Tiền Lương Trong Doanh Nghiệp Theo Pháp Luật Lao Động Ở Việt Nam Hiện Nay

Tài liệu nghiên cứu Tiền lương trong doanh nghiệp theo pháp luật lao động ở việt nam hiện nay, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về luật học.

• Tác giả: Phạm Thị Liên Ngọc
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Hữu Chí
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Luật Kinh tế
• Đề tài: Tiền Lương Trong Doanh Nghiệp Theo Pháp Luật Lao Động Ở Việt Nam Hiện Nay
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tiền Lương Trong Doanh Nghiệp Hiện Nay 55

Tiền lương trong doanh nghiệp là vấn đề then chốt, tác động sâu rộng đến kinh tế vĩ mô và đời sống người lao động. Đảng và Nhà nước ta luôn quan tâm đến vấn đề này, thể hiện qua việc ban hành Bộ luật Lao động năm 1994 và các sửa đổi, bổ sung sau đó. Các quy định pháp luật về tiền lương đã tạo hành lang pháp lý, bảo vệ quyền lợi của người lao động, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội. Bên cạnh đó, các công ước của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) mà Việt Nam gia nhập cũng là nguồn pháp luật quan trọng. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều bất cập, đòi hỏi cần có những nghiên cứu sâu sắc hơn để hoàn thiện hệ thống pháp luật về tiền lương.

1.1. Tầm Quan Trọng Của Tiền Lương Đối Với Người Lao Động

Tiền lương không chỉ là nguồn thu nhập chính, đảm bảo cuộc sống tối thiểu cho người lao động và gia đình, mà còn là động lực thúc đẩy năng suất lao động. Mức lương cơ bản hợp lý giúp người lao động yên tâm làm việc, gắn bó với doanh nghiệp. Ngược lại, tiền lương thấp có thể dẫn đến bất mãn, đình công, ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp và ổn định xã hội. Theo thống kê của Bộ Lao động Thương binh và Xã hội, phần lớn các cuộc đình công xuất phát từ việc tiền lương không thỏa đáng.

1.2. Vai Trò Của Pháp Luật Trong Điều Chỉnh Tiền Lương

Pháp luật đóng vai trò quan trọng trong việc điều chỉnh quan hệ tiền lương giữa người sử dụng lao động và người lao động. Các quy định về mức lương tối thiểu vùng, thang bảng lương, hình thức trả lương, kỳ hạn trả lương... giúp đảm bảo sự công bằng, minh bạch trong chế độ tiền lương. Đồng thời, pháp luật cũng quy định về các khoản phụ cấp, trợ cấp, tiền thưởng, trả lương làm thêm giờ, trả lương làm việc vào ban đêm, trả lương ngừng việc, khấu trừ lương, bảo vệ quyền lợi của người lao động.

II. Thách Thức Về Tiền Lương Trong Bối Cảnh Hiện Nay 58

Thị trường lao động biến động, các quan hệ xã hội về tiền lương ngày càng phức tạp, bộc lộ nhiều bất cập. Mức tiền lương của phần lớn người lao động còn thấp so với nhu cầu cuộc sống, đặc biệt trong các doanh nghiệp Nhà nước, tình trạng bình quân, cào bằng vẫn còn tồn tại. Tiền lương chưa phản ánh đúng quan hệ phân phối của kinh tế thị trường, chưa tạo động lực thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội. Nhiều doanh nghiệp lợi dụng kẽ hở của pháp luật để đưa ra các quy định bất lợi cho người lao động, gây khó khăn cho công tác kiểm tra, giám sát của nhà nước.

2.1. Bất Cập Trong Quy Định Về Mức Lương Tối Thiểu Vùng

Mặc dù mức lương tối thiểu vùng đã được điều chỉnh hàng năm, nhưng vẫn chưa đáp ứng được mức sống tối thiểu của người lao động, đặc biệt ở các thành phố lớn. Việc xác định mức lương tối thiểu còn dựa trên nhiều yếu tố chủ quan, chưa phản ánh đầy đủ chi phí sinh hoạt thực tế. Ngoài ra, việc áp dụng mức lương tối thiểu khác nhau giữa các vùng cũng tạo ra sự bất bình đẳng giữa người lao động.

2.2. Khó Khăn Trong Xây Dựng Thang Lương Bảng Lương

Việc xây dựng thang lương bảng lương trong doanh nghiệp còn gặp nhiều khó khăn do thiếu hướng dẫn cụ thể, thiếu thông tin về thị trường lao động. Nhiều doanh nghiệp xây dựng thang lương bảng lương mang tính hình thức, không phản ánh đúng trình độ, kinh nghiệm, năng lực của người lao động. Điều này dẫn đến tình trạng trả lương không công bằng, gây mất động lực làm việc.

