Thực trạng rèn luyện nghiệp vụ sư phạm của sinh viên Hóa học tại ĐHSP TPHCM

Khảo sát thực trạng rèn luyện nghiệp vụ sư phạm của sinh viên Hóa học tại ĐHSP TPHCM. Phân tích nhận thức, mức độ thực hiện và các yếu tố ảnh hưởng.

• Tác giả: Hà Phước Phú Cường
• Người hướng dẫn: TS. Trịnh Lê Hồng Phương
• Trường học: Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học Hóa học
• Đề tài: Thực trạng rèn luyện nghiệp vụ sư phạm của sinh viên trong một số học phần Lí luận và phương pháp dạy học Hóa học tại Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh
• Loại tài liệu: Tiểu luận tốt nghiệp đại học
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Khái niệm và ý nghĩa của rèn luyện nghiệp vụ sư phạm

Rèn luyện nghiệp vụ sư phạm là quá trình phát triển toàn diện các kỹ năng, kiến thức và phẩm chất cần thiết cho sinh viên ngành sư phạm hóa học. Tại Trường Đại học Sư phạm TPHCM, hoạt động này được thực hiện thông qua các học phần lí luận và phương pháp dạy học hóa học. Sinh viên khoa Hóa học cần nắm vững cả kiến thức chuyên môn lẫn kỹ năng giảng dạy để trở thành giáo viên hóa học giỏi. Ý nghĩa của rèn luyện nghiệp vụ sư phạm không chỉ giúp sinh viên chuẩn bị cho công việc giảng dạy mà còn hình thành tư duy sư phạm, kỹ năng quản lí lớp học, và khả năng đổi mới phương pháp dạy học. Đây là nền tảng quan trọng giúp sinh viên tự tin bước vào sự nghiệp giáo dục.

1.1. Định nghĩa rèn luyện nghiệp vụ sư phạm

Rèn luyện nghiệp vụ sư phạm (RLNVSP) là hoạt động tích cực giúp sinh viên khoa Hóa học phát triển các năng lực cốt lõi của một giáo viên. Bao gồm khả năng lập kế hoạch bài dạy, thiết kế hoạt động học tập, quản lí tình huống lớp học, đánh giá kết quả học tập của học sinh, và ứng dụng công nghệ trong dạy học hóa học. Quá trình này được thực hiện có hệ thống qua các học phần chuyên biệt.

1.2. Vị trí và ý nghĩa đối với sinh viên

RLNVSP chiếm vị trí trung tâm trong đào tạo sinh viên sư phạm hóa học. Hoạt động này giúp kết nối giữa lý thuyết và thực tiễn giảng dạy, tạo cơ hội cho sinh viên áp dụng kiến thức vào bài giảng thực tế. Sinh viên khoa Hóa học ĐHSP TPHCM có thể phát triển tư duy phê phán, sáng tạo và có trách nhiệm với ngành giáo dục.

II. Thực trạng nhận thức sinh viên về hoạt động rèn luyện nghiệp vụ sư phạm

Các sinh viên khoa Hóa học ĐHSP TPHCM hiện nay có nhận thức khác nhau về tầm quan trọng của rèn luyện nghiệp vụ sư phạm. Nghiên cứu cho thấy, hầu hết sinh viên đều thừa nhận vai trò của RLNVSP trong chuẩn bị sự nghiệp, tuy nhiên mức độ cam kết thực hiện còn không đồng đều. Một số sinh viên tích cực tham gia các hoạt động như giảng dạy thực hành, thiết kế bài giảng, trong khi sinh viên khác chưa thực sự lĩnh hội đầy đủ nội dung rèn luyện nghiệp vụ sư phạm trong các học phần Lí luận và phương pháp dạy học hóa học. Mức độ nhận thức còn phụ thuộc vào tính chất của từng học phần, phương pháp giảng dạy của giảng viên, và môi trường học tập.

2.1. Đánh giá tầm quan trọng của hoạt động RLNVSP

Theo khảo sát sinh viên khoa Hóa học ĐHSP TPHCM, phần lớn (trên 80%) đánh giá cao tầm quan trọng của rèn luyện nghiệp vụ sư phạm. Sinh viên nhận thức rõ rằng RLNVSP là yếu tố quyết định đến chất lượng giáo viên tương lai. Tuy nhiên, nhận thức này chưa luôn chuyển hóa thành hành động thực tiễn tích cực trong quá trình học tập.

