Luận văn thạc sĩ về tiểu thuyết gia đình hiện đại tại Đại học Quốc gia Hà Nội

Khám phá luận văn thạc sĩ về tiểu thuyết gia đình hiện đại qua tác phẩm của Ma Văn Kháng và Lê Lựu, phản ánh sâu sắc đời sống xã hội.

• Tác giả: Nguyễn Thị Mai
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Văn Nam
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lí luận văn học
• Đề tài: Tiểu thuyết về gia đình hiện đại (Qua tác phẩm của Ma Văn Kháng, Lê Lựu, Dạ Ngân)
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• Gia đình hiện đại
• Gia đình hiện đại qua những trang văn
• Gia đình hiện đại qua những trang văn dưới góc nhìn của người nghiên cứu
• Nhiệm vụ, đối tượng, phương pháp nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Cấu trúc luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG TÁC NHÂN XÂM HẠI GIA ĐÌNH THỜI HIỆN ĐẠI
• 1.1. Gia đình hiện đại và nguy cơ rạn nứt từ hiện thực xã hội
• 1.2. Những nỗi đau chiến tranh hằn lên mỗi gia đình
• 1.3. Những hệ lụy hình thành từ tàn dư của xã hội đối với gia đình
• 1.4. Những bi kịch từ thời hiện đại tác động tới gia đình
• 1.5. Gia đình hiện đại và những rạn nứt từ nội tại
• 1.5.1. Sự lệch pha giữa đàn ông với đàn bà
• 1.5.2. Sự cô đơn của mỗi thành viên trong gia đình
• 1.5.3. Sự ích kỉ của mỗi cá nhân đối với gia đình
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG GIÁ TRỊ BỀN VỮNG, VĨNH HẰNG CỦA GIA ĐÌNH TRONG XÃ HỘI HIỆN ĐẠI
• 2.1. Gia đình – nơi trú ngụ, chở che của mỗi con người trước lầm lạc, vấp ngã của cuộc đời
• 2.2. Mỗi người đều khao khát một gia đình với hạnh phúc đích thực
• 2.3. Lòng bao dung, đức hy sinh của mỗi thành viên trong gia đình
• 3. CHƯƠNG 3: NHỮNG PHƯƠNG THỨC NGHỆ THUẬT BIỂU HIỆN GIA ĐÌNH
• 3.1. Nghệ thuật tổ chức cốt truyện
• 3.2. Nghệ thuật xây dựng nhân vật
• 3.3. Nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ và giọng điệu
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về tiểu thuyết gia đình hiện đại Khám phá sâu sắc

Tiểu thuyết gia đình hiện đại đã trở thành một trong những thể loại văn học nổi bật trong thời gian gần đây. Đặc biệt, các tác phẩm của Ma Văn Kháng, Lê Lựu và Dạ Ngân đã khắc họa rõ nét những biến động trong đời sống gia đình Việt Nam. Gia đình không chỉ là nơi nuôi dưỡng tình cảm mà còn là nơi phản ánh những vấn đề xã hội phức tạp. Qua các tác phẩm này, độc giả có thể cảm nhận được sự chuyển mình của gia đình trong bối cảnh hiện đại, từ những giá trị truyền thống đến những thách thức mới.

1.1. Định nghĩa tiểu thuyết gia đình hiện đại và vai trò của nó

Tiểu thuyết gia đình hiện đại không chỉ đơn thuần là những câu chuyện về cuộc sống gia đình mà còn là những tác phẩm phản ánh sâu sắc tâm tư, tình cảm và những mâu thuẫn trong mối quan hệ giữa các thành viên. Nó giúp độc giả hiểu rõ hơn về những giá trị văn hóa, xã hội và tâm lý của con người trong bối cảnh hiện đại.

1.2. Tại sao tiểu thuyết gia đình hiện đại lại thu hút độc giả

Sự hấp dẫn của tiểu thuyết gia đình hiện đại đến từ khả năng phản ánh chân thực những vấn đề xã hội, những mâu thuẫn trong gia đình và những khát vọng cá nhân. Độc giả tìm thấy trong đó những câu chuyện gần gũi, dễ đồng cảm và có thể liên hệ với cuộc sống của chính mình.

