Tích Hợp Liên Môn Trong Dạy Học Làm Văn Thuyết Minh Ở Lớp 10 Trung Học Phổ Thông

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu tích hợp liên môn trong dạy học làm văn thuyết minh ở lớp 10 trung học phổ thông, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện

• Tác giả: Nguyễn Thu Nga
• Người hướng dẫn: TS. Lê Thời Tân
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sư phạm Ngữ văn
• Đề tài: Tích Hợp Liên Môn Trong Dạy Văn Thuyết Minh Lớp 10
• Loại tài liệu: Luận văn
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tích Hợp Liên Môn Trong Dạy Văn Thuyết Minh

Văn bản thuyết minh là một kiểu văn bản thông dụng, cung cấp tri thức về đặc điểm, tính chất, nguyên nhân của sự vật, hiện tượng. Nó được sử dụng rộng rãi trong mọi lĩnh vực đời sống. Thuyết minh giúp người đọc hiểu đúng về đối tượng, không nhằm tạo xúc cảm chủ quan như miêu tả hay xây dựng cốt truyện như tự sự. Khác với nghị luận, thuyết minh trình bày nguyên lí, cách thức, quy luật một cách khách quan. Việc tích hợp liên môn trong dạy văn thuyết minh giúp học sinh tiếp cận kiến thức một cách toàn diện và sâu sắc hơn. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh đổi mới chương trình giáo dục phổ thông 2018, nhấn mạnh phát triển năng lực và phẩm chất người học.

1.1. Khái niệm văn bản thuyết minh và vai trò trong Ngữ văn 10

Văn bản thuyết minh là kiểu văn bản thông dụng, cung cấp tri thức khách quan về sự vật, hiện tượng. Trong Ngữ văn 10, việc nắm vững kiến thức về văn bản thuyết minh giúp học sinh rèn luyện kỹ năng trình bày, giải thích thông tin một cách rõ ràng, chính xác. Điều này góp phần nâng cao năng lực tư duy và biểu đạt của học sinh, đồng thời giúp các em làm quen với lối viết văn có tri thức, khoa học. Kỹ năng thuyết minh cần thiết cho học sinh trong học tập và cuộc sống.

1.2. Mục tiêu của tích hợp liên môn trong dạy học Ngữ văn lớp 10

Mục tiêu của tích hợp liên môn trong dạy học Ngữ văn lớp 10 là giúp học sinh hiểu sâu sắc hơn về đối tượng thuyết minh thông qua việc kết nối kiến thức từ nhiều môn học khác nhau. Việc này không chỉ làm cho bài học trở nên sinh động, hấp dẫn mà còn giúp học sinh phát triển tư duy logic, khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Mục tiêu tích hợp liên môn hướng đến việc phát triển năng lực toàn diện cho học sinh.

II. Thách Thức Khi Tích Hợp Liên Môn Dạy Văn Thuyết Minh Lớp 10

Việc tích hợp liên môn trong dạy văn thuyết minh lớp 10 đặt ra nhiều thách thức cho giáo viên. Giáo viên cần có kiến thức sâu rộng về nhiều lĩnh vực khác nhau để có thể kết nối các môn học một cách hiệu quả. Bên cạnh đó, việc lựa chọn nội dung tích hợp phù hợp, tránh gượng ép cũng là một vấn đề quan trọng. Ngoài ra, cần đảm bảo rằng việc tích hợp không làm quá tải chương trình học, mà ngược lại, giúp học sinh tiếp thu kiến thức một cách nhẹ nhàng, sinh động. Theo Nghị quyết 29-NQ/TW, cần đổi mới phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại, phát huy tính tích cực, chủ động của người học.

