phần Mở đầu, Kết luận và khuyến nghị, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, Luận án bao gồm 3 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận về tiếp cận đa văn hóa trong dạy học các học phần khối ngành kỹ thuật. Chƣơng 2: Cơ sở thực tiễn về tiếp cận đa văn hóa trong dạy học các học phần khối ngành kỹ thuật ở Trƣờng Đại học Hàng Hải Việt Nam. Chƣơng 3: Tiến trình thiết kế, thực hiện dạy học tiếp cận đa văn hóa các học phần khối ngành kỹ thuật ở Trƣờng Đại học Hàng Hải Việt Nam. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TIẾP CẬN ĐA VĂN HÓA TRONG DẠY HỌC CÁC HỌC PHẦN KHỐI NGÀNH KỸ THUẬT 1.1 Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1.1 Những nghiên cứu về tiếp cận đa văn hóa trong dạy học a) Trên thế giới.
Giáo dục đa văn hóa (Multicultural Education) là một chủ đề nổi bật trong thế kỷ XX. Nó đƣợc đặt nền móng bởi các nhà giáo dục hàng đầu trên thế giới nhƣ Grant, Montalto, Ramsey, Banks, Greenberg… Lý luận về giáo dục đa văn hóa đóng một vai trò trung tâm trong xu hƣớng hội nhập toàn cầu hiện nay và trở thành nền tảng cho quan điểm toàn cầu của giáo dục trong thế kỉ XXI [5]. Mặc dù nhấn mạnh bản chất của giáo dục đa văn hóa là một phƣơng thức giáo dục trên cơ sở khẳng định sự đa dạng của các nền văn hóa trong một thế giới phụ thuộc lẫn nhau nh m giải quyết các vấn đề về đa văn hóa [11], nhƣng mỗi giai đoạn lịch sử và mỗi nhà giáo dục có những cách mô tả khác nhau về giáo dục đa văn hóa. Từ khoảng những năm 1920, các nghiên cứu ban đầu của giáo dục đa văn hóa đã giới thiệu lịch sử sự đa dạng văn hóa, giáo dục liên văn hóa với mục tiêu nâng cao nhận thức của xã hội chống phân biệt chủng tộc đƣợc miêu tả rõ nét trong công trình Giáo dục đa văn hóa: sách gốc (Multicultural education: a source book) của Ramsey (2003) [11].
Sau các phong trào giáo dục đa văn hóa, phong trào đấu tranh cho quyền công dân (Banks, 1969; Greenberg, 1969; Grant, 1977; Gay, 1977) [12], [13], [14], [15], cho đến những năm gần đây, giáo dục đa văn hóa đã trở thành một chủ đề đƣợc quan tâm rộng rãi và có ảnh hƣởng đến nhiều lĩnh vực nhƣ kinh tế, xã hội, chính trị và giáo dục. Trong nhiều công trình nổi tiếng của Banks đã phát triển lý luận về tích hợp giáo dục đa văn hóa trong nhà trƣờng nhƣ Sách tóm lƣợc các nghiên cứu về giáo dục đa văn hóa (Handbook of research on multicultural education, 1995) [16], Giáo dục đa văn hóa: kiến thức và hành động thay đổi (Multicultural education: Transformative knowledge and action, 1996) [17], Giới thiệu về giáo dục đa văn hóa (Introduction to multicultural education, 1999) [18]. Tuyển tập Nghiên cứu và giáo dục đa văn hóa (Research and multicultural education, 1992) do Grant làm chủ biên bao gồm nhiều ý tƣởng nghiên cứu về các khía cạnh: phát triển chƣơng trình; giáo dục giáo viên và sinh viên đa văn hóa; lớp học đa văn hóa; chính sách trƣờng học, giao tiếp liên văn hóa; đào tạo giáo viên [19]. Nhƣ vậy, giáo dục đa văn hóa thời kỳ này tập trung vào phƣơng 9 thức giáo dục đảm bảo sự bình đẳng của nhóm sinh viên đa chủng tộc cùng chung sống trong phạm vi quốc gia, chống phân biệt chủng tộc, bất bình đẳng trong xã hội.
