Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ luật học với đề tài "Tiền lương trong doanh nghiệp theo pháp luật lao động ở Việt Nam hiện nay", chuyên ngành Luật Kinh tế (mã số: 9380107), do nghiên cứu sinh Phạm Thị Liên Ngọc thực hiện tại Học viện Khoa học Xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam vào năm 2019, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Nguyễn Hữu Chí.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Tiền lương trong doanh nghiệp là yếu tố tác động trực tiếp đến đời sống người lao động và chi phí sản xuất, đồng thời ảnh hưởng đến ổn định kinh tế - xã hội. Kể từ khi Bộ luật Lao động năm 1994 có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/1995 (với bốn lần sửa đổi, bổ sung vào các năm 2002, 2006, 2007 và 2012) cùng việc phê chuẩn các Công ước của Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) như Công ước số 100 (1951), Công ước số 111 (1958), Công ước số 122 (1964), hệ thống quy phạm pháp luật về tiền lương đã bước đầu tạo lập hành lang pháp lý điều chỉnh quan hệ lao động theo cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Tuy nhiên, thực tiễn nảy sinh nhiều bất cập: tiền lương của đại bộ phận người lao động còn thấp so với nhu cầu cuộc sống, nhất là trong khu vực doanh nghiệp nhà nước còn tình trạng bình quân, cào bằng; tiền lương chưa phản ánh đúng quan hệ phân phối; một số doanh nghiệp tận dụng kẽ hở pháp luật để quy định mức lương đóng bảo hiểm xã hội (BHXH), bảo hiểm y tế (BHYT), bảo hiểm thất nghiệp (BHTN) ở mức thấp, ảnh hưởng trực tiếp đến chế độ hưu trí của người lao động. Đáng chú ý, theo số liệu thống kê của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, khoảng 80% các cuộc đình công xảy ra ở Việt Nam những năm qua có nguyên nhân xuất phát từ việc tiền lương trả cho người lao động chưa thỏa đáng và bất hợp lý. Luận án giải quyết khoảng trống nghiên cứu về sự thiếu vắng một công trình chuyên khảo ở cấp độ tiến sĩ nghiên cứu một cách hệ thống, toàn diện và chuyên sâu dưới góc độ pháp lý về tiền lương trong doanh nghiệp tại Việt Nam.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận án là góp phần xây dựng hệ thống lý luận về tiền lương trong doanh nghiệp theo pháp luật lao động ở Việt Nam; phân tích, đánh giá thực trạng quy định và áp dụng pháp luật lao động Việt Nam về tiền lương trong doanh nghiệp; từ đó đề xuất các giải pháp trước mắt và lâu dài nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về tiền lương trong doanh nghiệp.

Để đạt được mục đích trên, luận án xác định 5 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

  1. Nghiên cứu, đánh giá những quan điểm, luận điểm khoa học về tiền lương nói chung và tiền lương trong doanh nghiệp nói riêng (khái niệm, bản chất, nguyên tắc, các yếu tố tác động).
  2. Nghiên cứu, đánh giá các công trình khoa học trong và ngoài nước liên quan đến đề tài để xác định các vấn đề lý luận, thực tiễn và giải pháp.
  3. Nghiên cứu, đánh giá các quy định của pháp luật lao động Việt Nam, các Công ước của ILO và pháp luật một số quốc gia về tiền lương trong doanh nghiệp, chú trọng đánh giá thực trạng áp dụng tại Việt Nam.
  4. Khảo sát thực tế, nghiên cứu báo cáo của các doanh nghiệp và cơ quan quản lý, phân tích ưu điểm, hạn chế và nguyên nhân hạn chế của pháp luật lao động về tiền lương trong doanh nghiệp.
  5. Phân tích các yêu cầu, giải pháp hoàn thiện và nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật lao động về tiền lương trong doanh nghiệp tại Việt Nam trong giai đoạn tiếp theo.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