II. Những thách thức đối với gia đình hiện đại Phân tích sâu sắc

Gia đình hiện đại đang phải đối mặt với nhiều thách thức từ xã hội, từ sự thay đổi trong cách sống đến những áp lực từ công việc và cuộc sống. Những vấn đề này không chỉ ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa các thành viên mà còn tác động đến sự phát triển của gia đình. Các tác phẩm văn học đã chỉ ra rằng, những rạn nứt trong gia đình thường bắt nguồn từ những yếu tố bên ngoài và bên trong.

2.1. Ảnh hưởng của xã hội đến cấu trúc gia đình hiện đại

Cấu trúc gia đình hiện đại đang dần thay đổi với sự gia tăng của gia đình hạt nhân. Sự chuyển mình này không chỉ phản ánh sự thay đổi trong quan niệm về gia đình mà còn là kết quả của những biến động xã hội, kinh tế. Các tác phẩm như 'Mùa lá rụng trong vườn' đã chỉ ra rằng, gia đình hiện đại không chỉ đơn thuần là nơi ở mà còn là nơi chịu áp lực từ xã hội.

2.2. Những mâu thuẫn nội tại trong gia đình hiện đại

Mâu thuẫn giữa các thế hệ, giữa các thành viên trong gia đình là một trong những vấn đề nổi bật trong tiểu thuyết gia đình hiện đại. Những tác phẩm như 'Gia đình bé mọn' của Dạ Ngân đã khắc họa rõ nét những xung đột này, từ đó giúp độc giả hiểu rõ hơn về những khó khăn mà gia đình hiện đại phải đối mặt.

III. Phương pháp nghệ thuật trong tiểu thuyết gia đình hiện đại Khám phá độc đáo

Các nhà văn đã sử dụng nhiều phương pháp nghệ thuật khác nhau để thể hiện đề tài gia đình. Từ việc xây dựng nhân vật đến việc tổ chức cốt truyện, mỗi tác phẩm đều mang đến một góc nhìn riêng về gia đình. Những phương pháp này không chỉ giúp làm nổi bật vấn đề mà còn tạo ra sự hấp dẫn cho câu chuyện.

3.1. Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết gia đình

Nhân vật trong tiểu thuyết gia đình hiện đại thường được xây dựng với chiều sâu tâm lý, phản ánh những xung đột nội tâm và mối quan hệ phức tạp giữa các thành viên. Các tác giả như Lê Lựu đã khéo léo khắc họa những nhân vật đa chiều, từ đó tạo ra sự đồng cảm với độc giả.

3.2. Cấu trúc cốt truyện trong tiểu thuyết gia đình hiện đại

Cấu trúc cốt truyện trong tiểu thuyết gia đình hiện đại thường không theo một mô hình tuyến tính mà có sự đan xen giữa quá khứ và hiện tại. Điều này giúp tạo ra sự hồi hộp và thu hút độc giả, đồng thời làm nổi bật những vấn đề mà gia đình phải đối mặt.

IV. Ứng dụng thực tiễn của tiểu thuyết gia đình hiện đại Giá trị xã hội

Tiểu thuyết gia đình hiện đại không chỉ mang lại giá trị văn học mà còn có ý nghĩa xã hội sâu sắc. Những tác phẩm này giúp nâng cao nhận thức về gia đình, từ đó góp phần vào việc xây dựng một xã hội tốt đẹp hơn. Các nhà văn đã chỉ ra rằng, việc hiểu rõ về gia đình sẽ giúp con người có cái nhìn đúng đắn hơn về cuộc sống.

4.1. Tiểu thuyết gia đình hiện đại và giáo dục giá trị sống

Các tác phẩm tiểu thuyết gia đình hiện đại thường chứa đựng những bài học quý giá về tình yêu, sự hy sinh và trách nhiệm. Những giá trị này không chỉ giúp con người sống tốt hơn mà còn góp phần xây dựng một xã hội văn minh.

4.2. Tác động của tiểu thuyết gia đình đến nhận thức xã hội

Tiểu thuyết gia đình hiện đại đã góp phần thay đổi nhận thức của xã hội về vai trò của gia đình. Những câu chuyện trong các tác phẩm này đã giúp mọi người hiểu rõ hơn về những khó khăn mà gia đình phải đối mặt, từ đó tạo ra sự đồng cảm và chia sẻ.

V. Kết luận Tương lai của tiểu thuyết gia đình hiện đại

Tiểu thuyết gia đình hiện đại đang ngày càng khẳng định vị trí của mình trong văn học Việt Nam. Những tác phẩm này không chỉ phản ánh chân thực đời sống gia đình mà còn mở ra những hướng đi mới cho văn học. Tương lai của tiểu thuyết gia đình sẽ tiếp tục phát triển, đồng hành cùng sự thay đổi của xã hội.