2.2. Các hình thức RLNVSP được ưu tiên

Sinh viên khoa Hóa học ĐHSP TPHCM cho rằng các hình thức giảng dạy thực hành, dạy học nghĩa vụ, và giảng bài tập là những hình thức RLNVSP quan trọng nhất. Các hoạt động này giúp sinh viên có trực tiếp kinh nghiệm giảng dạy. Ngoài ra, sinh viên cũng coi trọng việc thiết kế và phân tích bài giảng do các hoạt động này nâng cao năng lực sư phạm.

III. Nội dung chính của rèn luyện nghiệp vụ sư phạm trong các học phần chuyên môn

Tại Khoa Hóa học Trường Đại học Sư phạm TPHCM, rèn luyện nghiệp vụ sư phạm được tích hợp trong hai học phần chính: Lí luận và phương pháp dạy học Hóa học 2 và Phương pháp dạy học hiệu quả. Nội dung RLNVSP bao gồm: (1) Lí luận dạy học - giúp sinh viên hiểu rõ các nguyên lý cơ bản của giáo dục; (2) Phương pháp dạy học - cung cấp các kỹ thuật và chiến lược giảng dạy hiệu quả; (3) Thiết kế hoạt động học tập - hướng dẫn sinh viên lên kế hoạch bài giảng; (4) Đánh giá học tập - dạy cách đánh giá tiến bộ của học sinh; (5) Kỹ năng quản lí lớp học - phát triển khả năng duy trì môi trường học tập tích cực. Các nội dung này được thực hiện qua bài giảng, bài tập, quan sát thực hành, và dạy học thực tế.

3.1. Học phần Lí luận và phương pháp dạy học Hóa học 2

Học phần này tập trung vào phương pháp dạy học hóa học hiện đại và các mô hình dạy học tích cực. Sinh viên học cách lựa chọn phương pháp phù hợp với từng nội dung, lứa tuổi học sinh. Các chủ đề bao gồm dạy học khám phá, dạy học hợp tác, và sử dụng công nghệ thông tin. RLNVSP được thực hiện qua việc sinh viên thiết kế bài giảng và dạy thực hành trước lớp.

3.2. Học phần Phương pháp dạy học hiệu quả

Học phần này nhấn mạnh kỹ năng giao tiếp, quản lí lớp học, và đánh giá học tập. Sinh viên khoa Hóa học ĐHSP TPHCM học cách tạo động lực cho học sinh, xử lý tình huống khó khăn, và sử dụng công cụ đánh giá hiệu quả. Thông qua các tình huống mô phỏng và dạy học thực tế, sinh viên rèn luyện được kỹ năng sư phạm thiết yếu.

IV. Những thách thức và hướng cải thiện rèn luyện nghiệp vụ sư phạm

Mặc dù rèn luyện nghiệp vụ sư phạm được coi trọng tại Khoa Hóa học ĐHSP TPHCM, vẫn tồn tại một số thách thức. Thứ nhất, khoảng cách giữa lý thuyết và thực tiễn - sinh viên đôi khi chỉ tiếp cận kiến thức mà chưa có đủ cơ hội áp dụng vào các tình huống thực tế phức tạp. Thứ hai, tài nguyên hạn chế - phòng học không đủ trang thiết bị, số lượng lớp học tập thực hành không đáp ứng nhu cầu. Thứ ba, khác biệt về động lực học tập - không phải sinh viên nào cũng có sự chuẩn bị và cam kết hoàn toàn với công việc giáo dục. Để cải thiện, cần tăng cơ hội dạy học thực tế, nâng cao chất lượng hướng dẫn của giảng viên, tạo môi trường khuyến khích sáng tạo trong rèn luyện nghiệp vụ sư phạm.

4.1. Những khó khăn chính trong RLNVSP

Các sinh viên khoa Hóa học ĐHSP TPHCM gặp khó khăn như: thiếu cơ hội dạy học thực tế, áp lực thời gian khi kết hợp học lý thuyết và thực hành, và sự chưa sẵn sàng của một số sinh viên. Ngoài ra, lịch trình dạy học, giảng viên hướng dẫn hạn chế, và thiếu các trường học thực hành cũng là những yếu tố ảnh hưởng tiêu cực đến chất lượng RLNVSP.