  • Đối tượng nghiên cứu: Hệ thống quan điểm, tài liệu khoa học về tiền lương trong doanh nghiệp; các Công ước của ILO và pháp luật của một số quốc gia về tiền lương; hệ thống quy định pháp luật điều chỉnh tiền lương trong doanh nghiệp tại Việt Nam (Bộ luật Lao động, văn bản hướng dẫn và văn bản liên quan); thực tiễn thi hành, áp dụng pháp luật về tiền lương trong doanh nghiệp ở Việt Nam.
  • Phạm vi nghiên cứu:
    • Về nội dung: Hệ thống quy định pháp luật về tiền lương trong doanh nghiệp từ khi ban hành Bộ luật Lao động năm 1994 đến thời điểm nghiên cứu (năm 2018). Luận án không đi sâu vào quy định tiền lương của riêng một doanh nghiệp cụ thể, đồng thời loại trừ hai nội dung: xử lý vi phạm pháp luật về tiền lương trong doanh nghiệp và giải quyết tranh chấp về tiền lương trong doanh nghiệp.
    • Về không gian: Phạm vi các doanh nghiệp trên toàn bộ lãnh thổ Việt Nam.
    • Về thời gian: Dữ liệu và thực tiễn thực hiện pháp luật được khảo sát tập trung trong giai đoạn từ năm 2013 đến năm 2018, có đặt trong sự đối chiếu, so sánh với các năm trước đó.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tác giả đã tiến hành khảo cứu và phân nhóm các công trình khoa học trong và ngoài nước liên quan trực tiếp đến đề tài nghiên cứu.