2.1. Yêu cầu về kiến thức và kỹ năng của giáo viên Ngữ văn

Để tích hợp liên môn hiệu quả, giáo viên Ngữ văn cần có kiến thức vững vàng về bộ môn, đồng thời am hiểu kiến thức về các môn học khác như Lịch sử, Địa lý, Giáo dục công dân,... Giáo viên cũng cần có kỹ năng sư phạm tốt để có thể tổ chức các hoạt động học tập đa dạng, giúp học sinh khám phá, kết nối kiến thức từ nhiều nguồn khác nhau. Bồi dưỡng thường xuyên giáo viên là cần thiết để đáp ứng yêu cầu này.

2.2. Khó khăn trong việc lựa chọn nội dung tích hợp phù hợp

Việc lựa chọn nội dung tích hợp liên môn phù hợp là một thách thức lớn. Nội dung tích hợp cần phải liên quan trực tiếp đến bài học, đồng thời phải phù hợp với trình độ nhận thức của học sinh. Tránh tình trạng tích hợp một cách gượng ép, khiên cưỡng, làm loãng nội dung chính của bài học. Cần có sự lựa chọn ví dụ tích hợp liên môn một cách cẩn thận.

2.3. Vấn đề quá tải chương trình và thời gian học tập

Một trong những lo ngại khi tích hợp liên môn là làm tăng thêm gánh nặng cho học sinh. Cần đảm bảo rằng việc tích hợp không làm quá tải chương trình học, mà ngược lại, giúp học sinh hiểu sâu sắc hơn về kiến thức, đồng thời tiết kiệm thời gian học tập. Giảm tải chương trình là một yêu cầu quan trọng trong quá trình đổi mới giáo dục.

III. Phương Pháp Tích Hợp Kiến Thức Lịch Sử Trong Dạy Văn Thuyết Minh

Một trong những phương pháp hiệu quả để tích hợp liên môn trong dạy văn thuyết minh là sử dụng kiến thức Lịch sử. Lịch sử cung cấp bối cảnh, nguồn gốc và quá trình phát triển của sự vật, hiện tượng, giúp học sinh hiểu sâu sắc hơn về đối tượng thuyết minh. Ví dụ, khi thuyết minh về một di tích lịch sử, giáo viên có thể kết hợp kiến thức về lịch sử, văn hóa, kiến trúc để giúp học sinh hiểu rõ hơn về giá trị của di tích đó. Điều này tạo hứng thú học tập cho học sinh.

3.1. Sử dụng kiến thức lịch sử để giải thích nguồn gốc sự vật

Khi thuyết minh về một sự vật, hiện tượng, việc giải thích nguồn gốc lịch sử của nó giúp học sinh hiểu rõ hơn về quá trình hình thành và phát triển. Ví dụ, khi thuyết minh về chiếc áo dài, giáo viên có thể giới thiệu về lịch sử hình thành, các giai đoạn phát triển và ý nghĩa văn hóa của chiếc áo dài trong lịch sử Việt Nam. Điều này giúp học sinh hiểu sâu sắc hơn về giá trị của trang phục truyền thống.

3.2. Liên hệ các sự kiện lịch sử với nội dung bài thuyết minh

Việc liên hệ các sự kiện lịch sử với nội dung bài thuyết minh giúp học sinh hiểu rõ hơn về mối liên hệ giữa quá khứ và hiện tại. Ví dụ, khi thuyết minh về một thành phố, giáo viên có thể giới thiệu về các sự kiện lịch sử quan trọng đã diễn ra tại thành phố đó, ảnh hưởng của các sự kiện đó đến sự phát triển của thành phố. Điều này giúp học sinh hiểu rõ hơn về lịch sử và văn hóa của địa phương.

3.3. Phân tích tác động của lịch sử đến đối tượng thuyết minh

Phân tích tác động của lịch sử đến đối tượng thuyết minh giúp học sinh hiểu rõ hơn về sự thay đổi và phát triển của đối tượng theo thời gian. Ví dụ, khi thuyết minh về một phong tục tập quán, giáo viên có thể phân tích tác động của các yếu tố lịch sử, văn hóa, xã hội đến sự thay đổi của phong tục đó. Điều này giúp học sinh hiểu rõ hơn về tính động của văn hóa.