4.2. Các giải pháp để nâng cao hiệu quả RLNVSP

Để nâng cao hiệu quả rèn luyện nghiệp vụ sư phạm, cần: (1) Tăng số giờ dạy học thực tế; (2) Cải thiện hợp tác với các trường phổ thông; (3) Đầu tư tài nguyên cho phòng thực hành sư phạm; (4) Tuyên truyền tầm quan trọng của RLNVSP; (5) Phát triển chương trình mentoring giữa sinh viên và giáo viên hướng dẫn. Những biện pháp này sẽ giúp sinh viên ĐHSP TPHCM tốt nghiệp với năng lực sư phạm vững chắc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ RÈN LUYỆN NGHIỆP VỤ SƯ PHẠM CHO SINH VIÊN KHOA HÓA HỌC ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 1.1 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 1.1 Các nghiên cứu trên thế giới Kĩ năng dạy học hay kĩ năng giảng dạy là một trong những kĩ năng quan trọng và cần thiết đối với nghề nhà giáo. Việc rèn luyện các kĩ năng dạy học đã được nghiên cứu từ rất lâu trên thế giới với nhiều công trình của các tác giả như: - Công trình nghiên cứu của tác giả N. Cudomina năm 1961, “Hình thành năng lực sư phạm” đã xác định các năng lực sư phạm thiết yếu của giáo viên, các mối liên hệ giữa năng lực chuyên môn và năng lực nghiệp vụ, năng khiếu sư phạm và việc bồi dưỡng, rèn luyện năng khiếu thành năng lực sư phạm.

(Cudomina, 1961) - Công trình “Những phẩm chất tâm lí của người giáo viên” của tác giả Ph.N Gonobolin “Những phẩm chất tâm lí của người giáo viên” năm 1969, trong đó tác giả đã liệt kê những năng lực sư phạm mà SV cần rèn luyện và phát triển, quá trình rèn luyện của SV để trở thành một giáo viên có nghiệp vụ chuyên môn tốt. (Gonobolin, 1969) - Công trình “Hình thành các kĩ năng, kĩ xảo sư phạm trong điều kiện giáo dục đại học” của tác giả X. Trong đó, hơn 100 kĩ năng NVSP đã được tác giả nêu ra, và tập trung vào 50 kĩ năng cần thiết nhất, được chia nhỏ thành các thời kì thực hành, thực tập sư phạm cụ thể. Công trình này nghiên cứu sự hình thành kĩ năng sư phạm của SV dưới góc độ là một quá trình có năm giai đoạn trong nhà trường sư phạm.

Việc phân chia thành các giai đoạn hình thành và phát triển có tính chất định hướng, một kĩ năng cụ thể không nhất thiết phải trải qua cả 5 giai đoạn nêu trên. - Công trình nghiên cứu “Nội dung và cấu trúc thực hành sư phạm trong các trường đại học sư phạm trong giai đoạn hiện tại” của tác giả Apdulinna năm 1978. Downloaded by BACH VAN ([e-mail]) lOMoARcPSD|38895030 7 - Ở các nước phát triển, việc tổ chức rèn luyện các kĩ năng thực hành giảng dạy cho SV được dựa trên cơ sở của tâm lí học hành vi và tâm lí học chức năng. Những công trình có thể kể đến như: The process of learning của J.

Tellfer năm 1987, Beginning teaching của K. King năm 1993 vẫn đang được sử dụng trong các giáo trình thực hành lí luận dạy học đào tạo giáo viên ở Australia và một số nước trên thế giới. (Bigs & Tellfer, 1987) (Barry & King, 1993) Trong “Hội thảo về cách tân việc đào tạo bồi dưỡng giáo viên của các nước Châu Á và Thái Bình Dương” do APEID thuộc UNESCO tổ chức tại Hàn Quốc, vai trò và nhiệm vụ hình thành các kĩ năng sư phạm đã được xác định trong các báo cáo của hội thảo. Hội thảo xác định tầm quan trọng của cả tri thức và kĩ năng sư phạm cho SV trong quá trình đào tạo, tri thức là cơ sở của nghệ thuật sư phạm và được thể hiện qua hệ thống các kĩ năng sư phạm.

