Luận văn thực trạng mắc hội chứng chuyển hóa và một số yếu tố liên quan ở phụ nữ tiền mãn kinh khám tại bệnh viện 30 4 thành phố hồ chí minh năm 2016

Luận văn phân tích thực trạng mắc hội chứng chuyển hóa và yếu tố liên quan ở phụ nữ tiền mãn kinh tại Bệnh viện 30/4 TP.HCM năm 2016.

• Tác giả: Ngô Thanh Hữu
• Người hướng dẫn: Lê Xuân Trường
• Trường học: Trường Đại học Y tế Công cộng
• Chuyên ngành: Y tế Công cộng
• Đề tài: Thực trạng mắc hội chứng chuyển hóa và một số yếu tố liên quan ở phụ nữ tiền mãn kinh khám tại Bệnh viện 30/4 thành phố Hồ Chí Minh năm 2016
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. KHÁI QUÁT TIỀN MÃN KINH
• 1.1.1. Khái niệm tiền mãn kinh
• 1.1.2. Cơ chế tiền mãn kinh
• 1.2. KHÁI QUÁT VỀ HỘI CHỨNG CHUYỂN HÓA
• 1.2.1. Hậu quả của hội chứng chuyển hóa
• 1.3. CÁC THÀNH TỐ CỦA HỘI CHỨNG CHUYỂN HÓA
• 1.3.1. Chẩn đoán béo phì
• 1.3.2. Rối loạn glucose máu
• 1.3.3. Rối loạn lipid máu
• 1.4. TÌNH HÌNH MẮC HỘI CHỨNG CHUYỂN HÓA TRONG VÀ NGOÀI NƯỚC
• 1.5. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU TRONG VÀ NGOÀI NƯỚC
• 1.5.1. Nghiên cứu trên thế giới
• 1.5.2. Nghiên cứu trong nước
• 2. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU
• 2.2. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• 2.2.1. Tiêu chuẩn chọn
• 2.2.2. Tiêu chuẩn loại trừ
• 2.3. THỜI GIAN VÀ ĐỊA ĐIỂM KHẢO SÁT
• 2.3.1. Thời gian tiến hành
• 2.3.2. Địa điểm khảo sát
• 2.4. KỸ THUẬT CHỌN MẪU VÀ THU THẬP SỐ LIỆU
• 2.5. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
• 2.5.1. Các biến số trong nghiên cứu
• 2.5.2. Chẩn đoán và đặc điểm hội chứng chuyển hóa
• 2.6. PHƯƠNG TIỆN, DỤNG CỤ
• 2.7. KỸ THUẬT THU THẬP SỐ LIỆU
• 2.8. KIỂM SOÁT SAI SỐ
• 2.9. PHƯƠNG PHÁP PHÂN TÍCH SỐ LIỆU
• 2.10. ĐẠO ĐỨC CỦA NGHIÊN CỨU
• 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. ĐẶC ĐIỂM CHUNG CỦA ĐỐI TƯỢNG KHẢO SÁT
• 3.1.1. Đặc điểm dân số học
• 3.1.2. Đặc điểm nhân trắc
• 3.2. THỰC TRẠNG MẮC HỘI CHỨNG CHUYỂN HÓA
• 3.2.1. Thực trạng mắc hội chứng chuyển hóa
• 3.2.2. Đặc điểm hội chứng chuyển hóa
• 3.3. MỘT SỐ YẾU TỐ LIÊN QUAN ĐẾN HỘI CHỨNG CHUYỂN HÓA VÀ CÁC THÀNH TỐ HỘI CHỨNG CHUYỂN HÓA
• 3.3.1. Một số yếu tố liên quan đến hội chứng chuyển hóa
• 3.3.2. Một số yếu tố liên quan đến từng thành tố hội chứng chuyển hóa
• 3.3.3. Một số yếu tố liên quan đến béo bụng
• 3.3.4. Một số yếu tố liên quan đến tăng huyết áp
• 3.3.5. Một số yếu tố liên quan tăng glucose máu
• 3.3.6. Một số yếu tố liên quan tới rối loạn lipid máu
• 4. BÀN VỀ ĐẶC ĐIỂM CHUNG CỦA CÁC ĐỐI TƯỢNG KHẢO SÁT
• 4.1. Về dân số học của đối tượng khảo sát
• 4.2. Đặc điểm nhân trắc
• 5. TỶ LỆ MẮC HỘI CHỨNG CHUYỂN HÓA VÀ CÁC ĐẶC ĐIỂM CỦA HỘI CHỨNG CHUYỂN HÓA
• 5.1. Tỷ lệ mắc hội chứng chuyển hóa
• 5.2. Đặc điểm hội chứng chuyển hóa ở đối tượng khảo sát
• 5.3. Béo phì vùng bụng
• 5.4. Rối loạn lipid máu
• 5.5. Tỷ lệ rối loạn các thành tố của HCCH
• 6. CÁC YẾU TỐ LIÊN QUAN ĐẾN HCCH VÀ CÁC THÀNH TỐ CỦA HCCH
• 6.1. Một số yếu tố liên quan đến hội chứng chuyển hóa
• 6.2. Một số yếu tố liên quan đến từng thành tố của HCCH
• 6.3. Liên quan với béo bụng
• 6.4. Một số yếu tố liên quan đến tăng HA
• 6.5. Một số yếu tố liên quan đến tăng glucose máu
• 6.6. Một số yếu tố liên quan đến rối loạn lipid máu
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1 BẢNG CÂU HỎI SÀNG LỌC
• PHỤ LỤC 2 BẢNG THU THẬP SỐ LIỆU

