Chương 1 - TỔNG QUAN 1. Khái niệm - Nhà tiêu là hệ thống thu nhận, xử lý tại chỗ phân và nước tiểu của con người [5]. - Nhà tiêu hợp vệ sinh là nhà tiêu bảo đảm cô lập được phân người, ngăn không cho phân chưa được xử lý tiếp xúc với động vật, côn trùng. Có khả năng tiêu diệt được các mầm bệnh có trong phân, không gây mùi khó chịu và làm ô nhiễm môi trường xung quanh [5].
Các loại nhà tiêu và tiêu chuẩn hợp vệ sinh Các loại nhà tiêu hợp vệ sinh bao gồm 4 loại [6]: - Nhà tiêu hai ngăn ủ phân tại chỗ - Nhà tiêu chìm có ống thông hơi - Nhà tiêu thấm dội nước - Nhà tiêu tự hoại dùng cho gia đình. Nhà tiêu hai ngăn ủ phân tại chỗ: Là nhà tiêu có hai ngăn kín, ở một thời điểm chỉ sử dụng một trong hai ngăn, có cả phân và tro trong ngăn sử dụng (nước tiểu tách riêng). Khi một trong hai ngăn đầy sẽ được đậy kín để ủ, thường ủ ít nhất 6 tháng trước khi được dùng làm phân bón ruộng. Ưu điểm: - Không cần nước dội - Rẻ, dễ sử dụng và bảo quản - Phù hợp với tập quán sử dụng phân trong nông nghiệp.
Nhược điểm: - Không sử dụng được nơi đất chật người đông, vùng ngập nước - Vẫn còn mùi khó chịu 4 - Có thể làm ô nhiễm nguồn nước và đất nếu sử dụng không đúng và luôn phải đảm bảo đủ chất độn. Nhà tiêu tự hoại Là loại nhà tiêu đảm bảo tốt nhất quá trình thu gom phân, cô lập và tái sinh phân với các ngăn chứa, ngăn lắng và ngăn lọc. Loại nhà tiêu này đảm bảo tốt nhất không gây ô nhiễm môi trường. Các nhà ven sông cần sử dụng loại nhà tiêu này để hạn chế ô nhiễm nguồn nước [5].
Ưu điểm - Là loại hố xí hợp vệ sinh và an toàn nhất đối với sức khỏe con người - Xây dựng một lần nhưng sử dụng lâu dài và liên tục - Bể phân và nhà xí có thể đặt xa nhau - Không gây ô nhiễm cho bất kỳ nguồn nước nào xung quanh - Có thể xây dựng ở bất kỳ vị trí nào kể cả cạnh giếng nước, ao, hồ… Nhược điểm - Giá thành cao - Cần nhiều nước dội - Không xây được ở những chỗ quá hẹp hoặc không có hệ thống cống thoát nước 1. Nhà tiêu thấm dội nước Là nhà tiêu đơn giản được sử dụng phổ biến ở vùng nông thôn. Nhà tiêu gồm phần nhà xí có tường bao quanh, bệ có hố, ống xi phông để tạo nút nước và ống dẫn phân. Bể chứa phân có một ngăn, trên thành hố có lỗ thấm để cho nước dư thừa từ hố chứa thấm lọc qua lớp đất xung quanh làm sạch chất ô nhiễm [5].
Ưu điểm - Ít có mùi hôi thối, do đó không hấp dẫn ruồi nhặng - Tốn ít nước dội, và có thể dùng nước tắm giặt để dội - Kỹ thuật đơn giản nhưng cũng phải do thợ xây dựng - Dễ sử dụng và bảo quản Nhược điểm 5 - Có thể gây ô nhiễm nguồn nước ngầm nông - Dễ bị nghẹt do thiếu ý thức về việc hay vứt giấy vệ sinh loại không tự tiêu hủy vào bồn cầu - Chỉ sử dụng được ở nơi đất có khả năng thấm nước tốt. Nhà tiêu chìm có ống thông hơi Là loại nhà tiêu sử dụng vi khuẩn kỵ khí để phân hủy phân. Sau khi đi vệ sinh, phân người sẽ rơi xuống hồ còn nước tiểu được dẫn ra ngoài bằng cống rãnh thoát. Sau mỗi lần đi phân được ủ bằng chất độn (tro bếp, mùn cưa, vôi bột hoặc đất bột).
