Nghiên Cứu Về Thơ Đi Sứ Của Sứ Thần Trung Quốc Đến Việt Nam Từ Thế Kỷ 18

Luận án tiến sĩ nghiên cứu thơ đi sứ của sứ thần trung quốc đến việt nam từ thế kỷ x xviii, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng trong lĩnh vực tại Việt Nam.

• Tác giả: Lý Na (Li Na)
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Kim Sơn
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Thơ Đi Sứ Của Sứ Thần Trung Quốc Tại Việt Nam Thế Kỷ 18
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Đối tượng nghiên cứu
• 1.3. Phạm vi nghiên cứu và tư liệu
• 1.4. Phương pháp nghiên cứu
• 1.5. Đóng góp khoa học của Luận án
• 1.6. Bố cục của Luận án. Quy ước trình bày Luận án
• 2. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU THƠ ĐI SỨ Ở MỘT SỐ NƯỚC THUỘC VÙNG VĂN HÓA HÁN
• 2.1. NGHIÊN CỨU THƠ ĐI SỨ CỦA SỨ THẦN VIỆT NAM TỚI TRUNG QUỐC
• 2.1.1. Sưu tập danh sách sứ thần hoặc văn bản
• 2.1.2. Dịch thuật, giới thiệu công bố
• 2.1.3. Nghiên cứu từ các góc độ
• 2.2. NGHIÊN CỨU THƠ ĐI SỨ CỦA SỨ THẦN TRUNG QUỐC TỚI VIỆT NAM
• 2.2.1. Nghiên cứu của học giả Việt Nam
• 2.2.2. Nghiên cứu của học giả Trung Quốc
• 2.3. Đánh giá chung về kết quả nghiên cứu đã triển khai trước đây
• 2.4. ĐỀ XUẤT HƯỚNG NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN
• 2.5. Tiểu kết chương 1
• 3. SỨ THẦN TRUNG QUỐC ĐẾN VIỆT NAM, LƯỢC SỬ THÔNG SỨ VÀ GIAO LƯU VĂN HÓA
• 3.1. LƯỢC SỬ SỰ HÌNH THÀNH MỐI QUAN HỆ THÔNG SỨ
• 3.1.1. Nhìn lại quan hệ Trung - Việt trước thế kỷ X
• 3.1.2. Sự hình thành mối quan hệ thông sứ
• 3.2. GIỚI THIỆU SƠ LƯỢC VỀ SỨ ĐOÀN
• 3.2.1. Thống kê số sứ đoàn Trung Quốc đã sang Việt Nam
• 3.2.2. Thưởng phạt đối với sứ thần
• 3.3. NHIỆM VỤ CỦA SỨ ĐOÀN TRUNG QUỐC
• 3.4. ĐÁNH GIÁ VỀ TÁC ĐỘNG, HIỆU QUẢ CỦA CÔNG VIỆC THÔNG SỨ
• 3.5. Tiểu kết chương 2
• 4. TÌNH HÌNH LƯU TRỮ, DIỆN MẠO VĂN BẢN, NỘI DUNG CỦA THƠ ĐI SỨ
• 4.1. TÌNH HÌNH, DIỆN MẠO CÁC VĂN BẢN
• 4.1.1. Tình hình lưu trữ của Sứ Giao tập các triều
• 4.1.2. Diện mạo các văn bản TĐS
• 4.1.3. Thống kê tác giả, tác phẩm đi sứ được lưu trữ
• 4.2. NỘI DUNG CỦA THƠ ĐI SỨ
• 4.2.1. Chủ đề về chính trị, ngoại giao
• 4.2.2. Chủ đề về sứ trình cũng như hoạt động trên sứ trình
• 4.2.3. Chủ đề về cảnh vật mới lạ và cuộc sống người dân
• 4.2.4. Chủ đề về nhớ quê nhớ nhà
• 4.2.5. Cảm hứng chủ đạo. Ý thức dân tộc
• 4.2.6. Ý thức trách nhiệm của sứ thần
• 4.3. Tiểu kết chương 3
• 5. THỂ LOẠI VÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA THƠ ĐI SỨ
• 5.1. THỂ LOẠI CỦA THƠ ĐI SỨ
• 5.1.1. Chia theo cấu trúc hình thức
• 5.1.2. Chia theo tiêu chí nội dung
• 5.2. BÚT PHÁP NGHỆ THUẬT CỦA THƠ ĐI SỨ
• 5.2.1. Tức cảnh sinh tình
• 5.2.2. Thác vật ngôn chí
• 5.2.3. Tức cổ nghiệm kim
• 5.2.4. Tức sự thư hoài
• 5.3. ĐẶC ĐIỂM THƠ ĐI SỨ
• 5.3.1. Mang đậm tính ký sự
• 5.3.2. Tự sự kết hợp với trữ tình
• 5.3.3. Mang tính lưu động di chuyển
• 5.3.4. Không qua nhiều trau chuốt
• 5.3.5. Chịu sự ảnh hưởng của các bậc tiền bối
• 5.4. Tiểu kết chương 4
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• Phụ lục I: CÁC BẢNG BIỂU VỀ SỨ ĐOÀN VÀ TĐS
• Phụ lục II: TUYỂN DỊCH MỘT SỐ BÀI TĐS VÀ TXH
• Phụ lục III: DANH MỤC NHAN ĐỀ CÁC BÀI TĐS CỦA SỨ THẦN TRUNG QUỐC
• Phụ lục IV: CÁC BẢN SỨ TRÌNH ĐỒ

Tóm tắt

I. Giới thiệu về thơ đi sứ

Thơ đi sứ, hay thơ đi sứ (TĐS), là một thể loại văn học đặc biệt của các sứ thần Trung Quốc trong quá trình giao lưu văn hóa với Việt Nam thế kỷ 18. Tác phẩm này không chỉ phản ánh những trải nghiệm cá nhân của sứ thần mà còn ghi lại những sự kiện lịch sử quan trọng. Trong bối cảnh giao lưu văn hóa, thơ đi sứ thể hiện sự kết nối giữa hai nền văn hóa, đồng thời là một phần không thể thiếu trong văn học Trung Quốc và văn học Việt Nam. Các bài thơ này thường được sáng tác trong các chuyến đi sứ, thể hiện tâm tư, tình cảm của sứ thần đối với quê hương, đất nước và con người nơi họ đến. Đặc biệt, thơ đi sứ còn mang tính chất hành trình đi sứ, ghi lại những cảm xúc và suy nghĩ của sứ thần trong suốt quá trình thực hiện nhiệm vụ ngoại giao.