Tóm tắt

I. Thực trạng hội chứng chuyển hóa ở phụ nữ tiền mãn kinh

Nghiên cứu tại Bệnh viện 30/4 TP.HCM năm 2016 cho thấy tỷ lệ mắc hội chứng chuyển hóa (HCCH) ở phụ nữ tiền mãn kinh là 22,4%. HCCH bao gồm các thành tố như tăng glucose máu, rối loạn lipid máu, và tăng huyết áp. Đây là vấn đề sức khỏe nghiêm trọng, đặc biệt ở giai đoạn tiền mãn kinh, khi cơ thể phụ nữ trải qua nhiều thay đổi sinh lý. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng nhóm phụ nữ có tăng glucose máu và tăng huyết áp có nguy cơ mắc HCCH cao hơn gấp 28,1 và 26,5 lần so với nhóm không mắc.

1.1. Tỷ lệ mắc HCCH và các thành tố

Kết quả nghiên cứu cho thấy 58,3% phụ nữ mắc HCCH có 3 thành tố, 27,1% có 4 thành tố, và 14,6% có 5 thành tố. Các thành tố phổ biến nhất bao gồm béo phì vùng bụng, tăng huyết áp, và rối loạn lipid máu. Điều này cho thấy HCCH không chỉ là vấn đề đơn lẻ mà là sự kết hợp của nhiều yếu tố nguy cơ, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe phụ nữ tiền mãn kinh.

1.2. Yếu tố tuổi và nguy cơ HCCH

Nhóm phụ nữ từ 50 tuổi trở lên có nguy cơ mắc HCCH cao hơn 1,68 lần so với nhóm trẻ hơn. Điều này phản ánh sự thay đổi nội tiết tố và quá trình lão hóa tự nhiên ở giai đoạn tiền mãn kinh. Ngoài ra, thừa cân và béo phì theo chỉ số BMI cũng làm tăng nguy cơ mắc HCCH lên 5,5 lần.

II. Yếu tố liên quan đến hội chứng chuyển hóa

Nghiên cứu đã xác định nhiều yếu tố liên quan đến HCCH ở phụ nữ tiền mãn kinh. Trong đó, chế độ ăn nhiều thịt và ít vận động là hai yếu tố chính làm tăng nguy cơ mắc HCCH. Ngoài ra, tỷ lệ vòng eo/vòng mông (VE/VM) cao cũng là yếu tố nguy cơ quan trọng, với nhóm có VE/VM cao có nguy cơ mắc HCCH gấp 18 lần.

2.1. Chế độ ăn và lối sống

Phụ nữ có chế độ ăn giàu thịt và ít rau xanh có nguy cơ mắc HCCH cao hơn. Đồng thời, lối sống ít vận động cũng góp phần làm tăng nguy cơ này. Nghiên cứu khuyến nghị cần thay đổi chế độ ăn và tăng cường hoạt động thể chất để giảm thiểu nguy cơ mắc HCCH.

2.2. Béo phì và phân bố mỡ cơ thể

Béo phì vùng bụng là yếu tố nguy cơ chính của HCCH. Nghiên cứu chỉ ra rằng phụ nữ có VE/VM cao có nguy cơ mắc HCCH cao hơn đáng kể. Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc kiểm soát cân nặng và phân bố mỡ cơ thể trong phòng ngừa HCCH.

III. Ý nghĩa và ứng dụng thực tiễn

Nghiên cứu này cung cấp bằng chứng quan trọng về thực trạng HCCH và các yếu tố liên quan ở phụ nữ tiền mãn kinh tại Bệnh viện 30/4 TP.HCM. Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để xây dựng các chương trình can thiệp y tế nhằm giảm thiểu nguy cơ mắc HCCH và cải thiện sức khỏe phụ nữ trong giai đoạn tiền mãn kinh.

3.1. Ứng dụng trong y tế công cộng

Nghiên cứu đề xuất các biện pháp can thiệp như tăng cường giáo dục sức khỏe, khuyến khích chế độ ăn lành mạnh, và tăng cường hoạt động thể chất. Đây là những biện pháp hiệu quả để phòng ngừa HCCH và các bệnh lý liên quan.

3.2. Hướng nghiên cứu tương lai

Nghiên cứu cũng đặt ra câu hỏi về mối liên hệ giữa VE/VM và nguy cơ HCCH, mở ra hướng nghiên cứu mới trong tương lai. Cần có thêm các nghiên cứu sâu hơn để xác định các yếu tố nguy cơ cụ thể và biện pháp can thiệp hiệu quả hơn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hội chứng chuyển hóa đang trở thành một thách thức y tế công cộng nghiêm trọng trên phạm vi toàn cầu, làm gia tăng gấp hai lần nguy cơ mắc bệnh lý tim mạch và tăng gấp năm lần nguy cơ đái tháo đường tuýp 2. Tại Việt Nam, sự suy giảm chức năng buồng trứng trong giai đoạn chuyển tiếp sinh lý khiến phụ nữ từ 45 đến 55 tuổi đối mặt với hàng loạt biến đổi chuyển hóa phức tạp. Luận văn Thạc sĩ Y tế công cộng của tác giả Ngô Thanh Hữu tại Trường Đại học Y tế Công cộng Hà Nội tập trung khảo sát đề tài: "Thực trạng mắc hội chứng chuyển hóa và một số yếu tố liên quan ở phụ nữ tiền mãn kinh khám tại Bệnh viện 30-4 Thành phố Hồ Chí Minh năm 2016".