5.1. Xu hướng phát triển của tiểu thuyết gia đình trong tương lai

Với sự thay đổi không ngừng của xã hội, tiểu thuyết gia đình sẽ tiếp tục phát triển theo hướng phản ánh những vấn đề mới nổi. Các nhà văn sẽ cần phải tìm tòi, sáng tạo để mang đến những tác phẩm chất lượng hơn.

5.2. Vai trò của tiểu thuyết gia đình trong việc xây dựng xã hội

Tiểu thuyết gia đình không chỉ là một thể loại văn học mà còn là một công cụ quan trọng trong việc xây dựng xã hội. Những tác phẩm này sẽ tiếp tục góp phần nâng cao nhận thức và giá trị sống của con người.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Gia đình là tế bào của xã hội, đóng vai trò quan trọng trong đời sống cá nhân và cộng đồng. Từ sau Đại hội Đảng toàn quốc lần VI (1986), xã hội Việt Nam trải qua nhiều biến động sâu sắc, tác động trực tiếp đến cấu trúc và giá trị của gia đình hiện đại. Theo ước tính, gia đình hạt nhân chiếm tỷ lệ ngày càng cao, thay thế dần mô hình đại gia đình truyền thống. Tuy nhiên, sự chuyển đổi này cũng kéo theo nhiều hệ lụy phức tạp như rạn nứt, bất hòa và khủng hoảng trong các mối quan hệ gia đình. Luận văn tập trung nghiên cứu tiểu thuyết về gia đình hiện đại qua các tác phẩm của Ma Văn Kháng, Lê Lựu và Dạ Ngân, nhằm phác họa diện mạo và đặc điểm cơ bản của gia đình trong bối cảnh xã hội hiện đại Việt Nam từ sau đổi mới. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các tác phẩm tiêu biểu được xuất bản trong giai đoạn từ 1986 đến đầu thế kỷ XXI, phản ánh sâu sắc những biến đổi xã hội và tâm lý con người. Mục tiêu nghiên cứu là làm rõ các tác nhân xâm hại gia đình, những giá trị bền vững và phương thức nghệ thuật biểu hiện đề tài gia đình trong văn học đương đại. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao nhận thức về vai trò của gia đình, góp phần định hướng phát triển văn hóa gia đình phù hợp với xã hội hiện đại, đồng thời cung cấp cơ sở lý luận cho các nghiên cứu văn học và xã hội học liên quan.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng hai khung lý thuyết chính: lý thuyết xã hội học về gia đình và lý thuyết thi pháp học trong văn học. Lý thuyết xã hội học giúp phân tích các tác nhân xã hội ảnh hưởng đến cấu trúc và chức năng gia đình hiện đại, bao gồm tác động của chiến tranh, kinh tế thị trường, và các tàn dư xã hội phong kiến. Lý thuyết thi pháp học được sử dụng để khám phá các biện pháp nghệ thuật như tổ chức cốt truyện, xây dựng nhân vật, ngôn ngữ và giọng điệu nhằm thể hiện đề tài gia đình trong tiểu thuyết. Ba khái niệm trọng tâm được nghiên cứu gồm: gia đình hiện đại, rạn nứt gia đình, và giá trị truyền thống trong gia đình. Gia đình hiện đại được hiểu là mô hình gia đình hạt nhân, có tính độc lập kinh tế và đề cao cá nhân tính. Rạn nứt gia đình bao gồm các biểu hiện như sự lệch pha giữa vợ chồng, ngoại tình, và sự cô đơn nội tại. Giá trị truyền thống đề cập đến các chuẩn mực đạo đức, văn hóa gia đình được kế thừa và biến đổi trong bối cảnh xã hội hiện đại.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu lịch sử - xã hội để đặt vấn đề gia đình trong bối cảnh phát triển của xã hội Việt Nam sau đổi mới. Phương pháp thi pháp học được áp dụng để phân tích nghệ thuật thể hiện đề tài gia đình trong các tác phẩm tiểu thuyết. Phương pháp hệ thống - tổng hợp giúp kết nối các phát hiện từ nhiều tác phẩm và góc nhìn khác nhau nhằm xây dựng cái nhìn toàn diện về gia đình hiện đại. Nguồn dữ liệu chính là các tác phẩm tiểu thuyết tiêu biểu của Ma Văn Kháng (Mùa lá rụng trong vườn, Đám cưới không có giấy giá thú), Lê Lựu (Thời xa vắng, Sóng ở đáy sông, Hai nhà, Chuyện làng Cuội) và Dạ Ngân (Gia đình bé mọn). Cỡ mẫu gồm 8 tác phẩm được chọn lọc theo tiêu chí phản ánh sâu sắc đề tài gia đình hiện đại. Phương pháp chọn mẫu là chọn lọc có chủ đích dựa trên tiêu chí nội dung và ảnh hưởng văn học. Thời gian nghiên cứu kéo dài khoảng 12 tháng, từ khảo sát tài liệu đến phân tích và tổng hợp kết quả.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tác nhân xâm hại gia đình hiện đại: Chiến tranh để lại hậu quả nặng nề với nhiều gia đình mất mát người thân, đặc biệt là người đàn ông, tạo nên những "nhà không có đàn ông" với nỗi đau dai dẳng. Ví dụ, trong Chuyện làng Cuội và Gia đình bé mọn, nhiều gia đình chịu cảnh thiếu vắng người chồng, người cha, gây ra sự cô đơn và bất ổn tâm lý. Tàn dư xã hội phong kiến như tục tảo hôn, gia trưởng, và phân biệt đẳng cấp cũng là nguyên nhân làm gia đình rạn nứt, điển hình qua nhân vật Giang Minh Sài trong Thời xa vắng và Núi trong Sóng ở đáy sông.