Chất bột sẽ làm khô phân tạo môi trường không thuận lợi cho sinh vật gây bệnh. Ống thông hơi góp phần giảm mùi hôi trong nhà tiêu, thoát nhanh hơi nước trong hố phân và khống chế ruồi nhặng [5]. Ưu điểm - Không cần nước dội - Rẻ, dễ sử dụng và bảo quản - Thích hợp cho những hộ gia đình có hạn chế về nước dùng Nhược điểm - Không sử dụng được nơi đất chật người đông, vùng ngập nước - Vẫn còn mùi khó chịu - Khi hố tiêu đầy phải đổi đi chỗ khác hoặc lấy phân ra - Có thể làm ô nhiễm nguồn nước ngầm mạch nông, nước bề mặt, môi trường đất. Quy định, tiêu chuẩn nhà tiêu hợp vệ sinh Thông tư số 27/2011/TT-BYT về Ban hành quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về nhà tiêu – điều kiện đảm bảo hợp vệ sinh quy định kỹ về kỹ thuật cho các loại nhà tiêu [5]: Nhà tiêu khô chìm - Yêu cầu về vệ sinh trong xây dựng: + Không xây dựng ở nơi thường bị ngập, úng + Cách nguồn nước ăn uống, sinh hoạt từ 10m trở lên 6 + Miệng hố phân cao hơn mặt đất xung quanh ít nhất 20cm + Không để nước mưa tràn vào hố phân + Mặt sàn nhà tiêu và rãnh thu dẫn nước tiểu nhẵn, không đọng nước, không trơn, không bị nứt, vỡ, sụt lún; nước tiểu được dẫn ra dụng cụ chứa, không chảy vào hố phân + Có nắp đậy kín các lỗ tiêu + Có mái lợp ngăn được nước mưa; cửa và xung quanh nhà tiêu được che chắn kín đáo, bảo đảm mỹ quan + Ống thông hơi có đường kính trong ít nhất 90mm, cao hơn mái nhà tiêu ít nhất 400mm và có lưới chắn côn trùng, chụp chắn nước mưa - Yêu cầu về vệ sinh trong sử dụng và bảo quản: + Sàn nhà tiêu khô, sạch + Không có mùi hôi, thối; không có ruồi, nhặng, gián trong nhà tiêu + Không để vật nuôi đào bới phân trong nhà tiêu + Không có bọ gậy trong dụng cụ chứa nước và dụng cụ chứa nước tiểu + Bãi phân phải được phủ kín chất độn sau mỗi lần đi tiêu + Giấy vệ sinh sau khi sử dụng bỏ vào lỗ tiêu (nếu là giấy tự tiêu) hoặc bỏ vào dụng cụ chứa giấy bẩn có nắp đậy + Đối với nhà tiêu không thực hiện việc ủ phân tại chỗ thì phải bảo đảm vệ sinh trong quá trình lấy, vận chuyển và ủ phân ở bên ngoài nhà tiêu Nhà tiêu khô nổi - Yêu cầu về vệ sinh trong xây dựng: + Không xây dựng ở nơi thường bị ngập, úng + Cách nguồn nước ăn uống, sinh hoạt từ 10m trở lên + Không để nước mưa tràn vào bể chứa phân + Tường và đáy ngăn chứa phân kín, không bị rạn nứt, rò rỉ + Cửa lấy mùn phân luôn được trát kín 7 + Mặt sàn nhà tiêu và rãnh thu dẫn nước tiểu nhẵn, không đọng nước, không trơn trượt, không bị nứt, vỡ, sụt lún; nước tiểu được dẫn ra dụng cụ chứa, không chảy vào bể chứa phân + Có nắp đậy kín các lỗ tiêu + Có mái lợp ngăn được nước mưa, cửa và xung quanh nhà tiêu được che chắn kín đáo, bảo đảm mỹ quan + Ống thông hơi có đường kính trong ít nhất 90mm, cao hơn mái nhà tiêu ít nhất 400mm và có lưới chắn côn trùng, chụp chắn nước mưa - Yêu cầu về vệ sinh trong sử dụng và bảo quản: + Sàn nhà tiêu khô, sạch + Không có mùi