Nhóm nghiên cứu Tác giả, công trình tiêu biểu và năm công bố Nội dung và phát hiện chính
Nghiên cứu quốc tế về kinh tế tiền lương và lương tối thiểu - Pogosian G.P. và Giucop (1991), Giáo trình kinh tế lao động
- Ronald G. Smith (1991), Kinh tế lao động hiện đại: Lí luận và chính sách công
- Fiscal Policy Institute, States with Minimum wage above the Federal level have had faster small business and retail job growth
- Neumark, D. (1999), The effect of mininmum wage throughout the wage distribution
- Steward (2003), Modelling the employment effects of minimum wage
- Robert Nielsen (2013), The Advantage Of The Minimum Wage
- Abowd, J. (2000), The tail of two countries: Minimum wage and employment in United States and France
- Todaro, M. (1999), Model of labor Migration and Urban Unemployment in Less Developed Countries
- Rudolph J. Rummel (2018), Understanding Factor Analysis
- ILO (2012), Minimum wages policy		 Luận giải bản chất tiền lương là giá cả của sức lao động, mối quan hệ giữa tiền lương và năng suất lao động; phân tích vai trò, phương pháp tính toán mức lương tối thiểu, ảnh hưởng của lương tối thiểu đến phân phối thu nhập và việc làm; nghiên cứu tác động của thương lượng tập thể và sự dịch chuyển lao động quốc tế; chỉ ra các phương thức điều chỉnh pháp luật về tiền lương tại Hoa Kỳ, Pháp, Anh, Hàn Quốc, Singapore, Trung Quốc, Thái Lan.
Nghiên cứu trong nước về lý luận và kinh tế tiền lương - Lê Duy Đồng (2001), Đề tài cấp nhà nước Luận cứ khoa học cho việc xây dựng đề án tiền lương mới
- Tống Văn Đường (chủ biên) cùng Phùng Thế Trường, Phạm Đức Thành, Đỗ Minh Cương, Phạm Kiên Cường, Lê Minh Thạch (1995), Đổi mới cơ chế và chính sách quản lý lao động, tiền lương trong nền kinh tế thị trường ở Việt Nam
- Mai Ngọc Cường (2012), Về chính sách tiền lương và thu nhập ở nước ta hiện nay
- Đặng Quang Điều (2013), Tiền lương và mức sống tối thiểu của người lao động trong các doanh nghiệp hiện nay
- Hoàng Minh Hào (2003/2013), Xác định mức lương tối thiểu trong thời kỳ 2006 - 2010...
- Phạm Kiên Cường (2005), Một số vấn đề về tiền lương tối thiểu trong cải cách tiền lương hiện nay
- Lý Hà (2012), Tìm kế sách cải cách tiền lương
- Vũ Ngọc Lân (2012), Tiền lương dưới góc nhìn tiến bộ và công bằng xã hội		 Phân tích cơ chế quản lý tiền lương trong nền kinh tế thị trường; làm rõ khái niệm, đặc trưng của tiền lương và mức sống tối thiểu; đề xuất căn cứ xác định lương tối thiểu và đổi mới chính sách phân phối thu nhập.
Nghiên cứu trong nước về khía cạnh pháp lý và thực tiễn thực thi - Nguyễn Văn Bình (2014), Hoàn thiện pháp luật về đối thoại xã hội trong quan hệ lao động ở Việt Nam
- Đỗ Thị Dung (2011), Thực trạng áp dụng pháp luật lao động trong hoạt động trả lương... và (2008) Vai trò của tổ chức Công đoàn...
- Lê Thị Quỳnh Hoa (2010), Pháp luật lao động về tiền lương doanh nghiệp - một số vấn đề lý luận và thực tiễn
- Nguyễn Xuân Thu (2008), Cơ chế ba bên trong giải quyết tranh chấp lao động ở Việt Nam
- Nguyễn Mạnh Tuấn (2012), Pháp luật lao động về tiền lương trong các doanh nghiệp và thực tiễn áp dụng tại tỉnh Hải Dương
- Đặng Như Lợi (2013), Nên ban hành Luật tiền lương tối thiểu hay Luật tiền lương
- Đặng Quang Hợp (2015), Báo cáo tổng luận vai trò của Công đoàn trong việc tham gia hoàn thiện chính sách tiền lương tối thiểu ở Việt Nam
- Phạm Minh Huân (2003), Xác định những nguyên tắc cơ bản xây dựng thang lương, bảng điểm, định mức lao động trong các doanh nghiệp
- Nguyễn Bá Ngọc (2014), Các giải pháp thúc đẩy thương lượng tập thể về tiền lương ở cấp doanh nghiệp
- Đinh Thu Nga (2013), Một số đánh giá về hiệu quả của việc thực hiện chính sách tiền lương...
- Nguyễn Thu Ba (2015), Một số bất cập của Pháp luật lao động về lao động nước ngoài...
- Nguyễn Huy Ban và Nguyễn Hiền Phương (2009), Trách nhiệm của người sử dụng lao động, người lao động và Nhà nước về đóng bảo hiểm xã hội
- Nguyễn Thị Cành (1999), Tác động của tiền lương, thu nhập đến chuyển dịch các lượng nhân công...
- Nguyễn Thị Hằng (2014), Hoàn thiện quy chế trả lương tại Công ty thuốc lá Thăng Long
- Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội (2017), Báo cáo tổng kết thi hành Bộ luật lao động năm 2012		 Đi sâu vào các khía cạnh pháp lý cụ thể: đối thoại xã hội, cơ chế ba bên, thang bảng lương, định mức lao động, thương lượng tập thể cấp doanh nghiệp; đánh giá thực tiễn áp dụng tại một số địa phương (như Hải Dương) hoặc doanh nghiệp cụ thể (như Công ty thuốc lá Thăng Long). Chỉ có 31/97 công trình khảo cứu trực tiếp đề cập khía cạnh pháp lý.

