CHƯƠNG I THƠ TRẺ VIỆT NAM THỜI KỲ ĐỔI MỚI 1. “Thơ trẻ” và quan niệm hiện đại hóa thơ của các nhà thơ trẻ 1. Nội hàm khái niệm“Thơ trẻ”: “Tiến trình văn học là những cuộc lên đường bất tận của thời đại này kế tiếp và thay thế thời đại tiền nhiệm. Cuộc lên đường này rất dài và không có kết thúc, có chăng chỉ là sự kết thúc của một chặng đường này để rồi nối tiếp hoặc mở ra một chặng đường khác”.
Nhìn lại những cuộc lên đường trong tiến trình thơ hiện đại Việt Nam, chúng ta nhận thấy vai trò to lớn của những người trẻ. Tuy nhiên, quan sát về mặt số lượng, có thể thấy chưa nhiều cây bút dấn thân thể nghiệm khuynh hướng thơ mới này. Theo ước đoán có thể chấp nhận được của Đông La thì hiện nay có đến 90% số người làm thơ vẫn tiếp nối mạch thi pháp cũ và chỉ có một nhóm nhỏ quyết tâm đổi mới thơ mạnh mẽ. Với số lượng như vậy, chưa thể khẳng định đây là dòng thơ chủ lưu, hạt nhân của thơ ca đương đại.
Có nhiều giả thiết lý giải cho hiện tượng này. Một là, bất cứ một nỗ lực cách tân đổi mới nào cũng là một sự phiêu lưu, mạo hiểm và rõ ràng là không phải ai cũng đủ bản lĩnh để làm. Hai là, để có thể thể nghiệm cách tân một cách nghiêm túc, người sáng tác không chỉ cần dựa vào cảm xúc và năng khiếu mà còn phải có một nền tảng tri thức về triết học, mỹ học, ngôn ngữ học hiện đại. Ba là, chính bản thân những thể nghiệm cách tân này chưa có giá trị kết tinh lớn, chưa có sức thuyết phục cao, do đó chúng chưa nhận được nhiều sự hưởng ứng từ các cây bút khác.
Có thể phân chia những tác giả tiêu biểu trong xu hướng cách tân thơ hiện nay thành hai nhóm: nhóm những cây bút đã có quá trình sáng tác từ trước 1975 và nhóm những cây bút xuất hiện trưởng thành sau mốc thời gian này. Những nhà thơ ở nhóm đầu là những người đầu tiên nổ pháo cho sự xuất hiện của một dòng mạch thơ khác lạ gây nhiều tranh cãi như: Trần Dần, Lê Đạt, Hoàng Cầm, Dương Tường, Đặng Đình Hưng, Hoàng Hưng…Phần lớn các tác giả này là tiêu điểm của cuộc tranh luận sôi nổi đầu tiên về thơ hiện đại thời kỳ đổi mới vào những năm 1993-1995. Trong cuộc tranh luận đó cũng có một số nhà thơ khác trưởng thành sau 1975 được chú ý như Nguyễn Quang Thiều, Nguyễn Quyến… Tuy nhiên, phải đến cuộc tranh luận lớn thứ hai, bắt đầu từ năm 2001, nhóm tác giả này mới thật sự trở thành đối tượng trung tâm. Các cây bút được nhắc đến nhiều nhất có thể kể tới: Vi Thùy Linh, Phan Huyền Thư, Nguyễn Hữu 11 | P a g e TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Thơ trẻ Việt Nam đương đại qua ba tác giả Vi Thuỳ Linh, Phan Huyền Thư và Ly Hoàng Ly Hồng Minh, Ly Hoàng Ly, Văn Cầm Hải… hầu hết là những người rất trẻ ở độ tuổi 20-30.
Đây là tín hiệu đáng mừng bởi giờ đây người ta có thể lạc quan hơn khi thấy nhiệt tình đổi mới thơ biểu hiện rất quyết liệt ở những tác giả trẻ. Không hẳn là chủ quan những thiết nghĩ, ở những người trẻ thường tiềm ẩn một sức bật lớn, một khả năng dồi dào trong việc tiếp cận và sáng tạo cái mới. Khi văn học bước vào guồng quay hội nhập thế giới, khi những trào lưu văn học của nước ngoài tìm đến giao lưu với văn học trong nước thì người viết trẻ bao giờ cũng là người tiếp cận nhanh nhất. Ngoài tác động của yếu tố thời đại, họ còn là lớp người năng động, sáng tạo, thích tìm tòi khám phá những điều mới lạ.