Nghiên cứu được triển khai trong giai đoạn từ tháng 11 năm 2015 đến tháng 09 năm 2016, trực tiếp khảo sát trên 214 phụ nữ tiền mãn kinh có độ tuổi trung bình 50,7 ± 3,3 tuổi trong tổng số khoảng 675 lượt bệnh nhân đến khám. Mục tiêu trọng tâm của đề tài là xác định tỷ lệ hiện mắc hội chứng chuyển hóa dựa trên các chỉ số cận lâm sàng tiêu chuẩn, đồng thời phân tích mối liên quan với các đặc điểm nhân trắc, thói quen ăn uống và lối sống. Kết quả nghiên cứu ghi nhận tỷ lệ mắc hội chứng chuyển hóa chung ở nhóm đối tượng này đạt mức 22,4%, cung cấp bằng chứng dịch tễ học then chốt nhằm thúc đẩy các giải pháp sàng lọc sớm, giảm thiểu gánh nặng bệnh tật mạn tính và nâng cao chất lượng cuộc sống cho phụ nữ trung niên.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng tiêu chuẩn chẩn đoán hội chứng chuyển hóa của Chương trình Giáo dục Dịch tễ Cholesterol Quốc gia Hoa Kỳ dành cho người trưởng thành (NCEP-ATP III) kết hợp với các khuyến cáo dịch tễ học từ Liên đoàn Đái tháo đường Quốc tế (IDF) và Tổ chức Y tế Thế giới (WHO). Bệnh nhân được chẩn đoán mắc hội chứng chuyển hóa khi biểu hiện từ 3 trong số 5 tiêu chuẩn lâm sàng và cận lâm sàng: vòng eo nữ vượt quá 88 cm (hoặc trên 80 cm theo chuẩn Châu Á), nồng độ glucose máu lúc đói trên 6,1 mmol/L (tương đương trên 110 mg/dL), triglycerid huyết thanh vượt mức 1,7 mmol/L (trên 150 mg/dL), chỉ số HDL-Cholesterol hạ thấp dưới 1,3 mmol/L (dưới 50 mg/dL), và huyết áp động mạch từ 130/85 mmHg trở lên hoặc đang điều trị thuốc hạ áp.

Khung lý thuyết của đề tài tập trung vào 4 khái niệm trung tâm: hội chứng chuyển hóa, béo phì trung tâm (xác định qua tỷ số vòng eo trên vòng mông lớn hơn hoặc bằng 0,85), rối loạn lipid máu kiểu sinh xơ vữa và hiện tượng kháng insulin. Cơ chế bệnh sinh cốt lõi bắt nguồn từ sự suy giảm sản xuất estrogen và progesteron của buồng trứng, kích thích tăng tiết hormon hướng sinh dục FSH và LH. Tình trạng thiếu hụt estrogen làm gia tăng quá trình lắng đọng mỡ tại phủ tạng, suy giảm độ nhạy cảm insulin của mô cơ và mô gan, kích hoạt chuỗi phản ứng viêm mạn tính và thúc đẩy xơ vữa động mạch.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng thiết kế dịch tễ học mô tả cắt ngang có phân tích. Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 214 phụ nữ tiền mãn kinh trong độ tuổi 45 đến 55, có biểu hiện rối loạn chu kỳ kinh nguyệt và được chọn lọc qua thăm khám chuyên khoa Nội - Sản. Phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên hệ thống được thực hiện với khoảng cách mẫu là 3 bệnh nhân, bắt đầu từ số thứ tự bốc thăm ngẫu nhiên ban đầu là 2, đảm bảo tính đại diện cao cho quần thể bệnh nhân đến khám.

Dữ liệu nhân trắc được thu thập bằng dụng cụ chuẩn hóa gồm cân bàn chính xác đến 0,1 kg và thước dây đo vòng eo, vòng mông chính xác đến 0,1 cm. Chỉ số huyết áp được đo bằng huyết áp kế cơ chuyên dụng Yamasu theo quy chuẩn y khoa. Các xét nghiệm sinh hóa định lượng glucose, cholesterol toàn phần, triglycerid, HDL-C và LDL-C được phân tích trên hệ thống máy sinh hóa tự động AU 680 với hóa chất Olympus chính hãng, đạt độ tin cậy trên 98% và hệ số biến thiên kiểm chuẩn CV dưới 5%. Toàn bộ cơ sở dữ liệu được làm sạch và xử lý bằng phần mềm SPSS phiên bản 22.0. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thống kê mô tả kết hợp hồi quy logistic tính tỷ suất chênh (OR) và khoảng tin cậy 95% (95% CI) là nhằm kiểm định mức độ tương quan thực tế và xác định chính xác trọng số tác động của từng yếu tố nguy cơ đối với tình trạng mắc bệnh.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu trên 214 phụ nữ tiền mãn kinh ghi nhận tỷ lệ hiện mắc hội chứng chuyển hóa chung là 22,4% (48 trường hợp). Trong nhóm bệnh nhân mắc hội chứng chuyển hóa, cấu trúc thành tố rối loạn phân bố như sau: nhóm mang 3 thành tố chiếm tỷ lệ cao nhất với 58,3% (28 đối tượng), nhóm mang 4 thành tố chiếm 27,1% (13 đối tượng) và nhóm mang cả 5 thành tố rối loạn chiếm 14,6% (7 đối tượng).