IV. Ứng Dụng Kiến Thức Địa Lý Trong Dạy Văn Thuyết Minh Lớp 10

Địa lý cung cấp thông tin về vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội của một vùng đất, một quốc gia. Khi dạy văn thuyết minh lớp 10, giáo viên có thể sử dụng kiến thức địa lý để giúp học sinh hiểu rõ hơn về đối tượng thuyết minh. Ví dụ, khi thuyết minh về một dòng sông, giáo viên có thể giới thiệu về vị trí địa lý, đặc điểm địa hình, khí hậu, hệ sinh thái của dòng sông đó. Điều này giúp học sinh hiểu rõ hơn về vai trò của dòng sông đối với đời sống con người và tự nhiên. Giáo án tích hợp liên môn cần thể hiện rõ điều này.

4.1. Mô tả vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên của đối tượng

Mô tả vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên của đối tượng giúp học sinh hình dung rõ hơn về môi trường sống của đối tượng. Ví dụ, khi thuyết minh về một loài động vật, giáo viên có thể mô tả về môi trường sống, khí hậu, địa hình nơi loài động vật đó sinh sống. Điều này giúp học sinh hiểu rõ hơn về sự thích nghi của loài động vật với môi trường.

4.2. Phân tích ảnh hưởng của địa lý đến kinh tế xã hội

Phân tích ảnh hưởng của địa lý đến kinh tế, xã hội giúp học sinh hiểu rõ hơn về mối liên hệ giữa tự nhiên và con người. Ví dụ, khi thuyết minh về một vùng kinh tế, giáo viên có thể phân tích ảnh hưởng của vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên đến sự phát triển kinh tế, xã hội của vùng đó. Điều này giúp học sinh hiểu rõ hơn về vai trò của địa lý trong sự phát triển của xã hội.

4.3. So sánh đặc điểm địa lý giữa các vùng miền khác nhau

So sánh đặc điểm địa lý giữa các vùng miền khác nhau giúp học sinh hiểu rõ hơn về sự đa dạng của tự nhiên và văn hóa. Ví dụ, khi thuyết minh về các vùng miền của Việt Nam, giáo viên có thể so sánh về khí hậu, địa hình, phong tục tập quán giữa các vùng miền. Điều này giúp học sinh hiểu rõ hơn về sự đa dạng của đất nước.

V. Tích Hợp Giáo Dục Công Dân Trong Dạy Văn Thuyết Minh Lớp 10

Giáo dục công dân cung cấp kiến thức về pháp luật, đạo đức, lối sống, giúp học sinh trở thành những công dân có ích cho xã hội. Trong dạy văn thuyết minh lớp 10, giáo viên có thể tích hợp kiến thức công dân để giáo dục học sinh về các giá trị đạo đức, trách nhiệm công dân. Ví dụ, khi thuyết minh về một vấn đề xã hội, giáo viên có thể lồng ghép các kiến thức về pháp luật, đạo đức để giúp học sinh hiểu rõ hơn về vấn đề đó và có thái độ, hành vi đúng đắn. Điều này giúp phát triển phẩm chất cho học sinh.

5.1. Giáo dục ý thức trách nhiệm công dân thông qua bài học

Thông qua các bài học thuyết minh, giáo viên có thể giáo dục học sinh về ý thức trách nhiệm công dân đối với cộng đồng, xã hội. Ví dụ, khi thuyết minh về vấn đề bảo vệ môi trường, giáo viên có thể nhấn mạnh về trách nhiệm của mỗi cá nhân trong việc bảo vệ môi trường sống. Điều này giúp học sinh hình thành ý thức bảo vệ môi trường và có những hành động thiết thực.