2.3. Lách Luật Trong Trả Lương Và Chế Độ Bảo Hiểm

Một số doanh nghiệp tìm cách lách luật để giảm chi phí tiền lương, như trả lương thấp hơn mức lương tối thiểu, không đóng hoặc đóng không đủ các khoản bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp. Điều này ảnh hưởng nghiêm trọng đến quyền lợi của người lao động, đặc biệt là khi họ về hưu hoặc gặp rủi ro.

III. Hướng Dẫn Xây Dựng Quy Chế Trả Lương Hợp Pháp 59

Để xây dựng quy chế trả lương hợp pháp, doanh nghiệp cần tuân thủ các quy định của pháp luật lao động, đảm bảo sự công bằng, minh bạch, tạo động lực cho người lao động. Quy chế trả lương cần được xây dựng trên cơ sở thỏa thuận giữa người sử dụng lao động và người lao động, thông qua thỏa ước lao động tập thể hoặc quy định của doanh nghiệp. Quy chế cần quy định rõ về hình thức trả lương, kỳ hạn trả lương, các khoản phụ cấp, trợ cấp, tiền thưởng, cách tính lương làm thêm giờ, lương làm việc vào ban đêm, các khoản khấu trừ lương.

3.1. Các Yếu Tố Cần Thiết Trong Quy Chế Trả Lương

Một quy chế trả lương hoàn chỉnh cần bao gồm các yếu tố sau: Mức lương cơ bản (phải cao hơn mức lương tối thiểu vùng), thang lương bảng lương (phản ánh trình độ, kinh nghiệm, năng lực của người lao động), các khoản phụ cấp, trợ cấp (ăn trưa, đi lại, nhà ở, độc hại...), tiền thưởng (năng suất, sáng kiến...), quy định về lương làm thêm giờ, lương làm việc vào ban đêm, các khoản khấu trừ lương (thuế thu nhập cá nhân, bảo hiểm xã hội...). Quy chế cần được công khai, minh bạch để người lao động nắm rõ.

3.2. Tham Khảo Ý Kiến Công Đoàn Khi Xây Dựng Quy Chế

Doanh nghiệp nên tham khảo ý kiến của công đoàn khi xây dựng quy chế trả lương. Công đoàn là tổ chức đại diện cho quyền lợi của người lao động, có thể đưa ra những ý kiến đóng góp giúp quy chế trở nên công bằng, hợp lý hơn. Việc tham khảo ý kiến công đoàn cũng giúp tạo sự đồng thuận, giảm thiểu tranh chấp lao động.

IV. Phương Pháp Tính Lương Gross Sang Lương Net Chuẩn 57

Việc tính lương gross sang lương net là một kỹ năng quan trọng đối với cả người lao động và người sử dụng lao động. Lương gross là tổng thu nhập trước thuế và các khoản bảo hiểm, còn lương net là số tiền thực nhận sau khi đã trừ các khoản này. Để tính lương net, cần xác định các khoản phải nộp như thuế thu nhập cá nhân (TNCN), bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp. Sau đó, lấy lương gross trừ đi tổng các khoản này sẽ ra lương net.

4.1. Xác Định Các Khoản Bảo Hiểm Phải Nộp

Người lao động và người sử dụng lao động phải cùng nhau đóng các khoản bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp. Tỷ lệ đóng góp của mỗi bên được quy định cụ thể trong luật. Doanh nghiệp cần tính toán chính xác các khoản này để trừ vào lương gross của người lao động.

4.2. Tính Thuế Thu Nhập Cá Nhân TNCN Phải Nộp

Thuế thu nhập cá nhân (TNCN) được tính dựa trên thu nhập chịu thuế và các khoản giảm trừ gia cảnh. Doanh nghiệp cần xác định chính xác thu nhập chịu thuế của người lao động và áp dụng đúng biểu thuế lũy tiến từng phần để tính thuế TNCN phải nộp.

V. Giải Pháp Hoàn Thiện Pháp Luật Về Tiền Lương 52

Để hoàn thiện pháp luật về tiền lương, cần có những giải pháp đồng bộ, phù hợp với tình hình phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Cần tiếp tục cải cách chính sách tiền lương, đảm bảo tiền lương là nguồn thu nhập chính, đáp ứng nhu cầu cuộc sống của người lao động. Đồng thời, cần tăng cường quản lý nhà nước về tiền lương, phòng chống gian lận, bảo vệ quyền lợi của người lao động. Theo luận án, cần ban hành Luật Tiền lương trong doanh nghiệp.