Tóm lại, các công trình nghiên cứu phía trên đều đề cao vai trò của NVSP và quá trình RLNVSP của trong môi trường đại học là một quá trình quan trọng, xuyên suốt và bắt buộc để nâng cao kĩ năng sư phạm cho SV cũng như chất lượng đào tạo. Tuy nhiên, việc nghiên cứu chi tiết vào quá trình RLNVSP của SV vẫn chưa được đề cập nhiều và vẫn còn là một thách thức trong quá trình nghiên cứu công tác đào tạo giáo viên.2 Các nghiên cứu ở Việt Nam Một trong những công trình đầu tiên về công tác RLNVSP của đất nước ta có thể kể đến là đề cương nghiên cứu: “Cải cách công tác giáo dục nghiệp vụ sư phạm cho sinh viên trường Đại học Sư phạm Hà Nội”. Năm 1982, Cục Đào tạo – bồi dưỡng giáo viên của Bộ Giáo dục đã banh hành tài liệu về thực hành, rèn luyện kĩ năng sư phạm: “Rèn luyện nghiệp vụ sư phạm thường xuyên cho sinh viên các trường sư phạm”. Đây là tài liệu mang tính chất chỉ đạo, đưa hoạt động RLNVSP trở thành một thành tố quan trọng trong công tác đào tạo của các trường sư phạm.

(Cục Đào tạo - Bồi dưỡng giáo viên, 1982) Downloaded by BACH VAN ([e-mail]) lOMoARcPSD|38895030 8 Từ những năm 90 trở đi, việc hình thành, phát triển kĩ năng sư phạm cho sinh viên thông qua các hoạt động thực hành nghề nghiệp được nhiều nhà khoa học để ý và nghiên cứu, thể hiện qua các văn bản có tính pháp quy về đào tạo. Một số công trình đáng chú ý có thể kể đến như: - Công trình “Hệ thống kĩ năng giảng dạy trên lớp về môn giáo dục học và quy trình rèn luyện các kĩ năng đó cho sinh viên khoa Tâm lí – giáo dục học” của tác giả Nguyễn Như An năm 1993. Trong luận án của mình, tác giả đã hệ thống và xây dựng quy trình rèn luyện kĩ năng giảng dạy một cách cơ bản cho sinh viên khoa Tâm lí – giáo dục học. Tác giả đã hệ thống các các cơ sở lí luận khoa học về kĩ năng sư phạm và vai trò của nó trong việc đào tạo sinh viên sư phạm.

(Nguyễn Hữu Dũng, 1995) Đến năm 1996, tác giả chủ trì đề tài cấp Bộ là “Định hướng đổi mới phương pháp đào tạo giáo viên”. Đề tài đã liệt kê và giải quyết các vấn đề về lí luận và hệ thống kĩ năng cần thiết của mội người giáo viên trong sự đổi mới của đất nước, từ đó đổi mới quá trình đào tạo để đáp ứng với nhu cầu chung cho sự phát triển kinh tế - xã hội. (Nguyễn Hữu Dũng, 1996) - Luận án tiến sĩ “Xây dựng quy trình tập luyện các kĩ năng giảng dạy cơ bản trong các hình thức thực hành, thực tập sư phạm” đã được bảo vệ bởi tác giả Trần Tuấn Năm năm 1996. Trong luận án, những điều được và chưa được của các hoạt động RLNVSP đã được tác giả chỉ ra thông qua nghiên cứu thực trạng.

Từ đó, đề xuất một quy trình luyện tập các kĩ năng dạy học thông qua hoạt động rèn luyện, thực hành nghề nghiệp trong quá trình đào tạo. (Trần Tuấn Năm, 1996) - Đề tài khoa học và công nghệ cấp Bộ “Xây dựng nội dụng quy trình hình thành kĩ năng sư phạm theo chuẩn nghề nghiệp cho sinh viên ngành giáo dục tiểu học qua hoạt động rèn luyện nghiệp vụ sư phạm thường xuyên” được tác giả Phan Quốc Lâm chủ trì Downloaded by BACH VAN (bachvan12@gmail. Nhóm tác giả của đề tài đã xác định được nội dung cơ bản, cần thiết, tối thiểu và khả thi để hình thành kĩ năng sư phạm tiểu học cho sinh viên thông qua hoạt động RLNVSP. Từ đó, đề tài xây dựng một quy trình cụ thể, chi tiết các hoạt động RLNVSP thường xuyên cho sinh viên ngành Giáo dục tiểu học và quy trình hướng dẫn SV thực hiện hoạt động RLNVSP cho cả cán bộ giáo dục và giáo viên phổ thông.