5.2. Rèn luyện kỹ năng sống và ứng xử phù hợp với chuẩn mực xã hội

Các bài học thuyết minh có thể được sử dụng để rèn luyện kỹ năng sống và ứng xử phù hợp với chuẩn mực xã hội cho học sinh. Ví dụ, khi thuyết minh về vấn đề giao tiếp, giáo viên có thể hướng dẫn học sinh về các kỹ năng giao tiếp hiệu quả, lịch sự, tôn trọng người khác. Điều này giúp học sinh tự tin hơn trong giao tiếp và xây dựng các mối quan hệ tốt đẹp.

5.3. Nâng cao nhận thức về các vấn đề xã hội và pháp luật

Các bài học thuyết minh có thể giúp học sinh nâng cao nhận thức về các vấn đề xã hội và pháp luật. Ví dụ, khi thuyết minh về vấn đề an toàn giao thông, giáo viên có thể cung cấp thông tin về các quy định của pháp luật về an toàn giao thông, hậu quả của việc vi phạm luật giao thông. Điều này giúp học sinh nâng cao ý thức chấp hành pháp luật và bảo vệ an toàn cho bản thân và người khác.

VI. Đánh Giá Hiệu Quả Tích Hợp Liên Môn Trong Dạy Văn Thuyết Minh

Việc đánh giá tích hợp liên môn trong dạy văn thuyết minh cần được thực hiện một cách khách quan, toàn diện. Giáo viên cần đánh giá không chỉ về kiến thức mà còn về kỹ năng, thái độ của học sinh. Các hình thức đánh giá có thể bao gồm kiểm tra viết, kiểm tra miệng, bài tập thực hành, dự án học tập. Kết quả đánh giá giúp giáo viên điều chỉnh phương pháp dạy học, đồng thời giúp học sinh nhận ra điểm mạnh, điểm yếu của bản thân để có kế hoạch học tập phù hợp. Hiệu quả tích hợp liên môn cần được đo lường bằng sự tiến bộ của học sinh.

6.1. Các tiêu chí đánh giá năng lực của học sinh sau tích hợp

Các tiêu chí đánh giá năng lực của học sinh sau khi tích hợp liên môn cần bao gồm: khả năng vận dụng kiến thức liên môn để giải quyết vấn đề, khả năng trình bày, giải thích thông tin một cách rõ ràng, chính xác, khả năng tư duy logic, sáng tạo, khả năng làm việc nhóm, khả năng tự học. Các tiêu chí này cần được cụ thể hóa để có thể đánh giá một cách khách quan.

6.2. Sử dụng các hình thức kiểm tra đánh giá đa dạng

Để đánh giá một cách toàn diện, cần sử dụng các hình thức kiểm tra, đánh giá đa dạng như: kiểm tra viết, kiểm tra miệng, bài tập thực hành, dự án học tập, tự đánh giá, đánh giá đồng đẳng. Mỗi hình thức đánh giá có ưu điểm và hạn chế riêng, cần kết hợp các hình thức này để có được bức tranh đầy đủ về năng lực của học sinh.

6.3. Phản hồi và điều chỉnh phương pháp dạy học

Kết quả đánh giá cần được sử dụng để phản hồi cho học sinh về điểm mạnh, điểm yếu của bản thân, đồng thời giúp giáo viên điều chỉnh phương pháp dạy học cho phù hợp. Việc phản hồi cần được thực hiện một cách kịp thời, cụ thể, khuyến khích học sinh phát huy điểm mạnh, khắc phục điểm yếu. Chia sẻ kinh nghiệm giữa các giáo viên là rất quan trọng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 VẤN ĐỀ TÍCH HỢP KIẾN THỨC LIÊN MÔN TRONG DẠY LÀM VĂN THUYẾT MINH Ở NHÀ TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG – LÍ LUẬN VÀ THỰCTIỄN 1. Các khái niệm cơ bản 1. Lí thuyết làm văn thuyết minh Văn bản thuyết minh là kiểu văn bản thông dụng trong mọi lĩnh vực đời sống nhằm cung cấp tri thức về đặc điểm, tính chất, nguyên nhân của các sự vật, hiện tượng trong xã hội bằng phương thức trình bày, giới thiệu, giải thích. Văn bản thuyết minh được sử dụng rất rộng rãi, ngành nghề nào cũng cần đến Ví dụ: Mua một cái ti vi, máy giặt, tủ lạnh.