Xét trên toàn bộ mẫu khảo sát, tình trạng giảm chỉ số bảo vệ HDL-C là bất thường phổ biến nhất, chiếm tỷ lệ 67,2% (144 người), tiếp đến là tăng triglycerid chiếm 44,3% (95 người), tăng huyết áp chiếm 24,7% (53 người), tăng glucose máu lúc đói chiếm 24,3% (52 người), và béo phì trung tâm tính theo tỷ số vòng eo trên vòng mông chiếm 23,8% (51 người). Giá trị trung bình nồng độ triglycerid là 2,0 ± 1,38 mmol/L và HDL-C là 1,3 ± 0,35 mmol/L.

Phân tích hồi quy xác định nhiều yếu tố làm gia tăng mạnh mẽ nguy cơ mắc hội chứng chuyển hóa:

• Nhóm đối tượng có tăng glucose máu có nguy cơ mắc hội chứng chuyển hóa cao gấp 28,1 lần so với nhóm đường huyết bình thường.
• Nhóm đối tượng tăng huyết áp có nguy cơ mắc bệnh cao gấp 26,53 lần (khoảng tin cậy 95%: 8,41 – 83,66).
• Tình trạng béo phì trung tâm (tỷ số vòng eo trên vòng mông từ 0,85 trở lên) làm tăng nguy cơ mắc bệnh gấp 18,08 lần (khoảng tin cậy 95%: 8,27 – 39,54).
• Thừa cân béo phì theo chỉ số BMI (từ 23 kg/m² trở lên) làm tăng nguy cơ gấp 5,5 lần (khoảng tin cậy 95%: 1,66 – 18,2).
• Nhóm phụ nữ từ 50 đến 55 tuổi có tỷ lệ mắc bệnh cao hơn 1,68 lần so với nhóm 45 đến 49 tuổi (khoảng tin cậy 95%: 1,57 – 1,70).
• Thói quen ăn thịt thường xuyên (từ 4 đến 7 ngày mỗi tuần) làm tăng nguy cơ mắc bệnh gấp 4,73 lần (khoảng tin cậy 95%: 2,35 – 9,54), trong khi nhóm không thường xuyên ăn cá có nguy cơ mắc bệnh cao gấp 2,93 lần nhóm duy trì ăn cá đều đặn.

Thảo luận kết quả

Tỷ lệ mắc hội chứng chuyển hóa 22,4% ở phụ nữ tiền mãn kinh tại Bệnh viện 30-4 Thành phố Hồ Chí Minh tương đồng với các dữ liệu công bố tại các đô thị lớn ở Việt Nam, như nghiên cứu tại Đà Nẵng ghi nhận 25,9%, nhưng cao hơn nghiên cứu tại Cà Mau với 16,7%. Trên thế giới, tỷ lệ này ở mức 24,2% tại Singapore và dao động từ 24% đến 44% ở phụ nữ trên 50 tuổi tại Hoa Kỳ, thậm chí lên đến 61,7% tại Tây Ban Nha. Sự khác biệt này phản ánh sự giao thoa giữa yếu tố lão hóa tự nhiên, chủng tộc và xu hướng đô thị hóa nhanh chóng tác động lên thói quen dinh dưỡng.

Cơ chế bệnh sinh được củng cố rõ nét khi tỷ lệ hạ HDL-C (67,2%) và tăng triglycerid (44,3%) chiếm ưu thế vượt trội. Thiếu hụt nội tiết tố buồng trứng làm suy giảm enzyme lipoprotein lipase, cản trở thoái giáng lipid giàu triglycerid và làm giảm phân tử lipoprotein tỷ trọng cao. Đặc biệt, tỷ số vòng eo trên vòng mông bộc lộ mối liên quan chặt chẽ hơn nhiều so với chỉ số BMI toàn thân (tỷ suất chênh OR 18,08 so với 5,5). Điều này khẳng định mỡ nội tạng là nguồn phát phóng trực tiếp các acid béo tự do và cytokine gây viêm vào tuần hoàn cửa, gây kháng insulin nặng nề tại gan.

Để tối ưu hóa việc theo dõi lâm sàng, các dữ liệu phức tạp này nên được trực quan hóa qua biểu đồ tròn thể hiện cơ cấu 3, 4, 5 thành tố rối loạn, kết hợp bảng đối chiếu tương quan chỉ số OR giữa các biến số nhân trắc học. Cách trình bày này giúp các bác sĩ nhận diện trực tiếp nhóm bệnh nhân có nguy cơ tim mạch tiềm ẩn ngay từ khi chỉ số BMI còn trong giới hạn bình thường.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các bằng chứng dịch tễ học và lâm sàng thu thập được, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp can thiệp trọng điểm:

• Triển khai quy trình sàng lọc lâm sàng định kỳ: Ban Giám đốc và các khoa phòng chuyên môn tại Bệnh viện 30-4 cùng các cơ sở y tế quận huyện cần thiết lập quy trình kiểm tra sức khỏe bắt buộc mỗi 6 tháng một lần cho phụ nữ từ 45 tuổi trở lên. Quy trình phải bao gồm đo chỉ số vòng eo trên vòng mông, kiểm tra huyết áp và làm bộ xét nghiệm bilan lipid, đường huyết đói nhằm phát hiện sớm các thành tố hội chứng chuyển hóa với mục tiêu giảm 20% tỷ lệ phát hiện muộn trong vòng 2 năm.
• Can thiệp chế độ dinh dưỡng chuyên biệt: Bác sĩ điều trị và chuyên gia tiết chế dinh dưỡng cần hướng dẫn bệnh nhân điều chỉnh khẩu phần ăn hàng ngày, nâng tần suất tiêu thụ cá lên tối thiểu 4 ngày mỗi tuần, cắt giảm lượng thịt đỏ và mỡ động vật xuống dưới 3 ngày mỗi tuần. Mục tiêu can thiệp nhằm kéo giảm tỷ lệ rối loạn triglycerid từ 44,3% xuống dưới mức 30% trong lộ trình 12 tháng theo dõi.
• Xây dựng lối sống năng động và tập luyện thể chất: Các hội đoàn phụ nữ và trạm y tế cơ sở cần phát động phong trào rèn luyện thể lực, khuyến khích phụ nữ tiền mãn kinh duy trì tối thiểu 150 phút vận động cường độ trung bình mỗi tuần (như đi bộ nhanh, yoga hoặc bơi lội). Chương trình đặt mục tiêu kiểm soát chỉ số khối cơ thể duy trì dưới 23 kg/m² và tỷ số vòng eo trên vòng mông dưới 0,85 cho trên 70% đối tượng tham gia.
• Tăng cường truyền thông giáo dục sức khỏe liên chuyên khoa: Khoa Khám bệnh phối hợp chặt chẽ giữa hai chuyên khoa Phụ sản và Nội tiết để biên soạn tài liệu truyền thông về nguy cơ tim mạch thời kỳ tiền mãn kinh, tổ chức các buổi tư vấn trực tiếp cho người bệnh trong giai đoạn từ năm 2016 đến năm 2020 nhằm nâng cao nhận thức tự chăm sóc của cộng đồng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị học thuật và thực tiễn phong phú, là tài liệu tham khảo thiết thực cho các nhóm đối tượng:

• Bác sĩ chuyên khoa Phụ sản, Nội tiết và Tim mạch: Bác sĩ lâm sàng có thêm cơ sở dữ liệu thực chứng để đánh giá toàn diện nguy cơ chuyển hóa ở bệnh nhân nữ tiền mãn kinh đến khám phụ khoa, tránh bỏ sót các nguy cơ tim mạch ẩn giấu sau các triệu chứng rối loạn kinh nguyệt.
• Cán bộ quản lý y tế và hoạch định chính sách y tế công cộng: Cung cấp các chỉ số dịch tễ học tin cậy để các nhà quản lý xây dựng chiến lược can thiệp sức khỏe sinh sản và phòng ngừa bệnh mạn tính không lây cho phụ nữ trung niên tại các đô thị lớn.
• Giảng viên, học viên sau đại học và sinh viên khối ngành Y - Dược: Đóng vai trò là tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp nghiên cứu cắt ngang có phân tích, kỹ thuật chọn mẫu ngẫu nhiên hệ thống và phương pháp xử lý số liệu sinh học bằng SPSS.
• Phụ nữ trong độ tuổi từ 45 đến 55 và các tổ chức chăm sóc sức khỏe cộng đồng: Giúp phụ nữ trong độ tuổi trung niên hiểu rõ các biến đổi sinh lý cơ thể, nhận thức đúng mức nguy cơ của béo bụng và rối loạn mỡ máu để chủ động điều chỉnh chế độ ăn uống, bảo vệ sức khỏe tim mạch.

Câu hỏi thường gặp

Tỷ lệ mắc hội chứng chuyển hóa ở phụ nữ tiền mãn kinh là bao nhiêu? Nghiên cứu tại Bệnh viện 30-4 Thành phố Hồ Chí Minh ghi nhận tỷ lệ hiện mắc hội chứng chuyển hóa ở phụ nữ tiền mãn kinh đạt 22,4%. Trong số những người mắc bệnh, có đến 58,3% trường hợp xuất hiện đồng thời 3 thành tố rối loạn, 27,1% có 4 thành tố và 14,6% mang đầy đủ cả 5 thành tố của hội chứng.

Rối loạn chuyển hóa nào xuất hiện phổ biến nhất ở phụ nữ tiền mãn kinh? Hạ nồng độ cholesterol bảo vệ HDL-C dưới mức 1,3 mmol/L là rối loạn xuất hiện phổ biến nhất, chiếm tỷ lệ 67,2% đối tượng khảo sát. Tình trạng tăng triglycerid huyết thanh trên 1,7 mmol/L đứng thứ hai với tỷ lệ 44,3%, phản ánh sự rối loạn chuyển hóa lipid sâu sắc do thiếu hụt nội tiết tố buồng trứng.

Vì sao chỉ số vòng eo trên vòng mông lại quan trọng hơn chỉ số BMI? Nghiên cứu chứng minh phụ nữ có tỷ số vòng eo trên vòng mông từ 0,85 trở lên có nguy cơ mắc hội chứng chuyển hóa cao gấp 18,08 lần người bình thường, trong khi béo phì theo BMI chỉ làm tăng nguy cơ 5,5 lần. Tỷ số này phản ánh chính xác lượng mỡ nội tạng, nguyên nhân chính gây kháng insulin và xơ vữa mạch máu.