2. Ảnh hưởng tiêu cực của kinh tế thị trường và lối sống hiện đại: Sự trỗi dậy của chủ nghĩa thực dụng và đồng tiền làm suy giảm giá trị tinh thần trong gia đình. Nhân vật Xuyến trong Đám cưới không có giấy giá thú và Mai trong Sóng ở đáy sông thể hiện sự tha hóa nhân cách do chạy theo vật chất. Ngoại tình trở thành hiện tượng phổ biến, gây tổn thương sâu sắc cho hạnh phúc gia đình, như trong Hai nhà với nhân vật Linh Anh và Mùa lá rụng trong vườn với nhân vật Lý.

3. Rạn nứt nội tại gia đình do sự lệch pha giữa vợ và chồng: Sự không hòa hợp về nhu cầu thể xác và tinh thần là nguyên nhân chính dẫn đến sự tan vỡ. Ví dụ, Đông và Lý trong Mùa lá rụng trong vườn thể hiện sự lệch pha về nhu cầu tình dục và tâm lý, dẫn đến ngoại tình và đổ vỡ. Tương tự, Tâm và Linh Anh trong Hai nhà cũng là minh chứng cho sự khác biệt về tính cách và quan niệm sống gây ra xung đột.

4. Sự cô đơn và ích kỷ trong gia đình hiện đại: Mặc dù sống chung dưới một mái nhà, các thành viên gia đình thường cảm thấy cô đơn, thiếu sự đồng cảm và sẻ chia. Nhiều nhân vật như Tự trong Đám cưới không có giấy giá thú, Đông trong Mùa lá rụng trong vườn và Sài trong Thời xa vắng đều trải qua cảm giác cô đơn sâu sắc. Sự ích kỷ cá nhân, lòng hận thù và sự thiếu trách nhiệm cũng làm gia đình thêm tan vỡ, điển hình qua nhân vật Hiếu trong Chuyện làng Cuội và Hoàng Địa trong Hai nhà.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện cho thấy gia đình hiện đại trong văn học đương đại Việt Nam là một thực thể phức tạp, chịu tác động đa chiều từ xã hội và nội tại. Chiến tranh và tàn dư xã hội phong kiến tạo ra những vết thương lịch sử khó lành, làm suy yếu nền tảng gia đình truyền thống. Sự phát triển kinh tế thị trường và lối sống hiện đại mang lại cả cơ hội và thách thức, khi đồng tiền và vật chất trở thành thước đo giá trị, làm mai một các giá trị tinh thần và đạo đức. Sự lệch pha giữa vợ chồng không chỉ là vấn đề cá nhân mà còn phản ánh sự chuyển đổi xã hội và văn hóa sâu sắc. Cảm giác cô đơn và ích kỷ trong gia đình hiện đại là biểu hiện của sự mất cân bằng giữa cá nhân và tập thể, giữa truyền thống và hiện đại. So sánh với các nghiên cứu trước đây, luận văn làm rõ hơn các mối quan hệ phức tạp trong gia đình hiện đại qua lăng kính văn học, đồng thời nhấn mạnh vai trò của nghệ thuật trong việc phản ánh và phê phán xã hội. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ thể hiện tỷ lệ các yếu tố tác động (chiến tranh, kinh tế thị trường, ngoại tình, lệch pha vợ chồng) và bảng tổng hợp các biểu hiện rạn nứt gia đình trong từng tác phẩm.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường giáo dục giá trị gia đình truyền thống kết hợp với hiện đại: Động viên các gia đình duy trì lòng bao dung, đức hy sinh và trách nhiệm, đồng thời thích ứng với xã hội hiện đại. Chủ thể thực hiện là các cơ quan giáo dục và văn hóa trong vòng 3 năm tới.