đều phải kèm theo bản thuyết minh để ta hiểu được tính năng, cấu tạo, cách sử dụng, cách bảo quản. Mua một hộp bánh, trên đó cũng có ghi xuất xứ, thành phần các chất làm nên bánh, ngày sản xuất, hạn sử dụng, trọng lượng tính. Đến danh lam thắng cảnh ta bắt gặp các bảng quảng cáo giới thiệu lai lịch, sơ đồ thắng cảnh. Ra ngoài phố, ta bắt gặp các bảng quảng cáo giới thiệu sản phẩm.

Cầm quyển sách, ở bìa sau có thể có lời giới thiệu tóm tắt nội dung. Trong sách giáo khoa có bài trình bày thí nghiệm hoặc trình bày sự kiện lịch sử, trình bày tiểu sử nhà văn, giới thiệu tác phẩm được trích. Tất cả đều là văn bản thuyết minh. Hai chữ “thuyết minh” ở đây bao hàm cả ý nghĩa giải thích, trình bày, giới thiệu cho được rõ hơn.

Thuyết minh nhằm làm cho người đọc hiểu đúng về đối tượng chứ không cốt giúp người đọc hình dung, có những xúc cảm chủ quan về đối tượng như miêu tả, biểu cảm. Thuyết minh không xây dựng cốt truyện, diễn biến sự việc như kể chuyện (tự sự). Thuyết minh trình bày nguyên lí, cách thức, quy luật của đối tượng chứ không dùng lập luận, suy luận, lí lẽ….để giải quyết vấn đề bằng luận điểm, luận cứ như văn nghị luận. Văn bản thuyết 13 z minh có dùng giải thích nhưng là giải thích bằng tri thức khoa học: cơ chế, quy luật của sự vật, cách thức sử dụng và bảo quản một cách khách quan….còn giải thích trong văn nghị luận là dùng dẫn chứng, lí lẽ để làm sáng tỏ vẫn đề nhằm trình bày cách hiểu, quan điểm, đánh giá đối tượng của người viết.

Khác với các văn bản nghị luận, tự sự, miêu tả, biểu cảm, hành chính - công vụ, văn bản thuyết minh chủ yếu trình bày tri thức một cách khách quan, giúp con người hiểu biết đặc trưng, tính chất của sự vật, hiện tượng và biết cách sử dụng chúng vào mục đích có lợi cho con người. Do đó việc trình bày văn bản thuyết minh phải chính xác, rõ ràng, chặt chẽ, hấp dẫn. Điều đó có nghĩa người viết phải cung cấp cho người đọc những tri thức có thực về đối tượng. Người viết không vì tình cảm riêng, vì lợi ích mà hư cấu, bịa đặt, tưởng tượng ra những điều không có trong đối tượng để giới thiệu.

Ngôn ngữ của bài thuyết minh cần chính xác, giản dị, gần gũi với đời sống và phù hợp với người đọc cũng như đối tượng được giới thiệu. Một văn bản thuyết minh dành cho người đọc phổ thông thì ngôn từ, cách trình bày nội dung phải dễ hiểu, không dùng nhiều thuật ngữ chuyên môn. Còn một văn bản thuyết minh dành cho người đọc có trình độ chuyên môn về đối tượng được giới thiệu thì nội dung và ngôn từ dùng được chuyên môn hóa nhiều hơn. Việc đưa văn bản thuyết minh gắn liền với tư duy khoa học.