Hơn ai hết, tuổi trẻ luôn nhạy cảm với cái mới và thúc đẩy cái mới tiến triển. Sự tham gia của các cây bút trẻ vào cuộc chơi mạo hiểm này khiến người ta có thể nghĩ nhiều hơn đến triển vọng của thơ đương đại. Chính kinh nghiệm từ phong trào Thơ mới đã cho chúng ta bài học: để tạo một cuộc cách mạng trong thi ca, cần trông chờ vào những người trẻ tuổi. Ta có thể nhận ra sự tương ứng trong quá trình vận động của Thơ mới và thơ hôm nay.
Người đầu tiên đột phá vào bức tường thành của thơ cũ là Phan Khôi (với thi phẩm Tình già) – một người đã ở độ tuổi trung niên, gốc nhà Nho, nhưng đem đến cho Thơ mới vòng nguyệt quế chiến thắng thật sự lại là những tri thức tây học còn rất trẻ như: Chế Lan Viên (17 tuổi xuất bản "Điêu tàn"), Xuân Diệu (22 tuổi đã có "Thơ Thơ"), Huy Cận (21 tuổi có "Lửa thiêng"), Nguyễn Bính (22 tuổi có "Lỡ bước sang ngang")… Khởi động những thể nghiệm cách tân thơ hiện nay là các nhà thơ thuộc thế hệ đi trước, có người bắt đầu quá trình sáng tác từ giai đoạn Thơ mới 1932-1945 như Trần Dần, Hoàng Cầm, Văn Cao… Và liệu người ta có thể kỳ vọng vào các nhà thơ trẻ hiện nay sẽ là người đi đến đích như các thi sĩ trong phong trào Thơ mới? Suốt một thời gian dài, đội quân chủ lực trong văn đàn vẫn là lớp nhà thơ, nhà văn trưởng thành trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, vai trò của các nhà thơ trẻ nhạt nhòa đi khá lâu. Chính sách đổi mới 1986 đã một lần nữa trao ngọn cờ đổi mới văn học nghệ thuật vào tay những người trẻ. Suốt mấy chục năm trước đó, thơ ca nói riêng, văn học nói chung mang trên mình đến tám mươi phần trăm nhiệm vụ của một nền văn nghệ phục vụ chính trị. Suốt một thời, người ta không muốn thơ được buồn, được đau, được cô đơn và được chết.
Nay, những bản hùng ca bi tráng ấy không còn đủ sức hấp dẫn công chúng nữa. Từ một nền thơ hướng ngoại, thơ chúng ta hôm nay đã trưởng thành vì nó đã tìm ra con đường hướng nội vốn dĩ của mình. Những người trẻ lại cùng nhau trong một cuộc lên đường mới của thi ca với nhiều sự thể nghiệm gan góc, quyết liệt. Sự xuất hiện của các nhà thơ trẻ có ý hướng cách tân mãnh liệt như vậy cũng minh chứng cho thấy, hướng đi mà một số nhà thơ tiên phong như Lê 12 | P a g e TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Thơ trẻ Việt Nam đương đại qua ba tác giả Vi Thuỳ Linh, Phan Huyền Thư và Ly Hoàng Ly Đạt, Trần Dần, Đặng Đình Hưng… mở ra không phải là hoàn toàn vô ích, tuyệt tự như một số nhà phê bình nhận định.
Họ đã tích lũy được một số kinh nghiệm, thủ pháp, và quan trọng hơn cả, thái độ, tâm huyết của họ đối với việc làm mới thơ ca đã được một số nhà thơ trẻ hôm nay tiếp thu, thừa hưởng, xem đó như là một điểm tựa cho những nỗ lực sáng tạo của mình. Việc dấn thân vào những tìm tòi thể nghiệm chắc chắn không phải là sự chạy theo một cách mù quáng những trào lưu thơ ca hiện đại phương Tây như một số nhà phê bình quy chụp. Chúng tôi khẳng định đó là những bước chuyển biến mang tính tự giác rất cao của những tác giả thật sự muốn tìm cho mình một hướng đi khác ra ngoài truyền thống. Như vậy, nói thơ trẻ Việt Nam, không có nghĩa là thơ Việt Nam hôm nay mới trẻ.