Khoảng trống nghiên cứu được lựa chọn giải quyết

Các công trình trước đây đa phần tiếp cận tiền lương thuần túy dưới góc độ kinh tế học hoặc nghiên cứu pháp lý cục bộ trong phạm vi một địa phương, một ngành hay một doanh nghiệp riêng lẻ. Nhiều nghiên cứu được thực hiện trong thời kỳ áp dụng Bộ luật Lao động năm 1994 nên một số nội dung không còn phù hợp với thực tiễn áp dụng Bộ luật Lao động năm 2012 và bối cảnh hội nhập quốc tế mới. Chưa có công trình nào ở cấp độ luận án tiến sĩ nghiên cứu một cách toàn diện, hệ thống về tiền lương trong doanh nghiệp dưới góc độ pháp luật lao động trên bình diện cả nước, làm rõ căn cứ lý luận, thực trạng áp dụng pháp luật và luận giải cơ sở khoa học để đề xuất ban hành một đạo luật chuyên biệt về tiền lương trong doanh nghiệp.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án kết hợp hai hướng tiếp cận liên ngành:

  • Tiếp cận quản trị kinh doanh - lao động: Dựa trên lý thuyết quản trị kinh doanh, quản trị nhân sự và tiền lương, lý thuyết quản trị hiệu quả trong cơ chế thị trường; phân tích tiền lương như một khoản chi phí sản xuất cấu thành giá trị hàng hóa gắn liền với giá trị thặng dư, đồng thời là đòn bẩy kích thích năng suất lao động.
  • Tiếp cận khoa học pháp lý: Vận dụng lý thuyết về vai trò của Nhà nước và pháp luật trong nền kinh tế thị trường; lý thuyết về quan hệ lao động, thương lượng tập thể và cơ chế ba bên; tư tưởng xây dựng Nhà nước pháp quyền; các quan điểm của Chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về bảo vệ quyền của người lao động.

Các học thuyết và khái niệm kinh tế - pháp lý được luận án kế thừa gồm:

  • Lý thuyết giá trị - lao động và quy luật sắt về tiền lương của William Petty và François Quesnay/David Ricardo: Xác định tiền lương là giá cả tự nhiên của lao động, tương ứng mức tư liệu sinh hoạt tối thiểu.
  • Lý thuyết tiền lương của Adam Smith (1723 - 1790): Tiền lương là thu nhập của người lao động, bù đắp hao phí và nuôi sống gia đình công nhân, chịu sự chi phối của quy luật cung - cầu và cạnh tranh.
  • Lý thuyết của David Ricardo (1772 - 1823): Giá cả của sức lao động xoay quanh giá cả tự nhiên của các tư liệu sinh hoạt.
  • Học thuyết tiền lương của Karl Marx (1818 - 1887): Tiền lương là biểu hiện bằng tiền của giá trị hàng hóa sức lao động, gồm ba bộ phận cấu thành: chi phí duy trì bản thân người lao động, chi phí nuôi sống gia đình họ, và chi phí đào tạo nâng cao trình độ chuyên môn.
  • Lý thuyết của David Begg: Khái niệm tiền công tối thiểu và tiền công kinh tế.
  • Lý thuyết của Paul Samuelson: Khái niệm "khác biệt đền bù" trong tiền lương giữa các ngành nghề có mức độ hấp dẫn khác nhau.
  • Định nghĩa quốc tế và pháp luật các nước: Điều 1 Công ước số 95 (1949) của ILO về bảo vệ tiền lương; khái niệm tiền lương theo quy định của Cộng hòa Pháp, Nhật Bản và Đài Loan (Trung Quốc).

Hệ thống câu hỏi và giả thiết nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu cụ thể

Luận án sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử kết hợp với các phương pháp nghiên cứu chuyên ngành luật học:

  • Phương pháp hệ thống hóa, phân tích và tổng hợp dữ liệu thứ cấp: Thu thập các văn bản quy phạm pháp luật, số liệu báo cáo của các cơ quan quản lý và tài liệu nghiên cứu để xây dựng khung phân tích (sử dụng chủ yếu tại Chương 1, Chương 2 và Chương 3).
  • Phương pháp luật học so sánh: Đối chiếu các khái niệm, nguyên tắc và mô hình lập pháp về tiền lương giữa Việt Nam với các quốc gia như Hoa Kỳ, Pháp, Anh, Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapore, Trung Quốc, Thái Lan và các chuẩn mực lao động quốc tế của ILO (sử dụng tại Chương 2 và Chương 3).
  • Phương pháp lịch sử cụ thể: Khảo cứu tiến trình điều chỉnh của pháp luật lao động Việt Nam qua các thời kỳ từ năm 1994 đến năm 2018 (sử dụng tại Chương 3).
  • Phương pháp thống kê: Xử lý và phân tích số liệu thống kê thực tế về tiền lương, các cuộc đình công, việc thực hiện chính sách BHXH từ báo cáo của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam và các doanh nghiệp (sử dụng tại Chương 3).
  • Phương pháp chuyên gia: Tham vấn ý kiến của các nhà quản lý, nhà khoa học pháp lý tại Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam, Viện Công nhân và Công đoàn, Đại học Luật Hà Nội (sử dụng tại Chương 3 và Chương 4).
  • Phương pháp phân tích - dự báo khoa học: Dự báo xu hướng vận động của thị trường lao động để xây dựng các định hướng và giải pháp lập pháp (sử dụng tại Chương 4).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Chương 1 khái quát lịch sử nghiên cứu vấn đề tiền lương trong doanh nghiệp trong và ngoài nước. Tác giả chỉ ra rằng các nghiên cứu quốc tế đã làm sáng tỏ bản chất kinh tế của tiền lương, vai trò của tiền lương tối thiểu trong chính sách công và mô hình hóa tác động của tiền lương đến việc làm. Tại Việt Nam, các nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào góc độ kinh tế hoặc giải quyết các vấn đề pháp lý mang tính cục bộ theo địa bàn, ngành nghề. Chương này xây dựng khung lý thuyết liên ngành giữa luật học và quản trị kinh doanh, thiết lập hệ thống 6 câu hỏi và giả thiết nghiên cứu, đồng thời xác định rõ quy trình vận dụng các phương pháp nghiên cứu nhằm giải quyết nhiệm vụ của luận án.

Chương 2: Một số vấn đề lý luận về tiền lương trong doanh nghiệp và pháp luật về tiền lương trong doanh nghiệp

Chương 2 tập trung phân tích các vấn đề lý luận nền tảng:

  • Khái niệm và bản chất: Luận án định nghĩa tiền lương trong doanh nghiệp là số tiền mà người sử dụng lao động phải trả cho người lao động căn cứ vào năng suất, chất lượng, hiệu quả công việc và điều kiện lao động, được xác định theo sự thỏa thuận giữa hai bên trong quan hệ lao động và không trái với quy định của pháp luật. Bản chất tiền lương phản ánh quan hệ trao đổi hàng hóa sức lao động, chịu sự điều tiết của quy luật giá trị và quy luật cung - cầu, đồng thời mang ý nghĩa xã hội nhằm đảm bảo tái sản xuất sức lao động và tích lũy.
  • Các nhân tố tác động đến tiền lương trong doanh nghiệp: Tác giả phân chia thành 6 nhóm nhân tố:
    1. Cung - cầu lao động trên thị trường.
    2. Nội bộ doanh nghiệp và người sử dụng lao động (tiềm lực tài chính, văn hóa quản trị doanh nghiệp, công nghệ).
    3. Bản thân người lao động (trình độ chuyên môn, kỹ năng, thái độ, năng suất lao động).
    4. Thỏa ước lao động tập thể về tiền lương (cấp doanh nghiệp và cấp ngành).
    5. Chính sách và pháp luật của Nhà nước (quy định mức lương tối thiểu, cơ chế ba bên).
    6. Hội nhập kinh tế quốc tế (sự dịch chuyển dòng vốn đầu tư và di cư lao động quốc tế).
  • Lý luận về pháp luật tiền lương trong doanh nghiệp: Xác định pháp luật tiền lương là bộ phận cấu thành của pháp luật lao động, giữ vai trò thiết lập sự cân bằng pháp lý giữa người sử dụng lao động (nắm giữ tư bản) và người lao động (bên yếu thế), bảo vệ tiền lương, duy trì trật tự thị trường và đảm bảo an sinh xã hội.

