết về mặt kĩ thuật, phản ánh. Nên những định nghĩa về truyện ngắn cần phải xuất phát từ chính đặc trƣng của thể loại” [9, tr.
Dù thế nào, chúng ta vẫn phải chọn một khái niệm phù hợp với thể loại. Theo cách định nghĩa củaTừ điển thuật ngữ văn học: truyện ngắn “là tác phẩm tự sự cỡ nhỏ”, khác với tiểu thuyết là thể loại chiếm lĩnh đời sống trong toàn bộ sự đầy đặn và toàn vẹn của nó, truyện ngắn thƣờng hƣớng tới khắc họa một hiện tƣợng, phát hiện một nét bản chất trong quan hệ nhân sinh hay đời sống tâm hồn của con ngƣời” [115, tr. 8 z Từ điển văn học bổ sung quan niệm: “Truyện ngắn khác với truyện vừa ở dung lƣợng nhỏ hơn, tập trung mô tả một mảnh của cuộc sống: một biến cố hay một vài biến cố xảy ra trong một giai đoạn nào đó của đời sống nhân vật, biểu hiện một mặt nào đó của tính cách nhân vật, thể hiện một khía cạnh nào đó của vấn đề xã hội” [104, tr. Trong từ điển 150 thuật ngữ văn học, truyện ngắn đƣợc định danh là “thể tài tác phẩm tự sự cỡ nhỏ, thƣờng đƣợc viết bằng văn xuôi, đề cập hầu hết các phƣơng diện của đời sống con ngƣời và xã hội.
Nét nổi bật của truyện ngắn là sự giới hạn về dung lƣợng; tác phẩm truyện ngắn thích hợp với việc ngƣời tiếp nhận (độc giả) đọc nó liền một mạch không nghỉ”. Chúng tôi thấy có sự bổ sung cho nhau để làm rõ điểm đặc trƣng của truyện ngắn nhƣ sau: - Là tác phẩm văn xuôi tự sự hƣ cấu cỡ nhỏ, phù hợp với việc đọc nó liền một mạch không nghỉ. - Thƣờng nhằm khắc họa một hiện tƣợng, phát hiện một đặc tính trong quan hệ con ngƣời hay trong đời sống tâm hồn con ngƣời. - Truyện ngắn hiện đại là một kiểu tƣ duy mới, một cách nhìn cuộc đời, một cách nắm bắt cuộc sống rất riêng mang tính chất thể loại.
- Truyện ngắn khác với tiểu thuyết và truyện vừa bởi dung lƣợng phản ánh và phƣơng thức chiếm lĩnh hiện thực của nó. Thể loại này cũng có những ƣu thế riêng bởi sự nhỏ gọn, dồn nén. Bên cạnh đó, trong quá trình phát triển thể loại truyện ngắn cũng bổ sung thêm những đặc điểm mới do quá trình pha trộn, tiếp xúc thể loại và thời đại tác động. Nội dung định nghĩa đƣợc làm rõ hơn qua những yếu tố thi pháp cơ bản của thể loại.
Truyện ngắn là một thể loại đƣợc nghiên cứu và bàn luận khá sôi nổi trong đời sống văn chƣơng hiện đại. Trong các công trình văn học sử hay các bài viết 9 z đánh giá, tổng kết một giai đoạn văn học, truyện ngắn đƣợc đặt ở vị trí quan trọng trong dòng chảy văn chƣơng nói chung. Về mặt lí luận, thể loại truyện ngắn cũng đƣợc bàn đến trong một số công trình, tuy nhiên chƣa có sự thống nhất về cơ sở lí luận cho thể loại này. Trong Sổ tay truyện ngắn của Vƣơng Trí Nhàn tập hợp những ý kiến, kinh nghiệm của nhiều nhà văn Việt Nam và thế giới đã chỉ ra sự phức tạp trong việc định nghĩa và xác định đặc trƣng thể loại của truyện ngắn.