Tăng huyết áp ảnh hưởng như thế nào đến khả năng mắc hội chứng chuyển hóa? Tăng huyết áp là một trong những yếu tố liên quan mạnh nhất. Bệnh nhân có huyết áp từ 130/85 mmHg trở lên hoặc đang điều trị thuốc hạ áp có nguy cơ mắc hội chứng chuyển hóa cao gấp 26,53 lần so với người có huyết áp bình thường, làm tăng nguy cơ biến cố tim mạch.

Chế độ ăn uống hàng ngày tác động ra sao đến hội chứng chuyển hóa? Chế độ ăn uống đóng vai trò then chốt trong kiểm soát bệnh. Nghiên cứu chỉ ra rằng những người duy trì thói quen ăn thịt từ 4 đến 7 ngày mỗi tuần có nguy cơ mắc bệnh cao gấp 4,73 lần, trong khi việc ăn cá thường xuyên giúp giảm đáng kể nguy cơ mắc hội chứng chuyển hóa tới 2,93 lần.

Kết luận

• Tỷ lệ hiện mắc hội chứng chuyển hóa ở phụ nữ tiền mãn kinh tại Bệnh viện 30-4 đạt mức 22,4%, khẳng định đây là vấn đề sức khỏe ưu tiên cần can thiệp sớm.
• Rối loạn chuyển hóa lipid máu chiếm ưu thế tuyệt đối với 67,2% đối tượng giảm HDL-C và 44,3% đối tượng tăng triglycerid máu.
• Béo phì trung tâm (tỷ số vòng eo trên vòng mông từ 0,85 trở lên) và tăng huyết áp là hai yếu tố nguy cơ hàng đầu, làm tăng xác suất mắc bệnh lần lượt gấp 18,08 lần và 26,53 lần.
• Thói quen ăn nhiều thịt (tăng nguy cơ 4,73 lần) và ít ăn cá (tăng nguy cơ 2,93 lần) là các yếu tố hành vi quan trọng có thể điều chỉnh để phòng bệnh.
• Công trình của tác giả Ngô Thanh Hữu tạo tiền đề khoa học vững chắc để ngành y tế tiếp tục mở rộng các nghiên cứu thuần tập theo dõi dài hạn, đồng thời khuyến nghị các cơ sở y tế triển khai ngay chương trình tầm soát hội chứng chuyển hóa định kỳ cho phụ nữ từ 45 tuổi nhằm ngăn chặn sớm các biến chứng tim mạch nguy hiểm.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Trong cuộc sống của ngƣời phụ nữ có thể chia làm 3 thời kỳ quan trọng: một là thời kỳ sinh sản, hai là thời kỳ tiền mãn kinh với những thay đổi sinh lý biểu hiện rất khó chịu, ba là thời kỳ mãn kinh bắt đầu của sự lão hóa; một số bệnh có nguy cơ tăng ở thời kỳ này nhƣ: loãng xƣơng, đái tháo đƣờng, tim mạch. Bệnh tật và lão hóa là hai quá trình không thể tránh khỏi trong đời sống con ngƣời, tiền mãn kinh là dấu hiệu báo động chuẩn bị bƣớc vào giai đoạn lão hóa của phụ nữ, một hiện tƣợng sinh lý xảy ra ở phụ nữ 45 đến 55 tuổi, với biểu hiện ngƣng hoàn toàn và vĩnh viễn các chảy máu trong chu kỳ kinh nguyệt [17]. Sự chuyển tiếp từ thời kỳ tiền mãn kinh sang mãn kinh làm xuất hiện nhiều dấu hiệu của hội chứng chuyển hóa nhƣ béo trung tâm, chuyển hóa lipid có tính sinh vữa (tăng triglycerid, tăng lipoproten tỷ trọng thấp, giảm lipoprotein tỷ trọng cao), tăng glucose máu và tăng insulin máu [15], [19]. Đặc điểm sinh lý thời kỳ tiền mãn kinh nhƣ: thiếu hụt estrogen, độ nhạy cảm insulin giảm, tăng trọng, giảm hoạt động thể chất góp phần làm tăng nguy cơ rối loạn lipid máu và rối loạn chuyển hóa glucose, gây rối loạn chức năng mô mỡ dẫn đến tăng huyết áp và không dung nạp glucose, tất cả gọi chung là “hội chứng chuyển hóa” [16].

Các thành phần của hội chứng chuyển hóa đều là các yếu tố nguy cơ tim mạch, do vậy hội chứng này đƣợc dự báo là tăng tỷ lệ mắc các bệnh tim mạch cũng nhƣ các biến chứng nặng đe dọa đến tính mạng ngƣời bệnh. Hội chứng chuyển hóa giờ đây đƣợc xem là hội chứng “tiền mạch vành” và bệnh tim mạch vẫn là nguy cơ hàng đầu gây bệnh tật và tử vong ở phụ nữ mãn kinh. Nếu ngăn ngừa kịp thời các yếu tố nguy cơ thì có thể phòng ngừa tiến triển không những bệnh đái tháo đƣờng, bệnh tim mạch, mà cả các biến chứng tim mạch [1]. Tại Việt Nam, hội chứng chuyển hóa (HCCH) là vấn đề sức khoẻ ngày càng phổ biến trong cộng đồng dân cƣ, tuy nhiên việc hiểu biết về HCCH và các thành tố nguy cơ mắc HCCH của ngƣời dân còn hạn chế.