Chương 3: Thực trạng pháp luật Việt Nam hiện hành về tiền lương trong doanh nghiệp và thực tiễn thực hiện

Chương 3 phân tích thực trạng hệ thống văn bản quy phạm pháp luật và kết quả áp dụng trong giai đoạn 2013 - 2018:

  • Thực trạng quy định pháp luật: Phân tích các quy định của Bộ luật Lao động năm 2012 và các nghị định hướng dẫn thi hành liên quan đến nguyên tắc trả lương, mức lương tối thiểu vùng, nguyên tắc xây dựng hệ thống thang lương, bảng lương và định mức lao động, hình thức trả lương, tiền lương làm thêm giờ, làm việc vào ban đêm, chế độ phụ cấp, tiền thưởng và tạm ứng lương.
  • Thực tiễn áp dụng và những hạn chế, bất cập:
    • Tiền lương thực tế của người lao động còn thấp so với nhu cầu sống tối thiểu; khu vực doanh nghiệp nhà nước vẫn tồn tại tình trạng phân phối mang tính bình quân, cào bằng.
    • Tình trạng doanh nghiệp lợi dụng kẽ hở pháp lý để tách thu nhập thành nhiều khoản phụ cấp không tính vào nền đóng BHXH, BHYT, BHTN, dẫn đến việc người lao động chỉ được đóng bảo hiểm ở mức sàn tối thiểu, làm giảm sút nghiêm trọng mức hưởng lương hưu sau này.
    • Xây dựng thang lương, bảng lương tại nhiều doanh nghiệp còn mang tính hình thức, đối phó với cơ quan quản lý nhà nước.
    • Tranh chấp về quyền và lợi ích liên quan đến tiền lương là nguyên nhân trực tiếp dẫn tới khoảng 80% tổng số các cuộc đình công, ngừng việc tập thể không đúng trình tự pháp luật tại Việt Nam trong giai đoạn khảo sát.

Chương 4: Giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về tiền lương trong doanh nghiệp ở Việt Nam

Chương 4 đề xuất hệ thống quan điểm và giải pháp:

  • Quan điểm chỉ đạo: Hoàn thiện pháp luật phải bám sát quan điểm cải cách chính sách tiền lương của Đảng và Nhà nước; bảo đảm sự tương thích với các tiêu chuẩn lao động quốc tế và cam kết hội nhập kinh tế; thúc đẩy môi trường cạnh tranh lành mạnh; tăng cường sự quản lý của Nhà nước nhằm phòng chống gian lận và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người lao động.
  • Kiến nghị hoàn thiện quy định pháp luật:
    • Đề xuất xây dựng và ban hành Luật Tiền lương trong doanh nghiệp để tạo khung pháp lý điều chỉnh chuyên biệt, thống nhất, khắc phục tình trạng phân tán và thay đổi liên tục của các nghị định hướng dẫn.
    • Hoàn thiện phương pháp và căn cứ xác định mức lương tối thiểu vùng; quy định rõ ràng tiêu chí xác định mức sống tối thiểu của người lao động và gia đình họ.
    • Hoàn thiện quy định về nguyên tắc xây dựng thang lương, bảng lương, định mức lao động theo hướng trao quyền tự chủ thực chất cho doanh nghiệp gắn với trách nhiệm đối thoại, thương lượng tập thể.
  • Kiến nghị nâng cao hiệu quả thực thi:
    • Đổi mới và nâng cao năng lực thanh tra, kiểm tra chuyên ngành lao động - tiền lương; xử lý nghiêm các hành vi vi phạm trốn đóng, nợ đọng BHXH.
    • Phát huy vai trò của tổ chức Công đoàn trong việc đại diện thương lượng, ký kết thỏa ước lao động tập thể về tiền lương và tham gia cơ chế ba bên (Hội đồng Tiền lương Quốc gia).
    • Hoàn thiện cơ chế giám sát thực hiện chính sách tiền lương tại các doanh nghiệp.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự xác định các đóng góp mới về mặt khoa học lý luận và thực tiễn:

  1. Về mặt lý luận:
    • Hệ thống hóa và làm sáng tỏ khái niệm, bản chất, vai trò của tiền lương trong doanh nghiệp dưới góc độ pháp lý.
    • Luận giải vị trí của pháp luật về tiền lương như một công cụ pháp lý bảo vệ bên yếu thế trong quan hệ lao động, thiết lập sự bình đẳng thông qua mức lương tối thiểu vùng/ngành, thỏa ước lao động tập thể và các điều ước quốc tế.
    • Phân tích và phân loại có hệ thống các yếu tố tác động đến pháp luật tiền lương trong bối cảnh phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế.
  2. Về mặt thực tiễn:
    • Đánh giá toàn diện thực trạng áp dụng các quy định của Bộ luật Lao động năm 2012 về tiền lương, chỉ rõ những bất cập trong việc thực hiện thang bảng lương, việc lách luật giảm mức đóng BHXH và nguyên nhân dẫn đến các cuộc đình công liên quan đến tiền lương.
    • Cung cấp cơ sở khoa học và luận cứ thực tiễn phục vụ quá trình sửa đổi, bổ sung Bộ luật Lao động và xây dựng các văn bản quy phạm pháp luật về lao động - tiền lương.
  3. Về mặt giải pháp:
    • Đưa ra định hướng hoàn thiện hệ thống pháp luật gắn với cải cách chính sách tiền lương quốc gia.
    • Đề xuất giải pháp mang tính đột phá về mặt lập pháp: kiến nghị ban hành Luật Tiền lương trong doanh nghiệp, cùng với các giải pháp cụ thể hoàn thiện cơ chế xác định mức lương tối thiểu và cơ chế thực thi của các cơ quan quản lý nhà nước và tổ chức đại diện người lao động.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế:
    • Do giới hạn về phạm vi nghiên cứu được xác định từ đầu, luận án không nghiên cứu sâu hai mảng nội dung: xử lý vi phạm pháp luật về tiền lương trong doanh nghiệp và giải quyết tranh chấp về tiền lương trong doanh nghiệp.
    • Luận án tập trung nghiên cứu trên bình diện chung cả nước, không đi sâu vào phân tích quy chế trả lương nội bộ chi tiết của từng loại hình doanh nghiệp đặc thù hoặc từng tập đoàn kinh tế riêng biệt.
    • Dữ liệu thực tiễn được khảo sát tập trung chủ yếu trong khung thời gian từ năm 2013 đến năm 2018.
  • Hướng nghiên cứu tiếp:
    • Mở rộng nghiên cứu cơ chế tài phán và phi tài phán trong giải quyết tranh chấp lao động cá nhân và tranh chấp lao động tập thể về tiền lương.
    • Nghiên cứu cơ chế chế tài, biện pháp xử lý vi phạm hành chính và hình sự đối với hành vi trốn đóng bảo hiểm và vi phạm chế độ tiền lương trong doanh nghiệp.
    • Khảo sát chuyên sâu tác động của các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới đối với tiêu chuẩn tiền lương và thương lượng tập thể tại Việt Nam.