Nó đòi hỏi chính xác, rạch ròi. Muốn làm được văn bản thuyết minh phải tiến hành điều tra, nghiên cứu học hỏi tri thức. Việc đưa văn bản thuyết minh vào nhà trường là cung cấp cho học sinh một kiểu văn bản thông dụng, rèn luyện kỹ năng trình bày các tri thức có tính chất khách quan, khoa học, nâng cao năng lực tư duy và biểu đạt cho học sinh. Bài giảng của các thầy, cô giáo thuộc tất cả các bộ môn đều là bài thị phạm tốt cho văn bản thuyết minh.

Chỉ cần có ý thức hướng dẫn học sinh có thể làm được. Loại văn bản này giúp cho học sinh quen với lối làm văn có tri thức, có tính khách quan, khoa học, chính xác. 14 z Đối tượng của văn thuyết minh là các hiện tượng xã hội như lịch sử, con người, chính trị, tôn giáo; là các hiện tượng tự nhiên như địa lí, động vật, thực vật, hiện tượng thời tiết; là các vật dụng trong đời sống như cách làm nấu ăn một món ăn, đan áo, gieo trồng; là văn học nghệ thuật….Có thể nói đối tượng của văn thuyết minh vô cùng phong phú, mọi hiện tượng, sự vật trong đời sống đều có thể là đối tượng thuyết minh, mọi ngành nghề đều cần đến thuyết minh. Để đảm bảo nguyên tắc giáo dục “Học đi đôi với hành”, “Lý luận gắn với thực tiễn” thì học sinh phải nắm vững phương pháp thuyết minh, biết vận dụng các phương thức thuyết minh một cách hợp lý ở mỗi lĩnh vực đời sống, khoa học.

Giáo viên phải cho học sinh thấy đây là một loại văn bản khác hẳn với tự sự vì không có sự việc, diễn biến, khác với miêu tả vì không đòi hỏi miêu tả cụ thể cho người đọc “cảm thấy” mà cốt là làm cho người ta hiểu, khác với văn bản nghị luận vì ở đây cái chính là trình bày nguyên lý, quy luật, cách thức. chứ không phải là luận điểm, suy luận, lý lẽ., khác với văn bản hành chính - công vụ là văn bản trình bày quyết định, nguyện vọng, thông báo của ai đối với ai ; nghĩa là văn bản thuyết minh là một kiểu văn bản riêng, mà các loại văn bản ấy không thay thế được. Học sinh đã học cách giải thích trong nghị luận. Nhưng nghị luận giải thích chủ yếu là dùng luận điểm, luận cứ để làm sáng tỏ vấn đề.

Ở văn bản thuyết minh lại là giải thích bằng cơ chế, quy luật của sự vật, cách thức sử dụng và bảo quản đồ vật. Đây là một kiểu giải thích bằng tri thức khoa học khác với giải thích trong nghị luận nhằm phát biểu quan điểm. Muốn làm tốt bài văn thuyết minh học sinh cần nắm vững các yêu cầu quan sát phương pháp thuyết minh và tuân thủ các bước: Tìm hiểu đề bài, xây dựng bố cục và nội dung, viết bài văn. - Yêu cầu: 15 z Yêu cầu đối với bài văn thuyết minh là phải có tri thức về đối tượng cần thuyết minh.

Không có tri thức thì không thể làm bài văn thuyết minh được. Tri thức bắt nguồn từ việc học tập, tích luỹ hàng ngày từ sách báo, đặc biệc từ việc quan sát, tìm hiểu của học sinh. Nói kiến thức về đối tượng tức là hiểu biết đối tượng thuyết minh (sự vật, hiện tượng, phương pháp.) là cái gì, có ý nghĩa gì đối với con người, nghĩa là nắm bắt được bản chất, đặc trưng của sự vật. - Quan sát Muốn có tri thức về đối tượng thì trước hết phải biết quan sát.