2. Phát triển các chương trình hỗ trợ tâm lý cho gia đình hậu chiến tranh và gia đình có nguy cơ rạn nứt: Tập trung vào tư vấn hôn nhân, hòa giải xung đột và hỗ trợ người lính trở về. Chủ thể là các tổ chức xã hội và y tế tâm thần, triển khai trong 2 năm.

3. Xây dựng các chiến dịch nâng cao nhận thức về tác hại của ngoại tình và ích kỷ cá nhân trong gia đình: Qua truyền thông, hội thảo và các hoạt động cộng đồng nhằm khôi phục niềm tin và tình yêu trong gia đình. Chủ thể là các cơ quan truyền thông và tổ chức xã hội, thực hiện liên tục.

4. Khuyến khích nghiên cứu và sáng tạo văn học về đề tài gia đình hiện đại: Tạo điều kiện cho các nhà văn, nhà nghiên cứu phát huy tiếng nói phản ánh thực tế xã hội, góp phần định hướng giá trị văn hóa. Chủ thể là các trường đại học, viện nghiên cứu và nhà xuất bản, trong 5 năm tới.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà nghiên cứu văn học và xã hội học: Luận văn cung cấp cơ sở lý luận và phân tích sâu sắc về đề tài gia đình hiện đại trong văn học Việt Nam, hỗ trợ nghiên cứu chuyên sâu và giảng dạy.

2. Nhà văn và biên kịch: Tham khảo các phương thức nghệ thuật biểu hiện đề tài gia đình, từ đó phát triển các tác phẩm phản ánh chân thực đời sống xã hội hiện đại.

3. Cán bộ làm công tác gia đình và phát triển cộng đồng: Hiểu rõ các tác nhân gây rạn nứt gia đình để xây dựng chính sách, chương trình hỗ trợ phù hợp.

4. Các cặp vợ chồng và gia đình hiện đại: Nhận thức về những thách thức và giá trị cần duy trì trong gia đình, từ đó cải thiện quan hệ và xây dựng hạnh phúc bền vững.

Câu hỏi thường gặp

1. Gia đình hiện đại được định nghĩa như thế nào trong luận văn?
   Gia đình hiện đại được hiểu là mô hình gia đình hạt nhân, đề cao tính độc lập kinh tế và cá nhân, phản ánh sự chuyển đổi từ gia đình truyền thống sang phù hợp với xã hội công nghiệp và đô thị hóa.

2. Chiến tranh ảnh hưởng ra sao đến gia đình trong các tác phẩm nghiên cứu?
   Chiến tranh để lại hậu quả mất mát người thân, đặc biệt là người đàn ông, gây ra sự cô đơn, bất ổn tâm lý và nhiều bi kịch gia đình như trong Chuyện làng Cuội và Gia đình bé mọn.

3. Nguyên nhân chính dẫn đến rạn nứt gia đình hiện đại là gì?
   Nguyên nhân chính gồm sự lệch pha giữa vợ chồng về nhu cầu thể xác và tinh thần, tác động tiêu cực của kinh tế thị trường, ngoại tình và sự ích kỷ cá nhân.

4. Phương pháp nghiên cứu nào được sử dụng để phân tích các tác phẩm?
   Luận văn sử dụng phương pháp lịch sử - xã hội, thi pháp học và hệ thống - tổng hợp để phân tích nội dung và nghệ thuật thể hiện đề tài gia đình trong tiểu thuyết.

5. Ý nghĩa thực tiễn của nghiên cứu này là gì?
   Nghiên cứu giúp nâng cao nhận thức về vai trò và thách thức của gia đình hiện đại, hỗ trợ xây dựng chính sách gia đình, đồng thời góp phần phát triển văn học phản ánh chân thực đời sống xã hội.