1.1. Đặc điểm của thơ đi sứ

Thơ đi sứ thường mang đậm tính ký sự, kết hợp giữa tự sự và trữ tình. Các bài thơ không chỉ đơn thuần là những tác phẩm nghệ thuật mà còn là những tài liệu lịch sử quý giá. Chúng phản ánh tình hình chính trị, quan hệ Việt Trung và những cảm xúc của sứ thần trong bối cảnh lịch sử cụ thể. Nội dung thơ đi sứ thường xoay quanh các chủ đề như chính trị, ngoại giao, và cảnh vật mới lạ. Đặc biệt, cảm hứng chủ đạo trong thơ đi sứ là ý thức dân tộc và trách nhiệm của sứ thần. Những bài thơ này không chỉ là sản phẩm của cá nhân mà còn là kết quả của một quá trình giao lưu văn hóa sâu sắc giữa hai quốc gia.

II. Tình hình lưu trữ và nội dung của thơ đi sứ

Tình hình lưu trữ các tác phẩm thơ đi sứ của sứ thần Trung Quốc tại Việt Nam thế kỷ 18 rất phong phú. Các tác phẩm này thường được ghi chép trong các văn bản như Sứ Giao tập và Sứ Hoa tập. Nội dung của thơ đi sứ không chỉ dừng lại ở việc ghi lại những trải nghiệm cá nhân mà còn phản ánh di sản văn hóa và nghệ thuật thơ ca của thời kỳ đó. Các bài thơ thường có chủ đề về chính trị, ngoại giao, và cuộc sống người dân. Đặc biệt, những bài thơ này còn thể hiện sự ảnh hưởng văn hóa từ cả hai phía, tạo nên một bức tranh đa dạng về mối quan hệ giữa hai quốc gia. Việc nghiên cứu và phân tích các tác phẩm này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về lịch sử Việt Nam mà còn mở ra những góc nhìn mới về văn hóa giao tiếp giữa hai nền văn minh.

2.1. Nội dung chủ đề của thơ đi sứ

Nội dung thơ đi sứ thường xoay quanh các chủ đề chính trị, ngoại giao và những trải nghiệm cá nhân của sứ thần. Các bài thơ không chỉ đơn thuần là những tác phẩm nghệ thuật mà còn là những tài liệu lịch sử quý giá. Chúng phản ánh tình hình chính trị, quan hệ Việt Trung và những cảm xúc của sứ thần trong bối cảnh lịch sử cụ thể. Đặc biệt, cảm hứng chủ đạo trong thơ đi sứ là ý thức dân tộc và trách nhiệm của sứ thần. Những bài thơ này không chỉ là sản phẩm của cá nhân mà còn là kết quả của một quá trình giao lưu văn hóa sâu sắc giữa hai quốc gia.

III. Giá trị và ứng dụng thực tiễn của thơ đi sứ

Thơ đi sứ không chỉ có giá trị văn học mà còn mang lại nhiều ứng dụng thực tiễn trong việc nghiên cứu lịch sử và văn hóa. Các tác phẩm này giúp các nhà nghiên cứu hiểu rõ hơn về quan hệ Việt Trung trong bối cảnh lịch sử cụ thể. Ngoài ra, thơ đi sứ còn là nguồn tư liệu quý giá cho việc nghiên cứu nghệ thuật thơ ca và văn hóa giao tiếp giữa hai nền văn minh. Việc phân tích các tác phẩm này có thể giúp làm sáng tỏ những khía cạnh chưa được khám phá trong lịch sử văn học và văn hóa giao lưu. Hơn nữa, thơ đi sứ còn có thể được sử dụng trong giảng dạy văn học, giúp sinh viên hiểu rõ hơn về truyền thống văn học và nghệ thuật thơ ca của hai quốc gia.

3.1. Ứng dụng trong nghiên cứu văn học

Thơ đi sứ có thể được sử dụng như một công cụ nghiên cứu trong việc phân tích văn học Việt Nam và văn học Trung Quốc. Các tác phẩm này không chỉ phản ánh những trải nghiệm cá nhân của sứ thần mà còn ghi lại những sự kiện lịch sử quan trọng. Việc nghiên cứu thơ đi sứ giúp mở rộng tầm nhìn về văn hóa giao tiếp và nghệ thuật thơ ca của thời kỳ đó. Hơn nữa, các bài thơ này còn có thể được sử dụng trong giảng dạy văn học, giúp sinh viên hiểu rõ hơn về truyền thống văn học và nghệ thuật thơ ca của hai quốc gia.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Quan hệ thông sứ giữa Việt Nam và Trung Quốc được thiết lập từ nửa cuối thế kỷ X, sau khi nhà nước phong kiến độc lập ở Việt Nam ra đời, và duy trì liên tục đến cuối thế kỷ XIX. Trong suốt tiến trình lịch sử đó, sứ thần hai nước đã thực hiện nhiều chuyến công cán và để lại một khối lượng tác phẩm văn học đi sứ phong phú bằng chữ Hán. Mặc dù các tác phẩm thơ đi sứ của sứ thần Việt Nam sang Trung Quốc (Sứ Hoa tập / Yên hành tập) đã nhận được sự quan tâm nghiên cứu tương đối quy mô từ giới học thuật trong và ngoài nước, mảng thơ đi sứ của các sứ thần Trung Quốc sang Việt Nam (Sứ Giao tập) lại chưa được khảo sát một cách toàn diện, có hệ thống. Các công trình trước đây chủ yếu dừng lại ở việc khảo cứu đơn lẻ một tác gia, một văn bản cụ thể hoặc tiếp cận thuần túy dưới góc độ sử học. Khoảng trống nghiên cứu này đòi hỏi một công trình chuyên khảo đặt mảng thơ đi sứ của sứ thần Trung Quốc vào trung tâm khảo sát dưới góc độ văn học kết hợp với văn bản học và nghiên cứu liên ngành lịch sử - văn hóa.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án được xác định gồm các nội dung cụ thể sau:

1. Hệ thống hóa và khảo sát toàn diện mảng tác phẩm thơ đi sứ của các sứ thần Trung Quốc sang Việt Nam từ thế kỷ X đến thế kỷ XVIII.
2. Thẩm định văn bản, miêu tả diện mạo, phân loại thể loại và làm rõ các đặc điểm nghệ thuật, thi pháp của thơ đi sứ.
3. Phân tích nội dung phản ánh, cảm hứng chủ đạo, giá trị lịch sử, văn hóa, phong tục và quan hệ bang giao thể hiện qua các thi phẩm.
4. Làm sáng tỏ hoạt động đón tiếp, xướng họa thơ ca của vua tôi Việt Nam, qua đó đánh giá năng lực văn chương chữ Hán của tầng lớp trí thức hai nước và sự giao lưu văn hóa khu vực.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là các sứ thần chính thức đại diện cho các triều đình phong kiến Trung Quốc (Tống, Nguyên, Minh, Thanh) sang thực hiện sứ mệnh tại Việt Nam (gồm Chánh sứ, Phó sứ và các tùy viên có tác phẩm nổi bật được chính sử ghi nhận), cùng các tác phẩm thơ đi sứ Việt Nam của nhóm sứ thần này và các cặp thơ xướng họa, thù tặng, đề vịnh giữa họ với vua tôi cấp cao của Việt Nam.

Phạm vi nghiên cứu và tư liệu:

• Phạm vi không gian: Khảo sát các nguồn tư liệu được lưu trữ tại các thư viện và trung tâm lưu trữ của Trung Quốc (Thư viện Quốc gia Bắc Kinh, Thư viện Đại học Bắc Kinh, Thư viện Quảng Tây, Thư viện Đại học Dân tộc Quảng Tây...) và Việt Nam (Viện Nghiên cứu Hán Nôm).
• Phạm vi thời gian: Giới hạn từ thế kỷ X đến thế kỷ XVIII (bắt đầu từ sứ đoàn nhà Tống sang năm 973 dưới thời Tống Thái Tổ đến sứ đoàn nhà Thanh sang năm 1793 thời Càn Long). Luận án không khảo sát giai đoạn thế kỷ XIX do bối cảnh lịch sử, thể chế bang giao và tính chất xã hội của thế kỷ XIX có sự biến đổi phức tạp cùng sự can thiệp của nước thứ ba (Pháp) và triều Nguyễn đổi quốc hiệu năm 1803; trong khi giai đoạn từ thế kỷ X đến thế kỷ XVIII có tính chất thể chế và quan niệm bang giao tương đối nhất quán.
• Phạm vi tư liệu: Dựa vào 6 bộ Sứ Giao thi hoàn chỉnh còn lưu trữ (Giao Châu cảo, Sứ Giao cảo, Vạn lý chí, Giao hành trích cảo, Sứ Giao tập, Sứ Giao ngâm / Sứ Giao kỷ sự) cùng các thi văn tập liên quan của các sứ thần và thư tịch chính sử, văn tập của cả hai nước. Luận án tuyển chọn và dịch nghĩa khoảng 100 bài thơ tiêu biểu đại diện cho các thời kỳ, đề tài và thể loại.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng thuật chi tiết tình hình nghiên cứu thơ đi sứ tại khu vực Đông Á và mối quan hệ thông sứ Việt - Trung qua ba mảng chính:

Thứ nhất, nghiên cứu thơ đi sứ ở các nước thuộc vùng văn hóa Hán: Nghiên cứu thơ đi sứ giữa Trung Quốc và bán đảo Triều Tiên đạt được nhiều kết quả nhất nhờ nguồn tư liệu Hoàng hoa tập (hơn 20 loại) và bộ Yên hành lục toàn tập (100 quyển, xuất bản tại Hàn Quốc năm 2001). Học giả Trung Quốc Điêu Thư Nhân và Sử Quế Vinh đã tổng kết các công trình thế kỷ XX của Hàn Quốc, Triều Tiên và Nhật Bản. Nhiều học giả Trung Quốc như Liêu Triệu Hanh (Đài Loan) cùng các tác giả luận án nghiên cứu lộ trình, quan hệ sứ thần Minh - Triều. Về quan hệ Trung - Nhật, các nghiên cứu tập trung vào giao lưu thi ca thời Đường, cơ chế thông sứ thời Tống - Minh và tư tưởng "Trọng Hán khinh di" thời Nguyên - Thanh.