Quan sát không phải đơn giản là nhìn, xem mà còn phải xét để phát hiện đặc điểm tiêu biểu của sự vật, phân biệt cái chính, phụ. Đặc điểm tiêu biểu là đặc điểm có ý nghĩa phân biệt sự vật này với sự vật khác, ví dụ: cao, thấp; dài, ngắn; to, nhỏ; vuông, tròn; nóng, lạnh. phải biết và trở thành thói quen tra cứu từ điển, sách giáo khoa, đặc biệt là phải biết phân tích, chẳng hạn: Đối tượng có thể chia làm mấy bộ phận, mỗi bộ phận có đặc điểm gì, quan hệ giữa các bộ phận ấy với nhau ra sao. Làm được như vậy các em sẽ có tri thức để thuyết minh.

- Phương pháp Phương pháp thuyết minh là một vấn đề then chốt của bài văn thuyết minh. Nắm được phương pháp học sinh biết sẽ phải ghi nhận thông tin nào, lựa chọn những số liệu nào để thuyết minh một sự vật, hiện tượng. Nếu hiểu cấu tạo của sự vật thì phải trình bày sự vật theo các thành phần cấu tạo đó. Nếu hiểu sự vật theo quá trình hình thành của nó thì phải trình bày theo quá trình đó từ trước đến sau.

Nếu sự vật có nhiều bộ phận và phương diện thì lần lượt trình bày từng bộ phận, phương diện cho đến hết. Như thế là trình bày theo trình tự đặc trưng của bản thân sự vật. Một số phương pháp thuyết minh cụ thể thường gặp mà yêu cầu học sinh phải nắm vững và vận dụng một cách linh hoạt. Đó là: * Phương pháp nêu định nghĩa, giải thích: 16 z Học sinh phải xác định được đối tượng thuyết minh thuộc loại sự vật, hiện tượng gì và chỉ rõ đặc điểm riêng nổi bật của đối tượng trong loại sự vật, hiện tượng đó.

Đây là phương pháp mà các em phải luyện tập nhiều để tránh những lỗi thường gặp như định nghĩa quá rộng, quá hẹp hay trùng lặp không làm cho người đọc nhận thức được sự vật. Ví dụ: “Ngữ văn là môn dạy học và viết văn”, hay “Bão là một hình thức vận động của không khí.” đều là những định nghĩa không phù hợp, quá hẹp hoặc quá rộng. * Phương pháp liệt kê: là kể ra các thuộc tính, biểu hiện cùng loại * Phương pháp nêu ví dụ: là phương pháp thuyết minh có sức thuyết phục được sử dụng phổ biến. Yêu cầu ví dụ được chọn phải khách quan, trình bày phải có thứ tự.

* Phương pháp nêu số liệu: là một loại ví dụ dùng vào trường hợp các sự vật có biểu hiện đặc trưng ở số lượng. Ví dụ: Nói một tượng phật lớn, thì phải nói cáo bao nhiêu, vai rộng bao nhiêu, Chẳng hạn: Một tượng phật ở Nhạc Sơn - Tứ Xuyên - Trung Quốc cao 71m, rộng 24m, trên mu bàn chân tượng có thể để 20 chiếc xe con. Thế là người đọc hình dung được quy mô to lớn của tượng phật. * Phương pháp so sánh: Cũng là một phương pháp sử dụng phổ biến.

Ví dụ: thuyết minh cờ vua có thể so sánh với cờ tướng: Cờ vua và cờ tướng đều dùng quan tướng đứng đầu, chia 2 phe đối mặt nhau. Tướng và vua khi đã bị “chiếu tướng” thì đều thua. Nhưng cờ vua khác cờ tướng là con “Vua” có uy lực, mạnh mẽ, khi cờ tàn nó có thể ra trận giết đối phương, còn “Tướng” trong cờ tướng thì chỉ được đi loanh quanh trong cung cấm. * Phương pháp phân loại, phân tích: 17 z Đối với sự vật đa dạng, nhiều cá thể thì nên phân loại để trình bày cho rõ ràng.

Một đối tượng có nhiều bộ phận, nhiều mặt thì phân ra từng bộ phận, từng mặt mà trình bày lần lượt.