5.1. Nâng Cao Hiệu Quả Thực Thi Pháp Luật Về Tiền Lương

Cần tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra, giám sát việc thực hiện pháp luật về tiền lương trong doanh nghiệp. Xử lý nghiêm các hành vi vi phạm, bảo vệ quyền lợi của người lao động. Đồng thời, cần nâng cao năng lực của đội ngũ cán bộ làm công tác quản lý lao động, thanh tra lao động.

5.2. Tăng Cường Vai Trò Của Công Đoàn Trong Bảo Vệ Quyền Lợi

Công đoàn cần phát huy vai trò là tổ chức đại diện cho quyền lợi của người lao động, tham gia tích cực vào quá trình xây dựng chính sách, pháp luật về tiền lương. Đồng thời, công đoàn cần tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật cho người lao động, giúp họ hiểu rõ quyền lợi và nghĩa vụ của mình.

VI. Ứng Dụng Phần Mềm Quản Lý Tiền Lương Hiệu Quả 58

Trong thời đại công nghệ số, việc ứng dụng phần mềm tính lương giúp doanh nghiệp quản lý tiền lương hiệu quả, chính xác, tiết kiệm thời gian và chi phí. Phần mềm có thể tự động tính lương, các khoản bảo hiểm, thuế, lập báo cáo, thống kê... Doanh nghiệp có thể lựa chọn phần mềm phù hợp với quy mô và đặc thù hoạt động của mình.

6.1. Lợi Ích Của Việc Sử Dụng Phần Mềm Tính Lương

Phần mềm tính lương giúp doanh nghiệp tự động hóa các quy trình tính lương, giảm thiểu sai sót, tiết kiệm thời gian và chi phí. Phần mềm cũng giúp doanh nghiệp quản lý dữ liệu nhân sự, theo dõi ngày công, phép năm, các khoản phụ cấp, trợ cấp... một cách hiệu quả.

6.2. Tiêu Chí Lựa Chọn Phần Mềm Tính Lương Phù Hợp

Khi lựa chọn phần mềm tính lương, doanh nghiệp cần xem xét các tiêu chí như: tính năng (tính lương, quản lý nhân sự, báo cáo...), khả năng tích hợp với các hệ thống khác (kế toán, bảo hiểm...), chi phí, độ bảo mật, khả năng hỗ trợ kỹ thuật. Doanh nghiệp nên dùng thử phần mềm trước khi quyết định mua.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài 1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới Pháp luật về tiền lương trong doanh nghiệp là một nội dung pháp lý quan trọng trong hệ thống pháp luật lao động của tất cả các quốc gia trên thế giới. Việc quy định và thực thi pháp luật về tiền lương trong doanh nghiệp của các nước khác nhau dẫn đến những kết quả khác nhau.

Ở các nước có nền kinh tế thị trường, điển hình là những nước phát triển, pháp luật về tiền lương trong doanh nghiệp là một trong những nội dung quan trọng phản ánh trình độ phát triển kinh tế, khẳng định quyền tự chủ tương đối cao của các doanh nghiệp. Do đó, nội dung này có những chuyển biến lịch sử rất lớn, mang tính tích cực cao. Nhìn chung, những vấn đề có liên quan đến pháp luật về tiền lương trong doanh nghiệp đã được đặt ra nghiên cứu khá sâu, rộng ở bình diện thế giới. Các chuyên gia nước ngoài đã có nhiều nghiên cứu về tiền lương trong doanh nghiệp dưới nhiều góc độ khác nhau, nhưng chủ yếu và tập trung nhất vẫn là các nghiên cứu trên phương diện kinh tế.