Nhìn chung ở Việt Nam, các nghiên cứu đa số tập trung vào việc xác định tỷ lệ mắc HCCH, tỷ lệ xuất hiện các rối loạn thuộc HCCH và chủ yếu trên những bệnh nhân đang điều trị tại bệnh viện. Trong bối cảnh khi mà HCCH đã trở thành vấn đề 2 thời sự của y học thì việc khảo sát hội chứng này để tìm kiếm cách hạn chế mắc bệnh là rất cần thiết. Nhằm cung cấp bằng chứng và biện pháp ngăn ngừa mắc HCCH. Có thể giúp phần nào cho phụ nữ có cuộc sống khỏe mạnh, hạn chế tối đa bệnh mạn tính, góp phần vào cải thiện chất lƣợng cuộc sống ở tuổi già.

Do đó chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Thực trạng mắc hội chứng chuyển hóa và một số yếu tố liên quan ở phụ nữ tiền mãn kinh khám tại Bệnh viện 30-4 thành phố Hồ Chí Minh, năm 2016”. 3 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU MỤC TIÊU CỤ THỂ: 1- Xác định tỷ lệ hiện mắc hội chứng chuyển hóa: glucose, cholesterol total, high density lipoprotein - cholesterol, low density lipoprotein - cholesterol, triglycerid ở phụ nữ tiền mãn kinh đến khám tại Bệnh viện 30-4 thành phố Hồ Chí Minh, năm 2016. 2- Mô tả một số yếu tố liên quan đến mắc hội chứng chuyển hóa ở phụ nữ tiền mãn kinh khám tại Bệnh viện 30-4 thành phố Hồ Chí Minh, năm 2016. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.

KHÁI QUÁT TIỀN MÃN KINH 1. Khái niệm tiền mãn kinh Tuổi mãn kinh là tuổi chấm dứt vĩnh viễn kinh nguyệt, tuy nhiên sự tắt kinh ít khi xảy ra đột ngột ở một thời điểm rõ ràng, mà thƣờng chỉ xảy ra sau một khoảng thời gian từ 2 đến 5 năm với những rối loạn kinh nguyệt. Giai đoạn này thƣờng đƣợc gọi là giai đoạn tiền mãn kinh. Đây là giai đoạn đặc trƣng của suy giảm hoặc thiếu progesteron [6].

Cơ chế tiền mãn kinh Nguồn gốc của mọi thay đổi trong thời kỳ tiền mãn kinh là do sự giảm đáp ứng của buồng trứng với các nội tiết tố hƣớng sinh dục (gonadotropin), dẫn đến những rối loạn trong sự trƣởng thành của noãn bào. Điều này sẽ đƣa đến những chu kỳ không rụng trứng hoặc rụng trứng khó khăn. Do đó, đầu tiên là lƣợng progesteron giảm, rồi đến lƣợt estrogen cũng giảm. Ngƣợc lại FSH (Follicle Stimulating Hormon) và LH (Luteinizing Hormon) lại tăng tiết, chủ yếu là FSH.

Đỉnh LH vắng dần. FSH sẽ lại càng tăng khi chất inhibin ức chế tiết từ tế bào hạt của buồng trứng, có tác dụng ngăn sự tổng hợp và phóng thích FSH giảm đi. Hậu quả của sự vắng dần những chu kỳ có rụng trứng và cơ chế phản hồi ngƣợc âm (negative feedback mechanism) đƣa đến tình trạng cƣờng estrogen tƣơng đối với nhiều biểu hiện lâm sàng [6]. KHÁI QUÁT VỀ HỘI CHỨNG CHUYỂN HÓA 1.

Định nghĩa Hội chứng chuyển hóa (HCCH) bao gồm một tập hợp các yếu tố nguy cơ tim mạch và rối loạn chuyển hóa. Các yếu tố thƣờng xuyên xuất hiện trong HCCH bao gồm: - Rối loạn dung nạp glucose. - Béo phì, ngày nay nhấn mạnh đến béo phì vùng bụng. - Rối loạn chuyển hóa lipid kiểu gây xơ vữa động mạch.

5 HCCH là một trong những vấn đề sức khỏe cộng đồng đƣợc quan tâm nhất trong thế kỷ XXI này. Theo Hiệp hội ĐTĐ quốc tế (IDF), HCCH là tập hợp những yếu tố nguy cơ của hai đại dịch lớn đó là bệnh tim mạch và ĐTĐ typ 2, ảnh hƣởng đến chất lƣợng sống con ngƣời và tốn kém đáng kể ngân sách y tế toàn dân của nhiều nƣớc trên thế giới [19]. - Theo tiêu chuẩn chẩn đoán HCCH của ATP III (theo NCEP) [8], mắc HCCH khi có 3 trong 5 yếu tố trình bày tại bảng 1. Tiêu chuẩn chẩn đoán HCCH của ATP III (theo NCEP) [8] Tăng glucose huyết tƣơng lúc đói >6,1mmol/L (>110mg/dL) Tăng triglycerid huyết tƣơng >1,7mmol/L (>150mg/dL) Giảm HDL-cholesterol: - Nam <1,0mmol/L (<40mg/dL) - Nữ <1,3mmol/L (<50mg/dL) >130/85mmHg hoặc bắt buộc phải Tăng huyết áp dùng thuốc hạ áp Béo phì trung tâm (béo bụng) - Vòng bụng nam >102cm - Vòng bụng nữ > 88cm 1.