Gần đây, phạm vi nghiên cứu của giáo dục đa văn hóa đƣợc mở rộng với bối cảnh, quan điểm quốc tế nh m phát triển tƣ duy sáng tạo, năng lực liên văn hóa… với nhiều cách tiếp cận khác nhau [20]. Các công trình nghiên cứu lý luận giáo dục đa văn hóa điển hình nhƣ Đa dạng trong thống nhất: các nguyên tắc cơ bản cho việc dạy và học trong xã hội đa văn hóa của Banks (Diversity within Unity: Essential Principles for teaching and learning in a Multicultural Society, 2001) [21]; Cuốn Thiết lập giáo dục đa văn hóa trong một xã hội đa dạng của Signagatullin (Constructing multicultural education in a diverse society, 2003) [22]; Cuốn Giới thiệu về giáo dục đa văn hóa – từ lý thuyết đến thực hành của Domnwachukwu (An introduction to multicultural education – from theory to practice, 2010) [23]. Các ấn phẩm này nghiên cứu các nguyên tắc sƣ phạm về giáo dục đa văn hóa: giới thiệu các tiêu chuẩn, học tập chủ động, tự khám phá, động cơ học tập suốt đời, cách tích hợp giáo dục đa văn hóa vào giảng dạy. Các tác phẩm thực tiễn giáo dục đa văn hóa của giai đoạn từ năm 2000 đến nay có xu hƣớng nghiên cứu thực nghiệm về chƣơng trình, giáo viên và sinh viên đa văn hóa, nhận thức của giáo viên về mục tiêu, tổ chức, triển khai giáo dục đa văn hóa trong các chƣơng trình và hoạt động đào tạo.
Các nghiên cứu điển hình nhƣ nghiên cứu của Larke (2009) [25] về việc trang bị kiến thức đa văn hóa cho giáo viên để họ tự tích hợp vào giảng dạy; công trình nghiên cứu do Stephan và Vogt biên tập (2004) [24] về cách thức xây dựng chƣơng trình giáo dục đa văn hóa, tích hợp vào các chƣơng trình chính khóa và ngoại khóa; Gollnick và Chinn (2006) [26] mô tả các tiêu chuẩn đánh giá năng lực đa văn hóa. Ở phƣơng diện thực tiễn, giáo dục đa văn hóa đƣợc quan tâm nhƣ là nền tảng cơ sở cho việc giáo dục ngƣời học về kiến thức đa văn hóa về chủng tộc, dân tộc, quốc gia nh m đảm bảo bình đẳng, công b ng và hội nhập toàn cầu. Nhƣ vậy, lý luận và thực tiễn về giáo dục đa văn hóa đƣợc các nhà giáo dục mô tả ở nhiều góc nhìn khác nhau nhƣng đều nhấn mạnh bản chất của đa văn hóa nhƣ là một yếu tố đa dạng chủng tộc, dân tộc, quốc gia và giáo dục đa văn hóa nhìn chung là giáo dục ngƣời học về kiến thức đa văn hóa chủng tộc, sự đa dạng dân tộc nh m đảm bảo sự công b ng, bình đẳng. Các nghiên cứu về giáo dục đa văn hóa của các tác giả có tính trừu tƣợng và khái quát cao, chƣa có những chỉ dẫn chi tiết về những giá trị văn hóa mà ngƣời học cần đạt đƣợc để thích ứng tốt với môi trƣờng học tập, làm việc đa văn hóa, rất khó để ngƣời dạy có thể áp dụng trong quá trình dạy học.
Một tác giả khẳng định r ng giáo dục đa văn hóa có thể tác động đến mọi khía cạnh, mọi hoạt động của một tổ chức giáo dục đại học nhƣ nhân sự, chƣơng trình 10 giảng dạy, theo dõi, kiểm tra, chính sách kỷ luật, sự tham gia của sinh viên, phụ huynh và cộng đồng [27]. Chính vì vậy, để cung cấp cho các nhà nghiên cứu giáo dục một khuôn khổ hữu ích cũng nhƣ một sự hiểu biết rõ ràng hơn về giáo dục đa văn hóa, ba loại hình giáo dục đa văn hóa điển hình nhất đƣợc phát triển bởi các nhà nghiên cứu lỗi lạc Banks, Sleeter và Grant [6] [7] bao gồm: (i) Đa văn hóa trong nội dung chƣơng trình, (ii) Đa văn hóa trong chƣơng trình định hƣớng sinh viên, và (iii) Đa văn hóa trong chƣơng trình định hƣớng xã hội. Trong đó loại hình đa văn hóa trong nội dung chƣơng trình là phổ biến nhất và có thể dễ dàng đƣợc nhận ra khi các nhà giáo dục định hƣớng nội dung chƣơng trình giảng dạy ở các cơ sở giáo dục đa văn hóa cũng nhƣ tại các trƣờng đại học hiện nay. Mục tiêu chính của loại hình này là tích hợp nội dung về các nhóm văn hóa khác nhau trong chƣơng trình giảng dạy và tài liệu giáo dục để tăng cƣờng kiến thức của sinh viên về các nhóm văn hóa đa dạng [28].