Thơ trẻ, được hiểu là thơ của những người đại biểu cho một khuynh hướng tìm tòi, sáng tạo và đổi mới về sáng tác, chiếm số đông trong đó là những nhà thơ trẻ. Trong phạm vi đề tài này, nội hàm khái niệm “thơ trẻ” là dùng để chỉ thơ của những người trẻ, thế hệ sinh ra và trưởng thành sau độc lập 1975, những người đã và đang góp phần quan trọng trong cuộc đổi mới thi ca Việt Nam đương đại. Hiện đại hóa thơ trong quan niệm của các nhà thơ trẻ Mỗi một nỗ lực cách tân văn học đều có cơ sở triết học, mĩ học riêng của nó, được thể hiện ở những quan niệm và phương thức biểu hiện của mỗi cá nhân. Thơ ca nhân loại thế kỉ XX nói chung, thơ ca Việt Nam nói riêng đã có nhiều nỗ lực cách tân với nhiều khuynh hướng, gây ảnh hưởng nhiều mặt đến đời sống và sáng tạo thơ ca của Việt Nam.
Thơ Mới trước đây ảnh hưởng từ thơ ca Lãng mạn, Tượng trưng Pháp đã tạo ra một cuộc cách mạng thơ ca, vượt thoát khỏi những sáo mòn khuôn thước của truyền thống. Thơ trẻ hôm nay cũng với mong muốn bứt phá khỏi những giá trị truyền thống đã tiếp thu ảnh hưởng từ rất nhiều những trường phái, khuynh hướng khác nhau: chủ nghĩa Tượng trưng Siêu thực, chủ nghĩa Hiện sinh, chủ nghĩa Hình thức, chủ nghĩa Hậu hiện đại và mới đây nhất là chủ nghĩa Tân hình thức. Song dù theo trường phái, khuynh hướng nào thì chúng ta cũng nhận thấy một xu thế đang ngày càng được khẳng định và mở rộng trong thơ Việt Nam hôm nay là: tính hiện đại. Khái niệm tính hiện đại thường đưa đến sự nhầm lẫn và ngộ nhận về hướng đi của thơ ca trong thời đại mới.
Một bên là hướng đi tìm tòi, sáng tạo nhằm tạo thêm những phẩm chất mới cho thơ, phản ánh được đầy đủ cái mới trong cuộc sống 13 | P a g e TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Thơ trẻ Việt Nam đương đại qua ba tác giả Vi Thuỳ Linh, Phan Huyền Thư và Ly Hoàng Ly hiện tại. Một bên là khuynh hướng “phản thơ”, mượn danh nghĩa sáng tạo để khởi xướng những lý thuyết kỳ quái, cực đoan, xa lạ với thơ ca và thị hiếu thẩm mĩ lành mạnh. Tính hiện đại trong thơ khác về bản chất với chủ nghĩa hiện đại trong thơ. Từ “hiện đại” với chúng ta chừng như để chỉ khái niệm thời gian hơn là khái niệm chủ nghĩa.
Tính hiện đại trong thơ Việt trẻ thể hiện ở ý thức sáng tạo và tinh thần thể nghiệm. Ý thức sáng tạo giúp các nhà thơ trẻ tránh những lối mòn khuôn sáo và ý thức hơn về bản sắc của mình. Mỗi nhà thơ đều cố gắng khai phá những vùng đất riêng, đưa vào đó những tiếng nói mới mẻ với những đặc thù không thể nhầm lẫn. Trong thơ ca nghệ thuật cái mới chưa hẳn đã là cái hay nhưng cái hay thì bao giờ cũng mới.
Vậy tiêu chí nào để khẳng định đâu là cái mới và đâu là cái mới có giá trị đích thực trong thơ? Làm sao đổi mới để thơ vẫn là thơ chứ không phải là một mớ ngôn từ “khoác áo văn xuôi, đội mũ triết học và đi giày sân khấu” ?