Kết luận

• Gia đình hiện đại trong văn học Việt Nam phản ánh sự biến đổi sâu sắc về cấu trúc và giá trị dưới tác động của chiến tranh, kinh tế thị trường và xã hội hiện đại.
• Các tác nhân xâm hại gia đình gồm hậu quả chiến tranh, tàn dư xã hội phong kiến, lối sống thực dụng và sự lệch pha nội tại giữa các thành viên.
• Gia đình hiện đại đối mặt với nguy cơ rạn nứt do ngoại tình, sự cô đơn và ích kỷ cá nhân, làm suy giảm hạnh phúc và bền vững.
• Nghệ thuật tiểu thuyết của Ma Văn Kháng, Lê Lựu và Dạ Ngân đã thể hiện sinh động và sâu sắc các vấn đề này, góp phần nâng cao nhận thức xã hội.
• Các bước tiếp theo cần tập trung vào giáo dục giá trị gia đình, hỗ trợ tâm lý, nâng cao nhận thức cộng đồng và phát triển văn học về đề tài gia đình hiện đại.

Hành động ngay hôm nay để bảo vệ và vun đắp hạnh phúc gia đình – nền tảng vững chắc của xã hội phát triển bền vững!

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ---------------------------------------------------- NGUYỄN THỊ MAI TIỂU THUYẾT VỀ GIA ĐÌNH HIỆN ĐẠI (Qua tác phẩm của: Ma Văn Kháng, Lê Lựu, Dạ Ngân) LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Lí luận văn học Hà Nội - 2012 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ----------------------------------------------------- NGUYỄN THỊ MAI TIỂU THUYẾT VỀ GIA ĐÌNH HIỆN ĐẠI (Qua tác phẩm của: Ma Văn Kháng, Lê Lựu, Dạ Ngân) Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: Lí luận văn học Mã số: 60 22 32 Người hướng dẫn khoa học: TS. NGUYỄN VĂN NAM Hà Nội - 2012 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] MỤC LỤC MỞ ĐẦU . Lý do chọn đề tài . Lịch sử nghiên cứu vấn đề . Gia đình hiện đại . Gia đình hiện đại qua những trang văn . Gia đình hiện đại qua những trang văn dưới góc nhìn của người nghiên cứu. Nhiệm vụ, đối tượng, phương pháp nghiên cứu . Phương pháp nghiên cứu . Cấu trúc luận văn . 11 Chương 1 NHỮNG TÁC NHÂN XÂM HẠI GIA ĐÌNH THỜI HIỆN ĐẠI . Gia đình hiện đại và nguy cơ rạn nứt từ hiện thực xã hội. Những nỗi đau chiến tranh hằn lên mỗi gia đình . Những hệ lụy hình thành từ tàn dư của xã hội đối với gia đình . Những bi kịch từ thời hiện đại tác động tới gia đình . Gia đình hiện đại và những rạn nứt từ nội tại . Sự lệch pha giữa đàn ông với đàn bà . Sự cô đơn của mỗi thành viên trong gia đình . Sự ích kỉ của mỗi cá nhân đối với gia đình . 41 Chương 2 NHỮNG GIÁ TRỊ BỀN VỮNG, VĨNH HẰNG CỦA GIA ĐÌNH TRONG XÃ HỘI HIỆN ĐẠI . Gia đình – nơi trú ngụ, chở che của mỗi con người trước lầm lạc, vấp ngã của cuộc đời. Mỗi người đều khao khát một gia đình với hạnh phúc đích thực . Lòng bao dung, đức hy sinh của mỗi thành viên trong gia đình . 63 1 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Chương 3 NHỮNG PHƯƠNG THỨC NGHỆ THUẬT BIỂU HIỆN GIA ĐÌNH . Nghệ thuật tổ chức cốt truyện. Nghệ thuật xây dựng nhân vật . Nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ và giọng điệu . 