Tác giả cũng đặt phần lí thuyết truyện ngắn chung với tiểu thuyết. Ông cho rằng: “Trên nguyên tắc không có lí luận riêng về truyện ngắn. Ở đây chỉ có vấn đề mà ngƣời ta quen gọi là dung lƣợng: truyện dài hay ngắn. Còn nhƣ phản ánh về con ngƣời nhƣ thế nào, trên cơ sở một quan niệm triết học ra sao, mối quan hệ giữa con ngƣời với hoàn cảnh là thuận hay nghịch.
bấy nhiêu thứ thuộc phần lí luận về tiểu thuyết. Truyện ngắn chỉ là một dạng tiểu thuyết đặc biệt” [102, tr. Tác giả Bùi Việt Thắng trong chuyên luận Truyện ngắn, những vấn đề lí thuyết và thực tiễn thể loại cũng khẳng định: “Truyện ngắn đƣợc quan niệm là một bộ phận của tiểu thuyết, vì thế trên nguyên tắc không có lí thuyết riêng cho truyện ngắn, lí thuyết của nó dựa vào lí thuyết của tiểu thuyết” [155, tr. Những cuộc tranh luận chƣa tìm đƣợc tiếng nói chung tƣơng đối thống nhất về nhận diện thể loại này không chỉ là vấn đề trong nền lí luận văn học ở Việt Nam mà cả trong văn học phƣơng Tây.
Giới nghiên cứu và sáng tác đã không ngừng nỗ lực để định danh thể loại này một cách thoả đáng bởi bất cứ thể loại văn học nào cũng cần có nguyên tắc khoa học, lí luận làm công cụ thẩm định. Cho đến nay, đã có nhiều quan điểm về sự ra đời và khái niệm truyện ngắn. Chúng tôi chọn nội hàm “truyện ngắn hiện đại” để xác lập các vấn đề lí thuyết xung quanh thể hiện đặc trƣng thể loại này. Giới nghiên cứu phƣơng Tây có ý kiến cho rằng, truyện ngắn hiện đại với “hình hài và phẩm chất” nhƣ hiện nay khởi nguồn từ Anh với The Two Drovers của Walter Scott 10 z đăng trên một tờ báo của Canongate (Edinburgh, Scotland) năm 1827.
Một số ý kiến khác cho rằng bắt đầu từ Mỹ đầu thế kỷ XIX với Twice - Told Tales xuất bản năm 1837 của Nathaniel Hawthorne [145] rồi sau đó trở nên phổ biến ở châu Âu và Nga. Ở Việt Nam, theo Thanh Lãng thì khái niệm truyện ngắn hiện đại Việt Nam chỉ có từ đầu thế kỷ XX trở đi. Bùi Việt Thắng thì cho rằng truyện ngắn có mầm mống rất sớm từ văn xuôi trung đại chữ Hán thế kỷ XI với Việt điện u linh. Từ thế kỷ XV trở đi, truyện viết mang tính nghệ thuật có yếu tố cá nhân và yếu tố thần kỳ trong văn học.
Thế kỷ XVII về sau, nó biến đổi dần thành tiểu thuyết chƣơng hồi và truyện Nôm. Đến cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX chữ quốc ngữ phổ biến rộng rãi, những năm 1920, xuất hiện truyện ngắn hiện đại (lúc bấy giờ gọi là tiểu thuyết). Từ đó đến nay, truyện ngắn đã có sự vận động hoàn thiện thể loại đạt đến đỉnh cao trong văn học Việt Nam và dần có những biến đổi trong cấu trúc thể loại, dung nạp thêm nhiều kiểu loại mới. Truyện ngắn nƣớc ta nhƣ nói trên đã có mầm mống và hình thành từ văn học dân gian và trung đại.
Sử dụng khái niệm “truyện ngắn hiện đại”, chúng tôi muốn có sự khu biệt với khái niệm “truyện ngắn trung đại” mà đặc trƣng là ảnh hƣởng của lối kể chuyện dân gian cùng lối văn chép sử và chú trọng cốt truyện ly kỳ hấp dẫn, giàu tính ƣớc lệ tƣợng trƣng. Truyện ngắn hiện đại vừa có sự kế thừa truyền thống vừa chịu sự ảnh hƣởng của truyện ngắn phƣơng Tây. Khái niệm này đƣợc dùng để chỉ một thể loại văn xuôi bên cạnh những thể loại khác nhƣ tiểu thuyết, truyện vừa, kịch, thơ, ký. có những “quy chuẩn lí thuyết” nhất định.