Nội dung của các nghiên cứu nhìn chung đều hướng tới giải quyết và trả lời các câu hỏi: Tiền lương trong doanh nghiệp là gì? Tỉ lệ phần trăm của tiền lương trong kết cấu giá trị hay giá thành sản phẩm là bao nhiêu thì phù hợp? Kiểm soát tiền lương trong doanh nghiệp như thế nào để giá thành sản phẩm không bị tăng cao? Làm thế nào để trả lương người lao động ở mức thấp nhất có thể mà năng suất lao động vẫn không thay đổi mà còn cao lên? Việc giám sát của nhà nước đối với tiền lương trong doanh nghiệp như thế nào? Có những luật nào điều chỉnh tiền lương trong doanh nghiệp?… 9 Trong phần nghiên cứu này, tác giả tập trung tiến hành đối với một số quốc gia có nền kinh tế thị trường lâu đời (Hoa Kỳ, Pháp, Anh); một số nước có nền kinh tế mới ở Châu Á (Hàn Quốc, Singapore) và một số nước có điều kiện kinh tế xã hội tương đồng với Việt Nam như Trung Quốc, Thái Lan. Trên cơ sở nghiên cứu, tiếp cận các tài liệu, sách, báo, bài viết của các học giả nước ngoài có liên quan đến lĩnh vực nghiên cứu của đề tài đã cho thấy có nhiều công trình, nghiên cứu về tiền lương, tiền lương trong doanh nghiệp; pháp luật điều chỉnh tiền lương trong doanh nghiệp… Tác giả tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án theo các nhóm vấn đề thông qua các công trình tiêu biểu mà nghiên cứu sinh biết đến, đó là: Nhóm các nghiên cứu liên quan đến tiền lương trong doanh nghiệp: Thứ nhất, các công trình nghiên cứu bàn luận về tiền lương - Các công trình nghiên cứu tiêu biểu dưới góc độ này là: Giáo trình kinh tế lao động (1991) của GS, TSKH Pogosian GP và GS, TSKH Giucop, Kinh tế lao động hiện đại: Lí luận và chính sách công (1991) của tác giả Ronald G. Smith, Gia tăng việc làm và hiệu quả kinh doanh ở các Bang có chính sách lương tối thiểu cao hơn mức lương tối thiểu của Liên bang (States with Minimum wage above the Federal level have had faster small business and retail job growth) của Fiscal Policy Institute,… Các nghiên cứu tiếp cận dưới các khía cạnh khác nhau nhưng đều có chung một quan niệm về tiền lương, đó là “Khoản tiền mà người sử dụng lao động phải trả cho người lao động căn cứ vào số lượng và chất lượng lao động mà người lao động đã bỏ ra để hoàn thành một sản phẩm, công việc cho người sử dụng lao động”; các công trình cũng luận giải về khái niệm doanh nghiệp, coi doanh nghiệp là một tổ chức kinh tế thuần túy, dù thuộc thành phần kinh tế nào. Trên cơ sở đó, việc áp dụng các chính sách tiền lương của bản thân các doanh nghiệp là nhằm mục tiêu kiểm soát giá thành sản xuất, tìm kiếm lợi nhuận.

10 - Các công trình nghiên cứu nêu trên đã luận giải tính tất yếu khách quan của tiền lương trong kết cấu sản phẩm, hàng hóa, đặc biệt nhấn mạnh yếu tố lao động - tiền lương trong quản trị doanh nghiệp, nhấn mạnh vai trò và động lực của tiền lương trong khuyến khích người lao động tăng năng suất lao động, đồng thời các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng các cuộc đình công, bãi công chủ yếu bắt nguồn từ các tranh chấp về tiền lương. Trong Giáo trình Kinh tế lao động, GS,TSKH Pogosian GP và GS, TSKH Giucop trình bày rất chi tiết về lợi ích của tiền lương tối thiểu, trong đó đánh giá tác động của tiền lương tối thiểu tới đời sống xã hội nói chung và đời sống của người lao động nói riêng. Những luận giải nêu trên là cơ sở lý luận mà luận án kế thừa và tiếp tục nghiên cứu về khái niệm, đặc điểm, mối quan hệ giữa tiền lương với năng suất lao động, với vấn đề tranh chấp lao động về lợi ích. Thứ hai, các công trình nghiên cứu đã phân tích nội dung liên quan đến tiền lương ở các phương diện về: thang, bảng lương, các hình thức trả lương, mức lương tối thiểu.

Một số công trình chính theo hướng nghiên cứu này là: Ảnh hưởng của lương tối thiểu thông qua chính sách phân bổ lương (The effect of mininmum wage throughout the wage distribution) (1999) của tác giả Neumark, D. Mô hình hóa tác động của việc làm với mức tiền lương tối thiểu (Modelling the employment effects of minimum wage) (2003) của Steward, Ưu điểm của lương tối thiểu (The Advantage Of The Minimum Wage) (2013) của Robert Nielsen,…; Trọng tâm của các nghiên cứu này tập trung vào vấn đề vai trò và sự cần thiết của tiền lương tối thiểu trong chính sách tiền lương của doanh nghiệp và sự kiểm soát của nhà nước đối với vấn đề này. Tiếp cận của các quốc gia là dưới tác động của chính sách pháp luật của nhà nước về tiền lương tối thiểu, các doanh nghiệp căn cứ vào đó xây dựng các mức tiền lương tối thiểu theo ngành nghề, theo vùng,… và xác định các căn cứ để xây dựng mức lương tối thiểu. Các công trình, tài 11 liệu này trình bày, luận giải về các lợi ích của tiền lương tối thiểu, các phương pháp tính toán tiền lương tối thiểu, vai trò và lợi ích cũng như ràng buộc đối với cơ sở kinh tế trong việc ấn định mức lương tối thiểu.