Hậu quả của hội chứng chuyển hóa HCCH làm tăng nguy cơ bị bệnh lý tim mạch cũng nhƣ làm tăng tỷ lệ tử vong do nguyên nhân này. Các thành phần của HCCH đều là các yếu tố nguy cơ tim mạch, do đó HCCH đƣợc dự báo làm tăng tỷ lệ mắc các bệnh tim mạch cũng nhƣ các biến chứng nặng đe dọa đến tính mạng ngƣời bệnh. Các thành phần của HCCH thƣờng xuất hiện cùng với nhau, mỗi yếu tố nguy cơ đơn lẻ lại có tác động qua lại với nhau làm thúc đẩy nguy cơ chung của HCCH tăng lên một cách đáng kể. HCCH làm tăng tỷ lệ mắc bệnh tim mạch lên gấp 2 lần so với ngƣời không mắc HCCH.

Khi kết hợp với nhau các thành phần của HCCH có thể có tác dụng cộng hƣởng với nhau, chúng sẽ thúc đẩy tình trạng sinh xơ vữa rất mạnh dẫn đến hình thành và phát triển các mảng vữa xơ trong lòng mạch, từ đó gây nên những biến cố tim mạch, nhƣ béo phì làm tăng đề kháng insulin, ĐTĐ typ 2 và tăng huyết áp. Cả ĐTĐ typ 2 và 6 THA đều đƣợc biết là các yếu tố nguy cơ của bệnh ĐMV và quá trình xơ vữa động mạch nói chung. Mặc dù HCCH chỉ mới đƣợc đề cập trong thời gian gần đây nhƣng căn cứ theo những hậu quả và di chứng của nó đủ cho thấy vấn đề HCCH trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Một bệnh nhân mắc HCCH sẽ phải gánh chịu các bệnh lý về tim mạch và nội tiết nhƣ: THA, ĐTĐ.

Có ý kiến cho rằng HCCH đã chứa sẵn các yếu tố nguy cơ tim mạch nhƣ: THA, rối loạn chuyển hóa lipid theo kiểu xơ xữa động mạch. Gần đây các nghiên cứu, báo cáo nguy cơ tim mạch tăng từ 2 - 4 lần ở các bệnh nhân có HCCH theo tiêu chí của WHO, ngay cả khi không có ĐTĐ hoặc rối loạn dung nạp glucose. Nguy cơ tim mạch càng gia tăng nếu bệnh nhân mắc HCCH có ĐTĐ, không dừng lại ở các biến chứng về tim mạch nhƣ tai biến mạch máu não, đột quỵ. những bệnh nhân mắc HCCH sẽ có nguy cơ rất cao gặp phải các biến chứng đa cơ quan do bệnh lý ĐTĐ gây ra [17].

CÁC THÀNH TỐ CỦA HỘI CHỨNG CHUYỂN HÓA 1. Định nghĩa Béo phì đơn giản là sự tăng bất thƣờng hay quá nhiều mỡ trong mô mỡ, từ đó có thể gây ra những vấn đề về sức khỏe. Sự phân bố mỡ ở các vị trí giải phẫu khác nhau đóng vai trò trong nguy cơ gây ra các nhóm bệnh lý khác nhau do béo phì [8]. Chẩn đoán béo phì Có nhiều phƣơng pháp để chẩn đoán béo phì nhƣng ngƣời ta thƣờng dùng nhất là dựa vào chỉ số khối cơ thể là BMI (Body Mass Index) Trọng lƣợng cơ thể (tính bằng kg) BMI = ──────────────────────── Bình phƣơng chiều cao (tính bằng m²) Xác định chỉ số khối cơ thể theo tiêu chuẩn đánh giá béo phì của ASEAN áp dụng cho ngƣời Châu Á trƣởng thành [8].

Tiêu chuẩn chẩn đoán béo phì theo chỉ số BMI của ASEAN áp dụng cho ngƣời Châu Á trƣởng thành [40]. Phân loại BMI (kg/m2) Gầy < 18,5 Bình thƣờng 18,5 – 22,9 Có nguy cơ ≥ 23 – 24,9 Béo phì độ 1 25 - 29,9 Béo phì độ 2 ≥ 30 Đo vòng eo cũng là thông số hữu ích, trong chẩn đoán béo phì, chỉ số quan trọng là béo phì trung tâm chính là tỷ số vòng eo/vòng mông (VE/VM) đƣợc dùng hiện nay. Theo WHO những đối tƣợng có tỷ số VE/VM >0,85 ở nữ là béo phì bất kể BMI bằng bao nhiêu. Chỉ số BMI đánh giá khối lƣợng mỡ chung trong cơ thể, còn hai chỉ số kia đánh giá tình trạng béo trung tâm hay còn gọi là béo tạng, béo vùng bụng hay béo phì dạng nam.

Ngƣời ta nhận thấy có một sự tƣơng quan giữa béo phì dạng nam và phân bố mỡ trong phủ tạng. Theo tiêu chuẩn chẩn đoán của ATP III (NCEP), phân độ béo phì trung tâm [23]. Phân độ béo phì trung tâm (vòng eo) Béo phì trung tâm (vòng eo) Nam Nữ Có > 90 cm > 80 cm Không < 90 cm < 80 cm 1. Tăng huyết áp * Định nghĩa THA Theo tổ chức y tế thế giới, một ngƣời lớn có: - HA bình thƣờng: nếu HA động mạch tâm thu (HATT) <140mmHg và HA động mạch tâm trƣơng (HATTr) <90mmHg.

- THA: nếu HA động mạch tâm thu ≥140mmHg hoặc HA động mạch tâm trƣơng ≥ 90mmHg.