hôi, thối; không có ruồi, nhặng, gián trong nhà tiêu + Không để vật nuôi đào bới phân trong nhà tiêu + Không có bọ gậy trong dụng cụ chứa nước và dụng cụ chứa nước tiểu + Bãi phân phải được phủ kín chất độn sau mỗi lần đi tiêu + Giấy vệ sinh sau khi sử dụng bỏ vào lỗ tiêu (nếu là giấy tự tiêu) hoặc bỏ vào dụng cụ chứa giấy bẩn có nắp đậy + Đối với nhà tiêu khô nổi có từ hai ngăn trở lên: Lỗ tiêu ngăn đang sử dụng luôn được đậy kín, các ngăn ủ được trát kín + Đối với các loại nhà tiêu không thực hiện việc ủ phân tại chỗ thì phải bảo đảm vệ sinh trong quá trình lấy, vận chuyển và ủ phân ở bên ngoài nhà tiêu Nhà tiêu tự hoại - Yêu cầu về vệ sinh trong xây dựng: + Bể chứa và xử lý phân không bị lún, sụt, rạn nứt, rò rỉ + Nắp bể chứa và bể xử lý phân được trát kín, không bị rạn nứt + Mặt sàn nhà tiêu nhẵn, phẳng và không đọng nước, trơn trượt + Bệ xí có nút nước kín + Có mái lợp ngăn được nước mưa; cửa và xung quanh nhà tiêu được che chắn kín đáo, bảo đảm mỹ quan 8 + Ống thông hơi có đường kính trong ít nhất 20mm, cao hơn mái nhà tiêu ít nhất 400mm + Nước thải từ bể xử lý của nhà tiêu tự hoại phải được chảy vào cống hoặc hố thấm, không chảy tràn ra mặt đất - Yêu cầu về vệ sinh trong sử dụng và bảo quản: + Sàn nhà tiêu, bệ xí sạch, không dính đọng phân, nước tiểu + Không có mùi hôi, thối; không có ruồi, nhặng, gián trong nhà tiêu + Có đủ nước dội; dụng cụ chứa nước dội không có bọ gậy + Giấy vệ sinh sau khi sử dụng bỏ vào lỗ tiêu (nếu là giấy tự tiêu) hoặc bỏ vào dụng cụ chứa giấy bẩn có nắp đậy + Nước sát trùng không được đổ vào lỗ tiêu + Phân bùn phải được lấy khi đầy; bảo đảm vệ sinh trong quá trình lấy, vận chuyển phân bùn Nhà tiêu thấm dội nước - Yêu cầu về vệ sinh trong xây dựng: + Không xây dựng ở nơi thường bị ngập, úng + Cách nguồn nước ăn uống, sinh hoạt từ 10m trở lên + Nắp bể, hố chứa phân được trát kín, không bị rạn nứt + Mặt sàn nhà tiêu nhẵn, phẳng, không đọng nước, trơn trượt + Bệ xí có nút nước kín + Có mái lợp ngăn được nước mưa, cửa và xung quanh nhà tiêu được che chắn kín đáo, đảm bảo mỹ quan + Ống thông hơi có đường kính trong ít nhất 20mm, cao hơn mái nhà tiêu ít nhất 400mm - Yêu cầu về vệ sinh trong sử dụng và bảo quản + Sàn nhà tiêu, bệ xí sạch, không dính đọng phân, nước tiểu + Không có mùi hôi, thối, không có ruồi, nhặng, gián trong nhà tiêu + Có đủ nước dội, dụng cụ chứa nước gội không có bọ gậy 9 + Giấy vệ sinh sau khi sử dụng bỏ vào lỗ tiêu (nếu là giấy tự tiêu) hoặc bỏ vào dụng cụ chứa giấy bẩn có nắp đậy + Phân bùn phải được lấp khi đầy nếu tiếp tục sử dụng nhà tiêu, bảo đảm vệ sinh trong quá trình lấy, vận chuyển phân bùn, nếu không sử dụng phải lắp kín 1.
Tác động của phân người tới đời sống và sức khỏe cộng đồng Nhà tiêu hợp vệ sinh là nhà tiêu bảo đảm cô lập được phân người, ngăn không cho phân chưa được xử lý tiếp xúc với động vật, côn trùng.