Thứ hai, nghiên cứu thơ đi sứ của sứ thần Việt Nam sang Trung Quốc:

• Về sưu tập và văn bản: Nhóm biên soạn Viện Nghiên cứu Hán Nôm hợp tác với Đại học Phục Đán (Trung Quốc) xuất bản bộ Việt Nam Hán văn Yên hành văn hiến tập thành (25 quyển, 2010). Công trình Sứ thần Việt Nam (1996) của Nguyễn Thị Thảo, Phạm Văn Thắm, Nguyễn Kim Oanh thống kê 117 truyện ký, 463 sứ thần và 220 sứ bộ. Sách Chuyện đi sứ tiếp sứ thời xưa (2001) của Nguyễn Thế Long thống kê gần 300 sứ đoàn. Nguyễn Thanh Tùng khảo sát văn bản Hoàng Hoa sứ trình đồ bản của Nguyễn Huy Oánh.
• Về dịch thuật và công bố: Sách Thơ đi sứ (1993) của Phạm Thiều, Đào Phương Bình; sách dịch của Viện Văn học; luận văn Thạc sĩ của Phạm Thị Ngọc Anh (2001).
• Về nghiên cứu văn học: Các chuyên khảo về tác gia như Nguyễn Trung Ngạn (Nguyễn Công Lý), Nguyễn Văn Siêu (Nguyễn Thị Thanh Chung, 2011), thơ đi sứ 1740-1820 (Đỗ Thị Thu Thủy, 2015). Học giả Trung Quốc Lưu Ngọc Quần (2007), Trương Ân Luyện (nghiên cứu Phùng Khắc Khoan và Mai Lĩnh sứ Hoa thi tập), Lý Na (nghiên cứu xướng họa năm 1849 của đoàn Phan Tĩnh, Mai Đức Thường, Nguyễn Văn Siêu).
• Về lịch sử, văn hóa, ngoại giao: Liam C. Kelley với luận án tiến sĩ Beyond the Bronze Pillars: Envoy Poetry and the Sino-Vietnamese Relationship; Lý Xuân Chung với luận án tiến sĩ về thơ văn xướng họa Việt - Hàn (cùng nghiên cứu của Nguyễn Kim Sơn, Bùi Duy Tân, Nguyễn Tuấn Thịnh, Nguyễn Minh Tường); Trần Quốc Bảo (2011) nghiên cứu hình tượng Đại Thanh qua Sứ Hoa hành ký giai đoạn 1667-1880.

Thứ ba, nghiên cứu thơ đi sứ của sứ thần Trung Quốc sang Việt Nam:

• Giới nghiên cứu Việt Nam: Phạm Văn Thắm (1993) giới thiệu bài thơ An Nam tức sự của Trần Phu; Nguyễn Thu Hiền nghiên cứu tác phẩm Thiên Nam hành kỷ của Từ Minh Thiện; các sách lược sử và mẩu chuyện của Sông Bằng (Việt Hoa thông sứ sử lược, 1943), Nguyễn Thế Long, Học viện Quan hệ Quốc tế (Những mẩu chuyện đi sứ và tiếp sứ, 2001) ghi lại một số giai thoại xướng họa (Lý Giác - Đỗ Pháp Thuận năm 987, Hoàng Thường, Tiền Phổ năm 1462, câu đố của sứ Thanh với Lê Quý Đôn).
• Giới nghiên cứu Trung Quốc: Về lịch sử, có Mã Minh Đạt (2002 - thời Nguyên), Đặng Xương Hữu (2004 - thời Tống), Trần Văn Nguyên (2005 - thời Minh), Tôn Hồng Niên (2006 - thời Thanh), Ngưu Quân Khải (2012 - quan hệ nhà Mạc). Về văn bản và văn học, Lưu Ngọc Quần (2007) khảo cứu danh mục 30 sứ thần với 13 Sứ hành lục và 15 Thi văn tập; Dương Khuông Hòa (2011) khảo sát văn bản Phó Dữ Lệ thi tập; Vương Hạo (2009) nghiên cứu Giao Châu cảo của Trần Phu; Ngưu Quân Khải (2011) nghiên cứu Giao hành trích cảo của Từ Phu Viễn; Dương Phú Học (1996) chú giải thư từ biện minh địa giới Khâu Ôn của Trần Thành; Lục Tiểu Yến và Diệp Thiếu Phi (2011) khảo cứu tính chân thực của chuyến đi sứ năm 987 của Lý Giác; Vương Học Vĩ (2006) nghiên cứu sứ thần thời Hồng Vũ (1368-1398) kết hợp phân tích Sứ trình đồ và thơ của Trương Dĩ Ninh, Lâm Đường Thần.

Khoảng trống học thuật: Các công trình trên chưa khảo sát toàn diện cả mảng thơ đi sứ của sứ thần Trung Quốc mà chỉ dừng ở từng tác phẩm đơn lẻ hoặc tiếp cận theo phương pháp sử học. Luận án này là công trình đầu tiên tập hợp, chỉnh lý và nghiên cứu hệ thống toàn bộ mảng thơ đi sứ của sứ thần Trung Quốc sang Việt Nam từ thế kỷ X đến thế kỷ XVIII từ góc độ văn học kết hợp liên ngành.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án vận dụng hệ thống lý thuyết văn học trung đại, lý thuyết văn học so sánh và các phương pháp nghiên cứu chuyên ngành:

• Khung lý thuyết:

  • Lý luận văn học sử và Thi pháp học: Tiếp cận tác phẩm trong tiến trình lịch sử văn học trung đại, phân tích cấu trúc văn bản, thể loại, ngôn ngữ thi ca, biểu tượng và bút pháp nghệ thuật.
  • Văn học so sánh: Đặt đối tượng nghiên cứu vào không gian văn hóa khu vực Đông Á (vùng văn hóa chữ Hán/đồng văn), so sánh sáng tác chữ Hán của sứ thần Trung Quốc với vua tôi Việt Nam, từ đó nhận diện sự tương đồng, dị biệt và năng lực tiếp nhận, sáng tạo văn học của hai bên.
  • Lý thuyết bang giao và văn hóa học: Xem xét thơ đi sứ trong bối cảnh thiết chế quan hệ triều cống phương Đông ("cầu phong - sách phong", "triều cống - đáp sính"), tư tưởng "úy thiên sự đại" của Việt Nam và "hoài nhu viễn nhân" của Trung Quốc.