Đồng thời cũng chỉ rõ việc giải quyết các vấn đề trợ cấp thất nghiệp, trợ cấp xã hội được dựa trên cơ sở mức sàn của tiền lương tối thiểu, phân tích quá trình đấu tranh cao độ để yêu cầu xây dựng một mức sàn lương tối thiểu trong Đạo luật Tiêu chuẩn lao động công bằng năm 1938, theo đó, việc đề ra lý luận và thực tiễn xây dựng một đạo luật về tiền lương tối thiểu là hết sức cần thiết tránh cho những người sử dụng lao động trả lương không theo một chuẩn mực nào, đồng thời tránh nguy cơ có sự liên kết ngầm của giới chủ trong trả lương bất công cho người lao động. Tác phẩm Ảnh hưởng của chính sách lương tối thiểu (The effects of minimum wage throughout the wage distribution) và Mô hình hóa tác động của việc làm với mức tiền lương tối thiểu (Modelling the employment effects of minimum wage) trình bày khá chi tiết về tác động của tiền lương tối thiểu đối với việc phân phối tiền lương và thu nhập, hiệu quả của tiền lương tối thiểu đối với việc tuyển dụng lao động, về cách xác định mức lương tối thiểu dựa trên cách nhìn thực tế và một số vấn đề cần đặt ra. Hàm ý của các nghiên cứu trên cho thấy, nếu tiền lương trong doanh nghiệp là một nội dung quan trọng thì những vấn đề bao quanh nó như lương tối thiểu, thang lương, bảng lương, định mức lao động… cũng trở thành những nội dung cần chú ý trong quá trình quản trị doanh nghiệp, trong các đàm phán của cơ chế ba bên trong quan hệ lao động. Thứ ba, các công trình, tư liệu nghiên cứu đã chỉ rõ để đạt được mục tiêu xây dựng một thị trường lao động tiến bộ, công khai, minh bạch trong điều kiện hội nhập, sự hình thành các khối liên minh, liên kết kinh tế, chính trị, sự dịch chuyển lao động giữa các quốc gia, các khối khu vực, thì vấn đề tiền lương là hết sức nhạy cảm, tạo ra môi trường cạnh tranh lao động không chỉ trong nước mà mang tầm khu vực, quốc tế.

12 Có thể kể đến các công trình chính theo hướng nghiên cứu này như sau: Ảnh hưởng của lương tối thiểu thông qua chính sách phân bổ lương (The effect of mininmum wage throughout the wage distribution) (1999) của tác giả Neumark, D., Nghiên cứu về Lương tối thiểu và Việc làm ở hai quốc gia: Mỹ và cộng hòa Pháp (The tail of two countries: Minimum wage and employment in United States and France) (2000) của tác giả Abowed, J , Mô hình lao động nhập cư và tình trạng thất nghiệp ở các quốc gia đang phát triển (Model of labor Migration and Urban Unemployment in Less Developed Countries) (1999) của Todaro M. - Các công trình tập trung luận giải, phân tích yếu tố lao động như là một thành tố kinh tế quan trọng trong nền kinh tế thị trường, trên cơ sở đó phân tích tác động của kinh tế lao động hiện đại đến chính sách công của nhà nước, từ đó, chính quyền trung ương nghiên cứu, đề ra các biện pháp tác động vào ngành kinh tế lao động, xác lập các giá trị, chuẩn mực của kinh tế lao động, góp phần cân bằng lợi ích của các bên trong quan hệ lao động, ổn định giá trị hàng hóa sức lao động trong giá trị hàng hóa, sản phẩm. - Các công trình, tài liệu đề cập đến vai trò của thương lượng tập thể trong việc đảm bảo rằng người lao động có thể được chia sẻ một cách công bằng và hợp lý những lợi ích phát sinh từ việc tham gia vào nền kinh tế toàn cầu và trong việc cung cấp biện pháp an ninh bảo vệ việc làm và tiền lương. Tác phẩm cũng chỉ rõ, thương lượng tập thể là cách giải quyết hữu hiệu đối với các tranh chấp lao động, đồng thời cũng đưa ra một số cơ chế đảm bảo cho việc thực thi các thỏa thuận từ tương lượng tập thể.