106 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 109 2 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Từ sau Đại hội Đảng toàn quốc lần VI, sự biến động của lịch sử tác động đến văn học. Khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn nhạt dần và được thay thế bởi khuynh hướng đời tư, cảm hứng thế sự. Từ không khí tự do, dân chủ trong đời sống văn học đến nhu cầu đổi mới của chính những người cầm bút cùng với hiện thực thời hậu chiến chính là những tiền đề cho sự tìm tòi, sáng tạo và nở rộ của văn chương đương đại. Một trong những biểu hiện của khuynh hướng đời tư, cảm hứng thế sự ấy là các tiểu thuyết viết về đề tài gia đình như: Thời xa vắng, Sóng ở đáy sông, Hai nhà, Chuyện làng Cuội của Lê Lựu; Cha và con và…, Một cõi nhân gian bé tí của Nguyễn Khải; Mùa lá rụng trong vườn, Đám cưới không có giấy giá thú của Ma Văn Kháng; Mảnh đất lắm người nhiều ma của Nguyễn Khắc Trường, Bến không chồng của Dương Hướng; Gia đình bé mọn của Dạ Ngân; Cánh đồng bất tận của Nguyễn Ngọc Tư,. Gia đình – “tế bào” nằm trong “cơ thể ” xã hội vốn là cội rễ, ngọn nguồn của sự sống, của cuộc đời. Quan tâm đến con người cá nhân với những bước thăng trầm của số phận gắn với đời sống gia đình là nét đặc trưng của tư duy tiểu thuyết. Tìm hiểu về gia đình hiện đại, thiết nghĩ, không gì sâu sắc bằng việc nhìn nhận nó trong thể tài này. Các nhà văn Lê Lựu, Ma Văn Kháng, Dạ Ngân đã khơi sâu vào mạch chính của tiểu thuyết và thổi bùng luồng gió mới tới văn nghệ bằng quan niệm về gia đình thời hiện đại. Phải chăng các nhà văn đồng ý kiến với Luận của Mùa lá rụng trong vườn khi nhân vật này phát biểu suy ngẫm của mình ở cuộc trò chuyện với cha: - Có một đề tài rất có nghĩa vào lúc này, ba nên nghiên cứu ba ạ. - Luận ngừng giây lát. - Gia đình! Gia đình Việt Nam! Một phạm trù quan trọng chứ,ba! 3 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] - Gia đình Việt Nam? Ông Bằng hơi bị bất ngờ. - Luận dằn giọng. - Con cho rằng, người Việt mình có nhiều cái bí ẩn, độc đáo. Gia đình cũng có nhiều cái đáng nói lắm, nhất là lúc này. Về nhân loại thì gia đình đã trải qua các hình thái: Tạp hôn cực kì lang chạ, huyết tộc, punaluan, đối ngẫu, một vợ một chồng. Nghĩa là, gia đình là một yếu tố năng động. Ở nước ta, từ Cách mạng tháng Tám đến nay, gia đình đã biến đổi như thế nào, đáng nghiên cứu lắm chứ, ba? [12, tr. Gia đình “một phạm trù quan trọng” và “có nhiều cái đáng nói lắm”, “đáng nghiên cứu lắm”, đấy chính là thông điệp ý nghĩa mà Ma Văn Kháng cũng như Lê Lựu và Dạ Ngân muốn gửi gắm tới độc giả khi họ cùng chắp bút đầy tâm huyết cho đề tài này. Và nhất là trong gia đình ngày nay càng có nhiều cái đáng nói, đáng nghiên cứu hơn bởi gia đình hiện đại không còn đơn giản nữa mà trở nên phức tạp với những nguy cơ rạn nứt, những mối bất hòa không thể tránh khỏi. Cũng vì lẽ đó mà đề tài gia đình là một đề tài lớn được các nhà văn chú tâm khai thác và gặt hái được nhiều thành công. Qua luận văn với nhan đề: “Tiểu thuyết về gia đình hiện đại (qua tác phẩm của Ma Văn Kháng, Lê Lựu, Dạ Ngân)”, người viết muốn tìm hiểu gia đình với tư cách một đề tài của văn học trong dòng văn chương thế sự. Người viết hy vọng sẽ phác thảo được đầy đủ nhất diện mạo và những đặc điểm cơ bản của gia đình hiện đại một cách có hệ thống từ lăng kính của các nhà văn. Nhờ đó, người viết hy vọng sẽ góp một tiếng nói nhỏ trên con đường mưu cầu hạnh phúc của gia đình – một trong những vấn đề nóng bỏng đang đặt ra trong cuộc sống hôm nay. Trên từng trang văn, ta thấy gia đình hiện đại được tái hiện trong đó vừa mang sắc thái chung, khái quát vừa thể hiện sự cá biệt, riêng tư trong đời sống, bên cạnh đó, ta còn thấy rõ được những đặc trưng, những kế thừa và 4 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] biến đổi của xã hội hiện đại. Với đề tài này, chúng ta cảm nhận sâu sắc hơn bộ mặt của xã hội hiện