• Phương pháp nghiên cứu:

  • Phương pháp văn bản học: Thu thập, giám định, đối chiếu các bản khắc in, sao chép cổ chữ Hán từ các tổng tập, tùng thư (Tứ khố toàn thư, Tứ khố tồn mục tùng thư...) và văn tịch Hán Nôm để xác lập văn bản đáng tin cậy; khảo luận và đính chính các trường hợp nhầm lẫn về tác giả.
  • Phương pháp văn học sử: Kết hợp nghiên cứu tiểu sử tác giả, bối cảnh lịch sử - xã hội với phân tích thi pháp nhằm giải mã đề tài, chủ đề, cảm hứng và tư tưởng nghệ thuật của tác phẩm.
  • Phương pháp liên ngành: Kết hợp văn học với sử học, văn hóa học và địa lý học lịch sử để phân tích mối quan hệ giữa thực tế sứ trình với tác phẩm văn chương, sử dụng thi ca để bổ khuyết các sự kiện lịch sử mà chính sử không chép tường tận.
  • Các thao tác bổ trợ: Phiên dịch - chú giải văn bản Hán văn, phân loại, mô tả, so sánh và thống kê định lượng tư liệu văn bản.

• Nguồn dữ liệu: Luận án khai thác 4 nhóm tư liệu chính:

  1. Kỷ yếu lịch sử bang giao và chính sử hai nước (Thực lục, Tống sử, Nguyên sử, Minh sử, Thanh sử cảo, Đại Việt sử ký toàn thư, Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Lịch triều hiến chương loại chí...).
  2. Tấu sớ, chiếu văn, thư từ ngoại giao lưu giữ trong các văn tập.
  3. Các bộ Sứ Giao thi, Hành ký, Hành trạng, Mộ chí minh do chính các sứ thần và thành viên sứ đoàn soạn thảo.
  4. Thi văn tập của các sứ thần, trí thức Việt Nam tham gia tiếp đón sứ đoàn (Thơ văn Lý - Trần, An Nam chí lược, Toàn Việt thi lục, Bang giao lục, Kiến văn tiểu lục, Bắc sứ thông lục, Quế Đường thi tập, Nhâm Tuất khóa sứ trình thi tập...).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương 1 tổng thuật toàn diện lịch sử nghiên cứu thơ đi sứ tại các nước trong vùng văn hóa Hán (Trung Quốc, Hàn Quốc, Triều Tiên, Nhật Bản, Việt Nam). Tác giả chỉ ra sự mất cân đối rõ rệt: số lượng công trình nghiên cứu về sứ thần Việt Nam đi sứ Trung Quốc (Sứ Hoa tập) vượt trội so với nghiên cứu về sứ thần Trung Quốc sang Việt Nam (Sứ Giao tập). Nguyên nhân do tác phẩm Sứ Hoa tại Việt Nam được coi là tinh hoa văn học dân tộc và được bảo tồn tập trung, trong khi tác phẩm Sứ Giao tại Trung Quốc bị phân tán, chìm lấp trong kho tàng điển tịch đồ sộ của Tứ khố toàn thư. Trên cơ sở đánh giá các kết quả của học giả đi trước, tác giả xác lập 4 hướng triển khai của luận án: khảo sát hệ thống toàn bộ mảng thơ đi sứ; thẩm định và mô tả diện mạo văn bản; phân tích giá trị văn học, lịch sử, văn hóa; làm rõ hoạt động tiếp sứ và trình độ xướng họa thơ chữ Hán của vua tôi Việt Nam.

Chương 2: Sứ thần Trung Quốc đến Việt Nam, lược sử thông sứ và giao lưu văn hóa

Chương 2 trình bày tiến trình lịch sử thông sứ từ sau năm 938/968 đến cuối thế kỷ XVIII, khởi đầu từ chuyến đi sứ của Vương Chiêu Viễn và Dương Trùng Mỹ năm 973 dưới thời Tống Thái Tổ sang phong chức cho Đinh Liễn. Quan hệ thông sứ duy trì cơ chế triều cống - phong vương: Việt Nam giữ thái độ mềm mỏng "úy thiên sự đại" để bảo vệ nền độc lập, Trung Quốc áp dụng chính sách "hoài nhu viễn nhân" để giữ yên biên giới phía Nam.

Luận án tổng hợp bảng số liệu thống kê số lượng sứ đoàn Trung Quốc sang Việt Nam từ năm 973 đến năm 1793:

Triều đại Trung Quốc	Số lượng sứ đoàn	Nguồn tư liệu trích dẫn
Nhà Tống	25	Luận án TS của Đặng Xương Hữu (2004)
Nhà Nguyên	27	Bài báo khoa học của Mã Minh Đạt (2002)
Nhà Minh	56	Luận án TS của Trần Văn Nguyên (2005)
Nhà Thanh	12	Công trình của Tôn Hồng Niên (2006)
Tổng cộng	120

Chương này cũng phân tích cơ chế tuyển chọn sứ thần (chủ yếu là văn quan xuất thân khoa cử từ Lễ bộ, Viện Hàn lâm, Quốc Tử Giám, thậm chí là trạng nguyên, đại học sĩ); quy chế khen thưởng, thăng chức (Trần Phu, Lỗ Đạc, Chu Xán) và xử phạt khi vi phạm quy chế bang giao (Nhâm Hưng Thái, Nhạc Chương, Đức Bảo, Cố Nhữ Tu); những gian nan, rủi ro tử nạn vì bệnh tật, chướng khí trên đường đi sứ (như cái chết của Trương Dĩ Ninh, Lưu Giản Đích, Tôn Trác); và các nhiệm vụ trọng tâm của sứ đoàn (sách phong, điếu viếng, tuyên bố hoàng đế mới lên ngôi, chiêu dụ sang chầu, xin đường, cứu hộ, thương lượng biên giới).