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho các nhóm đối tượng:

  • Cơ quan quản lý nhà nước và nhà lập pháp: Cung cấp luận cứ khoa học và cơ sở thực tiễn cho Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, Ủy ban Xã hội của Quốc hội trong việc rà soát, sửa đổi Bộ luật Lao động, xây dựng các văn bản hướng dẫn về tiền lương tối thiểu và nghiên cứu lộ trình ban hành luật chuyên ngành về tiền lương.
  • Giảng viên, học viên và nghiên cứu sinh: Làm tài liệu tham khảo chuyên khảo trong giảng dạy, nghiên cứu học phần Luật Lao động, Luật Kinh tế và môn Kinh tế lao động tại các cơ sở đào tạo đại học, sau đại học khối ngành luật và kinh tế - tài chính.
  • Doanh nghiệp và tổ chức Công đoàn: Là cẩm nang tham khảo cho người sử dụng lao động, cán bộ nhân sự và cán bộ công đoàn trong việc xây dựng quy chế trả lương, hệ thống thang bảng lương, định mức lao động và tiến hành thương lượng tập thể về tiền lương đúng quy định pháp luật.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án định nghĩa tiền lương trong doanh nghiệp như thế nào?

Luận án xác định tiền lương trong doanh nghiệp là số tiền mà người sử dụng lao động phải trả cho người lao động căn cứ vào năng suất, chất lượng, hiệu quả công việc và điều kiện lao động, được xác định theo sự thỏa thuận giữa hai bên trong quan hệ lao động và không trái với quy định của pháp luật.

2. Tỷ lệ các cuộc đình công xuất phát từ nguyên nhân tiền lương tại Việt Nam được luận án dẫn chứng là bao nhiêu?

Theo số liệu thống kê của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội được luận án trích dẫn, khoảng 80% các cuộc đình công xảy ra ở Việt Nam trong những năm khảo sát có nguyên nhân trực tiếp từ việc tiền lương trả cho người lao động chưa thỏa đáng và bất hợp lý.

3. Tác giả luận án đề xuất giải pháp lập pháp cơ bản nào để điều chỉnh vấn đề tiền lương trong doanh nghiệp?

Tác giả đề xuất xây dựng và ban hành một đạo luật riêng biệt là Luật Tiền lương trong doanh nghiệp nhằm tạo lập khung pháp lý đồng bộ, hạn chế tình trạng ban hành quá nhiều nghị định sửa đổi ngắn hạn và khắc phục những bất cập trong việc áp dụng quy định tiền lương.

4. Luận án phân loại các nhóm nhân tố nào tác động đến tiền lương trong doanh nghiệp?

Luận án chỉ ra 6 nhóm nhân tố tác động: (1) Cung - cầu lao động; (2) Yếu tố nội bộ doanh nghiệp và người sử dụng lao động; (3) Bản thân người lao động; (4) Thỏa ước lao động tập thể về tiền lương; (5) Chính sách, pháp luật của Nhà nước; (6) Quá trình hội nhập kinh tế quốc tế.

5. Luận án loại trừ những nội dung nào ra khỏi phạm vi nghiên cứu?

Luận án không nghiên cứu những vấn đề thuộc xử lý vi phạm pháp luật về tiền lương trong doanh nghiệp và giải quyết tranh chấp về tiền lương trong doanh nghiệp; đồng thời không đi sâu vào quy chế tiền lương của riêng một doanh nghiệp cụ thể.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Phạm Thị Liên Ngọc là công trình nghiên cứu chuyên khảo có hệ thống về tiền lương trong doanh nghiệp dưới góc độ pháp luật lao động tại Việt Nam. Bằng việc kết hợp phương pháp luận duy vật biện chứng với các phương pháp phân tích luật học so sánh và dữ liệu thực tiễn giai đoạn 2013 - 2018, tác giả đã làm rõ bản chất kinh tế - pháp lý của tiền lương, chỉ ra những bất cập trong việc áp dụng thang bảng lương, lương tối thiểu và bảo hiểm xã hội. Công trình đã luận giải cơ sở khoa học để đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện pháp luật, trọng tâm là kiến nghị ban hành Luật Tiền lương trong doanh nghiệp, góp phần bảo vệ quyền lợi người lao động và xây dựng quan hệ lao động hài hòa, ổn định trong nền kinh tế thị trường.