Loại hình thứ hai là đa văn hóa trong chƣơng trình định hƣớng sinh viên nh m mục đích tăng thành tích học tập của các nhóm sinh viên khác biệt. Các chƣơng trình giảng dạy ở các trƣờng đại học thƣờng dựa trên nền tảng ngôn ngữ và văn hóa đa dạng của các sinh viên đến từ nhiều khu vực khác nhau để giúp đỡ họ dễ dàng tiếp cận với mục tiêu chính của giáo dục [6]. Và loại hình thứ ba là đa văn hóa trong chƣơng trình định hƣớng xã hội là cải cách cả việc đi học và bối cảnh văn hóa - chính trị của việc đi học của sinh viên đại học, nh m mục đích không chỉ đơn giản là nâng cao thành tích học tập cũng nhƣ tăng cƣờng kiến thức đa văn hóa của sinh viên, mà còn có tác động sâu rộng trong việc tăng khả năng chịu đựng văn hóa và chủng tộc khác biệt của sinh viên, giảm sự thiên vị trong trƣờng học cũng nhƣ trong xã hội [6]. Nhƣ vậy, ba loại hình giáo dục đa văn hóa là cơ sở nền tảng cho việc thiết kế các chƣơng trình để tái cấu trúc trƣờng học theo hƣớng tiếp cận đa văn hóa.
Tùy thuộc vào mục đích tiếp cận đa văn hóa trong nhà trƣờng mà lựa chọn các loại hình giáo dục đa văn hóa khác nhau. Để minh họa rõ ràng hơn, Banks đã xác định năm khía cạnh của giáo dục đa văn hóa nh m cung cấp một công cụ để nghiên cứu và thực hành giáo dục đa văn hóa qua hoạt động giảng dạy và học tập, thiết kế những chƣơng trình giảng dạy mới [8]. Đó là: (i) Tích hợp nội dung, (ii) Quá trình xây dựng kiến thức, (iii) Giảm định kiến, (iv) Phƣơng pháp sƣ phạm công b ng; và (v) Thay đổi văn hóa trƣờng học và cấu trúc xã hội.1: Các khía cạnh giáo dục đa văn hóa Tích hợp nội dung: Trong khía cạnh đầu tiên của giáo dục đa văn hóa, tất cả GV có thể tham gia vào việc nâng cao nhận thức của sinh viên về các nhóm văn hóa dân tộc khác nhau b ng cách lồng ghép các ví dụ, dữ liệu và thông tin từ nhiều nền văn hóa khác nhau để minh họa các khái niệm chính, nguyên tắc, khái quát hóa và lý thuyết chủ đạo trong lĩnh vực hoặc môn học của họ [29-31], [32]. Quá trình xây dựng kiến thức: Khía cạnh này của giáo dục đa văn hóa đƣợc mô tả là mức độ giáo viên kích thích sinh viên hiểu kiến thức b ng các phƣơng pháp, hoạt động và câu hỏi, điều tra thông qua việc xác định đƣợc các giả định văn hóa ngầm, quan điểm và định kiến đối với các nhóm thiểu số trong xã hội trong một môn học.
Khi quá trình xây dựng kiến thức đƣợc thực hiện, giáo viên có trách nhiệm giúp sinh viên hiểu đƣợc kiến thức đƣợc tạo ra nhƣ thế nào và nó bị ảnh hƣởng bởi cách nhìn và định kiến văn hóa [33, 34].