Chương 3: Tình hình lưu trữ, diện mạo văn bản, nội dung của thơ đi sứ

Chương 3 khảo sát thực trạng lưu trữ văn bản. Luận án xác định và khai thác 6 bộ Sứ Giao thi hoàn chỉnh:

1. Giao Châu cảo của sứ thần nhà Nguyên Trần Phu (1292-1293).
2. Sứ Giao cảo của sứ thần nhà Minh Lỗ Đạc.
3. Vạn lý chí của sứ thần nhà Minh Trương Hoằng Chí.
4. Giao hành trích cảo của sứ thần nhà Nam Minh Từ Phu Viễn (1651).
5. Sứ Giao tập của sứ thần nhà Thanh Ngô Quang.
6. Sứ Giao ngâm và Sứ Giao kỷ sự của sứ thần nhà Thanh Chu Xán (1689).

Cùng các thi văn tập có liên quan: Phó Dữ Lệ thi văn tập, Thiên Nam hành kỷ (Từ Minh Thiện), Thúy Bình thi tập (Trương Dĩ Ninh), Văn Giản tập (Tôn Thừa Ân), Vinh tiến tập (Ngô Bá Tông), Cam Tuyền văn tập (Trạm Nhược Thủy), Trúc giản tập (Phan Hy Tăng), Lâm Đăng Châu tập (Lâm Đường Thần), Chất Am Chương Công thi văn tập (Chương Sưởng), Nhâm Tuất khóa sứ trình thi tập, An Nam sứ sự kỷ yếu (Lý Tiên Căn).

Nội dung thơ đi sứ được luận án phân tích qua 4 chủ đề:

• Chủ đề chính trị, ngoại giao: Phản ánh các nghi lễ triều đình, tuyên đọc chiếu thư, đón rước phụng nghênh, tiệc yến và thái độ chính trị của sứ thần.
• Chủ đề sứ trình và hoạt động trên đường đi: Ghi chép lộ trình muôn dặm, vượt ải Nam Quan, sông Hồng, chèo đò vượt thác, đối mặt với lam chướng và điều kiện tự nhiên khắc nghiệt miền nhiệt đới.
• Chủ đề cảnh vật mới lạ và cuộc sống người dân: Miêu tả cảnh quan thiên nhiên, sinh hoạt văn hóa, phong tục tập quán (như bài An Nam tức sự của Trần Phu phản ánh trang phục, thuế khóa, âm nhạc, luật lệ thời Trần).
• Chủ đề nhớ quê nhớ nhà: Bộc lộ tâm trạng tha hương, nỗi nhớ gia đình, quê hương khi thực hiện nhiệm vụ ở phương Nam xa xôi.

Về cảm hứng chủ đạo, thơ đi sứ thể hiện sự đan xen giữa Ý thức dân tộc (tự hào về văn hóa Trung Nguyên) và Ý thức trách nhiệm của sứ thần (tận tụy hoàn thành mệnh lệnh hoàng đế, giữ gìn thể diện quốc gia và thúc đẩy hòa hiếu).

Chương 4: Thể loại và đặc điểm của thơ đi sứ

Chương 4 tập trung phân tích thi pháp và hình thức thể loại:

• Phân loại thể loại:
  • Theo cấu trúc hình thức: Bao gồm cổ thể, cận thể (thơ Đường luật: thất ngôn/ngũ ngôn tuyệt cú, bát cú, trường luật), phú, từ, ca khúc.
  • Theo tiêu chí nội dung: Thơ hành trình (ký sự), thơ thù tạc (xướng họa, tiễn tặng), thơ vịnh vật/phong thổ và thơ cảm hoài.
• Bút pháp nghệ thuật: Xác định 4 bút pháp tiêu biểu:
  1. Tức cảnh sinh tình: Trực tiếp ghi nhận cảnh sắc trên đường đi để khơi gợi cảm xúc, tư tưởng.
  2. Thác vật ngôn chí: Mượn hình ảnh sự vật cụ thể để gửi gắm chí hướng chính trị và khí tiết của sứ thần.
  3. Tức cổ nghiệm kim: Khai thác các sự kiện, điển tích lịch sử xưa để chiêm nghiệm, đối chiếu với thực tại bang giao đương thời.
  4. Tức sự thư hoài: Nhân những sự việc, biến cố cụ thể trong chuyến công cán để bộc lộ nỗi lòng, tâm tư cá nhân.
• Đặc điểm nghệ thuật nổi bật:
  • Mang đậm tính ký sự: Ghi chép trung thực, chi tiết người thật, việc thật, địa danh và thời gian trên sứ trình.
  • Kết hợp tự sự với trữ tình: Cốt truyện nhật ký hành trình hòa quyện cùng cảm xúc cá nhân.
  • Tính lưu động, di chuyển: Không gian nghệ thuật vận động liên tục theo từng trạm dịch, cung đường.
  • Tính chất ứng tác: Nhiều bài thơ xướng họa được làm nhanh tại chỗ, ít qua gọt giũa cầu kỳ, mang tính thô mộc, chân thực.
  • Ảnh hưởng của các bậc tiền bối: Sử dụng hệ thống thi liệu, thi pháp và điển cố của thi ca cổ điển đời Đường, Tống.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự xác định các đóng góp mới về mặt lý luận và thực tiễn:

• Về lý luận và khoa học:

  • Là công trình nghiên cứu chuyên sâu, có hệ thống đầu tiên về toàn bộ mảng thơ đi sứ của sứ thần Trung Quốc sang Việt Nam từ thế kỷ X đến thế kỷ XVIII dưới góc độ văn học kết hợp văn bản học và nghiên cứu liên ngành.
  • Góp phần hoàn thiện bức tranh toàn diện về mối quan hệ giao lưu văn học, văn hóa giữa Việt Nam và Trung Quốc thời trung đại trong không gian văn hóa Đông Á.