đại qua những biểu hiện về gia đình. Đồng thời, bằng việc tìm hiểu “Tiểu thuyết về gia đình hiện đại (qua tác phẩm của Ma Văn Kháng, Lê Lựu, Dạ Ngân)”, chúng ta hiểu thêm về thể loại tiểu thuyết cả về nội dung phản ánh lẫn nghệ thuật thể hiện trong một thời kì văn chương mới. Chúng ta tìm thấy những nét tương đồng và dị biệt giữa cây bút này với cây bút khác khi thể hiện cùng một đề tài. Những nét tương đồng chính là sự gặp gỡ của những quan điểm, những tư tưởng gần gũi nhau khi khám phá đời sống gia đình còn những điều dị biệt in dấu ấn riêng, phong cách riêng của mỗi nhà văn. Như vậy, những đặc điểm tiêu biểu trong phong cách của các nhà văn cũng được biểu lộ. Chúng tôi hy vọng qua đề tài này phần nào định hình được phong cách tác giả. Nhận thức được tầm quan trọng của tiểu thuyết viết về gia đình và sức hấp dẫn của nó, chúng tôi chọn đề tài “Tiểu thuyết về gia đình hiện đại (qua các tác phẩm của Ma Văn Kháng, Lê Lựu, Dạ Ngân)” cho luận văn của mình. Lịch sử nghiên cứu vấn đề Gia đình là một đề tài rộng và cơ bản, vừa thuộc phạm vi nghiên cứu của nhiều ngành khoa học vừa là đối tượng sáng tạo của nhiều lĩnh vực nghệ thuật trong đó có văn học. Cùng với sự chuyển mình của văn học, gia đình biến đổi sâu sắc. Gia đình hiện đại Có rất nhiều quan niệm và kiến giải khác nhau về cách tính mốc thời gian “hiện đại”: 1930, 1945,1975, 1986. Trong luận văn này người viết giới hạn nghiên cứu thuật ngữ “gia đình hiện đại” từ sau công cuộc đổi mới của Đại hội Đảng VI, một bước ngoặt quan trọng đối với đời sống và văn học. “Đối với văn học, bối cảnh mới tạo nên những chấn động sâu xa trong ý thức nghệ thuật (…) Nó cần một yếu tố thúc đẩy mang tính quyết định đó là sự dân 5 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] chủ hóa về mặt chính trị xã hội (…) Cho nên không phải ngẫu nhiên mà trong chặng đường nối tiếp liên tục của văn học tính từ 1945, cái mốc của Đổi mớ văn học vẫn được ghi nhận từ 1986, từ Đại hội Đảng lần thứ VI. Chính từ đó, văn học mang một màu sắc khác, một tinh thần khác để có thể nói: bắt đầu một giai đoạn khác [29, tr. Gia đình là cái gốc của con người, nơi mỗi con người sinh ra và bắt đầu cuộc sống. Vì thế, trong đời sống xã hội, đặc biệt ở thời hiện đại, vấn đề gia đình được chú trọng hơn bao giờ hết. Nhiều bài báo, tạp chí đề cập tới mà một trong số đó là “Sự biến động của cuộc sống trong gia đình hiện đại” và “Điều đáng lo ngại trong nhiều gia đình hiện nay ở thành thị của Trường Giang, Mái nhà giữa cơn giông thời đại của Nguyễn Hoàng Đức, Gia đình Việt Nam hiện nay: truyền thống hay hiện đại của Nguyễn Thị Thường. Gia đình Việt Nam truyền thống được các nhà nghiên cứu cho là loại gia đình chứa nhiều yếu tố dường như bất biến, ít đổi thay, ra đời từ nôi văn hóa bản địa, được bảo lưu và truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Trong dân gian, gia đình truyền thống được coi là đại gia đình mà các thành viên liên kết với nhau bằng chuỗi quan hệ huyết thống. Trong gia đình này có thể cùng chung sống từ 3 thế hệ trở lên: ông bà – cha mẹ – con cái mà người ta quen gọi là "tam, tứ, ngũ đại đồng đường". Kiểu gia đình này khá phổ biến và tập trung nhiều nhất ở nông thôn Bắc Bộ. Gia đình truyền thống có các ưu điểm như có sự gắn bó cao về tình cảm theo huyết thống, bảo lưu được các truyền thống văn hóa, tập tục, nghi lễ, phát huy tốt các gia phong, gia lễ, gia đạo.