(Phan Quốc Lâm, 2007) - Hội thảo “Nâng cao chất lượng nghiệp vụ sư phạm cho sinh viên các trường đại học sư phạm” do trường Đại học Sư phạm Hà Nội tổ chức diễn ra vào cuối tháng 1/2010. Đây được xem là một hoạt động quan trọng, đánh dấu bước phát triển trong hoạt động đánh giá, nhìn nhận lại công tác tổ chức, quản lí các hoạt động RLNVSP cho SV các trường sư phạm hiện nay. Các chuyên gia nhận định “.Việc đào tạo nghiệp vụ đang là điểm yếu của các trường sư phạm hiện nay.” Như vậy, việc vận dụng các kiến thức và thực hành kĩ năng sư phạm của các SV còn nhiều mặt hạn chế, chưa phát triển tối đa tiềm năng của SV. Các hoạt động tổ chức RLNVSP còn kém chuyên nghiệp, chưa bài bản, không nằm trong khung quy định chương trình chuẩn cho đào tạo nghiệp vụ sư phạm.

(Kỷ yếu hội thảo Nâng cao chất lượng nghiệp vụ sư phạm cho sinh viên các trườn Đại học Sư phạm, 2010) Đặc biệt, nhiều công trình khoa học về hoạt động RLNVSP những năm gần đây được thực hiện, đóng góp nhiều về mặt lí luận và thực tiễn, có thể kể đến như: - Công trình cấp Bộ “Nâng cao hiệu quả rèn luyện tay nghề cho sinh viên sư phạm trong trường đại học đa ngành và theo giai đoạn” do tác giả Nguyễn Gia Hách thực hiện năm 1994. Công trình đã xây dựng được chương trình đào tạo mới gồm hai giai đoạn: xây dựng nội dung thực hành, thực tập sư phạm dựa trên cơ sở, kinh nghiệm được đúc kết, kế thừa từ những chương trình trước. Qua đó, bước đầu xây dựng được vài quy trình công nghệ cho việc thực tập nghề nghiệp cũng như đề xuất các điều kiện cần thiết cho thực hành nghề. (Nguyễn Gia Hách, 1994) Downloaded by BACH VAN ([e-mail]) lOMoARcPSD|38895030 10 - Công trình cấp Bộ “Xây dựng mô hình đào tạo nghiệp vụ sư phạm tại trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh” do tác giả Đoàn Trọng Thiều chủ nhiệm năm 2009.

Trong công trình, nhóm tác giả đã chỉ ra mô hình đào tạo NVSP hiện tại của trường ĐHSP TPHCM. Với các thành tựu về mục tiêu và nội dung chương trình, cơ chế tổ chức quản lí, sự đầu tư cơ sở vật chất,. nhóm tác giả đã đề xuất những yêu cầu cần thiết cho sự đổi mới mô hình đào tạo NVSP tại trường ĐHSP TPHCM nói riêng và các trường sư phạm trên cả nước nói chung. (Đoàn Trọng Thiều, 2009) - Đề tài Khoa học và công nghệ cấp trường “Thực trạng rèn luyện nghiệp vụ sư phạm cho sinh viên một số khoa tại trường Đại học Sư phạm TP.HCM” do tác giả Nguyễn Thị Tứ chủ nhiệm thực hiện vào năm 2016.

Trong đề tài, nhóm tác giả đã hệ thống một cách cơ bản, đầy đủ các khái niệm liên quan, từ đó tiến hành khảo sát, đánh giá thực trạng RLNVSP một số khoa trong trường ĐHSP TPHCM, đề xuất các giải pháp khả thi để nâng cao chất lượng hoạt động RLNVSP. Đây có thể xem là đề tài nền tảng, gần gũi với đề tài nghiên cứu. (Nguyễn Thị Tứ nnk., 2016) Như vậy, các công trình, đề tài khoa học nghiên cứu công tác RLNVSP cho sinh viên kể trên cho thấy đây là một công tác quan trọng, cần thiết và xuyên suốt quá trình đào tạo SV sư phạm, góp phần hoàn thành các mục tiêu giáo dục đào tạo của các trường sư phạm. Mỗi một công trình là một đóng góp hữu ích cả giá trị lí luận lẫn giá trị thực tiễn cho đề tài nghiên cứu hoạt động RLNVSP của SV khoa Hóa học tại trường ĐHSP TPHCM.