• Về thực tiễn và tư liệu:

  • Thẩm định, hiệu đính và đính chính quyền tác giả của một số bài thơ lịch sử bị nhầm lẫn:
    1. Xác định bài Đáp Thế tử vận thuộc về tác giả Văn Cự (thay vì Trí Hi Thiện như An Nam chí lược và Nguyên thi tuyển ghi nhận).
    2. Xác định bài Tống sứ ngâm thuộc về sứ thần nhà Nguyên Hoàng Thường (thay vì Mạc Ký như sách Thơ văn Lý - Trần ghi nhận).
    3. Phân tích văn bản và nêu căn cứ khoa học về tác giả bài Hỏi đáp về nước An Nam giữa Ngô Bá Tông và Hồ Quý Ly.
  • Phát hiện và khai thác các tư liệu thơ xướng họa bị thất lạc hoặc cấm lưu hành tại Trung Quốc nhưng được bảo tồn trong thư tịch Hán Nôm Việt Nam (như thơ xướng họa của hai sứ thần nhà Thanh là Đức Bảo và Cố Nhữ Tu với vua Lê Hiển Tông, Trần Danh Lâm, Nguyễn Xuân Huyên và Lê Quý Đôn trong Nhâm Tuất khóa sứ trình thi tập, Kiến văn tiểu lục, Bắc sứ thông lục).
  • Bổ sung nhiều chi tiết lịch sử cụ thể về thời gian, nhân vật, hành trình tiếp sứ và sứ trình đồ mà chính sử hai nước chưa ghi chép chi tiết.
  • Tuyển dịch, chú giải học thuật khoảng 100 bài thơ đi sứ tiêu biểu, cung cấp nguồn tư liệu Hán văn và bản dịch tin cậy cho giới nghiên cứu.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Do biến cố lịch sử và chiến tranh qua nhiều thế kỷ, nhiều tập thơ đi sứ của các triều đại (nhất là thời Tống, Nguyên, Minh sơ) đã bị thất lạc; tác giả chỉ tiếp cận được 6 bộ Sứ Giao thi hoàn chỉnh cùng một số văn tập rải rác. Luận án mới chỉ chọn dịch khoảng 100 bài thơ tiêu biểu, chưa thể dịch toàn bộ các bài thơ còn tồn nghi trong thư tịch cổ.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng phạm vi nghiên cứu sang thế kỷ XIX (giai đoạn triều Nguyễn và nhà Thanh từ năm 1802 đến năm 1885) với khung thể chế bang giao và bối cảnh lịch sử mới.
  • Dịch toàn bộ nội dung luận án sang tiếng Hán để công bố tại Trung Quốc nhằm thúc đẩy sự hiểu biết học thuật về văn học và lịch sử bang giao giữa hai nước.
  • Tiếp tục sưu tầm, khảo đính các văn bản Sứ Giao thi còn ẩn tàng trong các tùng thư, gia phả, địa phương chí chưa được khai thác.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, giảng viên: Chuyên ngành Văn học Việt Nam, Văn học Trung Quốc, Hán Nôm, Lịch sử Việt Nam trung đại, Lịch sử quan hệ quốc tế và Đông Á học.
• Nhà nghiên cứu văn hóa và ngoại giao: Tìm hiểu về văn hóa bang giao, nghệ thuật ứng đối ngoại giao và truyền thống tiếp sứ thời phong kiến.
• Các phần có giá trị tham khảo chuyên sâu:
  • Hệ thống bảng biểu thống kê 120 sứ đoàn và sứ mệnh ngoại giao (Chương 2, Phụ lục I).
  • Khung khảo sát thi pháp, thể loại và bút pháp của thơ đi sứ (Chương 4).
  • Phần khảo luận văn bản học đính chính tác giả các bài thơ tồn nghi và tuyển tập 100 bài thơ dịch nghĩa có chú thích (Phụ lục II).

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án khảo sát dựa trên những bộ Sứ Giao thi hoàn chỉnh nào của sứ thần Trung Quốc?
Luận án dựa trên 6 bộ Sứ Giao thi nguyên vẹn: Giao Châu cảo của Trần Phu (nhà Nguyên), Sứ Giao cảo của Lỗ Đạc (nhà Minh), Vạn lý chí của Trương Hoằng Chí (nhà Minh), Giao hành trích cảo của Từ Phu Viễn (nhà Nam Minh), Sứ Giao tập của Ngô Quang (nhà Thanh), Sứ Giao ngâm và Sứ Giao kỷ sự của Chu Xán (nhà Thanh); cùng nhiều thi văn tập liên quan khác (Thúy Bình thi tập, Cam Tuyền văn tập, Lâm Đăng Châu tập...).

2. Tổng số sứ đoàn Trung Quốc sang Việt Nam từ thế kỷ X đến thế kỷ XVIII được luận án thống kê là bao nhiêu?
Dựa trên nguồn sử liệu chính thức của hai nước, luận án thống kê có ít nhất 120 sứ đoàn Trung Quốc đã sang Việt Nam từ năm 973 đến năm 1793, bao gồm: 25 sứ đoàn thời Tống, 27 sứ đoàn thời Nguyên, 56 sứ đoàn thời Minh và 12 sứ đoàn thời Thanh.

3. Luận án đã hiệu đính và xác định lại tác giả của những bài thơ nào?
Luận án đã khảo luận và đính chính 3 bài thơ: xác định bài Đáp Thế tử vận thuộc về Văn Cự (thay vì Trí Hi Thiện); bài Tống sứ ngâm thuộc về sứ thần Hoàng Thường (thay vì Mạc Ký); đồng thời phân tích văn bản để làm rõ tác giả bài Hỏi đáp về nước An Nam giữa Ngô Bá Tông và Hồ Quý Ly.

4. Bút pháp nghệ thuật chủ đạo trong thơ đi sứ gồm những loại nào?
Luận án xác định 4 bút pháp nghệ thuật tiêu biểu: Tức cảnh sinh tình (trước cảnh sinh cảm xúc), Thác vật ngôn chí (mượn vật gửi chí hướng), Tức cổ nghiệm kim (mượn tích xưa soi việc nay) và Tức sự thư hoài (nhân việc cụ thể bộc lộ tâm tư).

5. Tại sao thơ của hai sứ thần Đức Bảo và Cố Nhữ Tu bị cấm ở Trung Quốc nhưng lại tìm thấy tại Việt Nam?
Năm 1761, hai sứ thần nhà Thanh là Đức Bảo và Cố Nhữ Tu sang sứ Việt Nam, sau khi về nước đã tự ý viết thư chỉ trích vua Lê tiếp đón không chu đáo nên bị vua Càn Long xử phạt (Cố Nhữ Tu bị cách chức, Đức Bảo bị giáng ba cấp) và cấm lưu hành tác phẩm. Tuy nhiên, hơn 70 bài thơ xướng họa giữa hai ông với vua Lê Hiển Tông, đại thần Trần Danh Lâm, Nguyễn Xuân Huyên và các sứ thần Việt Nam như Lê Quý Đôn, Trần Huy Mật vẫn được ghi chép, bảo tồn trong các văn tịch Hán Nôm Việt Nam như Nhâm Tuất khóa sứ trình thi tập, Kiến văn tiểu lục, Bắc sứ thông lục và Quế Đường thi tập.

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Thơ đi sứ của sứ thần Trung Quốc đến Việt Nam từ thế kỷ X - XVIII" của tác giả Lý Na là công trình chuyên khảo đầu tiên tiếp cận toàn diện mảng thơ Sứ Giao dưới góc độ văn học kết hợp văn bản học và liên ngành lịch sử - văn hóa. Luận án đã làm rõ diện mạo văn bản, 4 chủ đề nội dung, 4 bút pháp nghệ thuật và các đặc trưng thi pháp của thơ đi sứ, đồng thời làm sáng tỏ hoạt động xướng họa, bang giao giữa sứ thần Trung Quốc và triều đình Đại Việt. Những phát hiện đính chính văn bản tác giả, phục dựng cứ liệu lịch sử và tuyển dịch 100 bài thơ tiêu biểu là đóng góp học thuật thực tiễn cho nghiên cứu văn học trung đại và lịch sử quan hệ Việt - Trung.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần Mở đầu và Kết luận ra, Luận án gồm 4 chƣơng: + Chƣơng 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu. + Chƣơng 2: Sứ thần Trung Quốc đến Việt Nam, lƣợc sử thông sứ và giao lƣu văn hóa. + Chƣơng 3: Tình hình lƣu trữ, diện mạo văn bản, nội dung của thơ đi sứ. + Chƣơng 4: Thể loại và đặc điểm của thơ đi sứ.

Cùng với các nội dung trên, ở cuối Luận án, chúng tôi đƣa thêm phần Phụ lục để bổ sung đầy đủ chi tiết những vấn đề về tác giả và văn bản tác phẩm TĐS. Quy ƣớc trình bày Luận án Luận án của chúng tôi trình bày theo những quy định chung của Trƣờng Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn. Cụ thể: + Viết hoa toàn bộ: nhân danh, địa danh, quốc hiệu. + Viết hoa chữ cái đầu: tên thời đại (Xuân thu, Chiến quốc), tên tác phẩm, tên một đơn vị tổ chức (Thƣ viện Đại học Bắc Kinh, Viện Nghiên cứu Hán Nôm) + In nghiêng: tên tác phẩm (An Nam chí lược, Nam Giao hảo âm) + Chú thích: nếu trích dẫn tƣ liệu thì mở ngoặc vuông [.]; trong đó chữ số đầu là số thứ tự tƣ liệu đƣợc trích, chữ số sau là số trang.

+ Những bài thơ đƣợc chọn dịch, đã xuất hiện trong chính văn thì không đƣa vào Phụ lục nữa, đƣợc chọn dịch ở Phụ lục thì chính văn không lặp lại nữa. 13 z Chƣơng 1 Tổng quan tình hình nghiên cứu Sứ thần là nhà ngoại giao đặc biệt trong thời phong kiến, đa số là những văn quan xuất sắc đã để lại các loại tác phẩm văn chƣơng đi sứ, nên đề tài nghiên cứu về tác phẩm của họ cũng đã nhận đƣợc sự quan tâm ở các mức độ khác nhau của học giả các nƣớc. Nhằm điểm lại những kết quả nghiên cứu đã đạt đƣợc của học giả đi trƣớc và chỉ ra hƣớng nghiên cứu của Luận án, dƣới đây chúng tôi xin tổng thuật tình hình nghiên cứu đối tƣợng. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU THƠ ĐI SỨ Ở MỘT SỐ NƢỚC THUỘC VÙNG VĂN HÓA HÁN Hiện nay, đã có học giả của các nƣớc nhƣ Trung Quốc, Hàn Quốc, Triều Tiên, Nhật Bản, Việt Nam, Mỹ và khu vực Đài Loan - Trung Quốc, v.

tham gia vào lĩnh vực nghiên cứu đề tài TĐS. Tuy nhiên, đại đa số học giả nghiên cứu theo hƣớng từ các nƣớc lân cận vào Trung Quốc, gọi là Yên hành, nhƣ giữa Trung Quốc với bán đảo Triều Tiên, Việt Nam, Nhật Bản, Lƣu Cầu chẳng hạn. Công trình nghiên cứu về TĐS Trung Quốc của sứ thần bán đảo Triều Tiên và TĐS bán đảo Triều Tiên của sứ thần Trung Quốc nhiều nhất, sau đó đến các công trình nghiên cứu về TĐS Trung Quốc của sứ thần Việt Nam và sứ thần Nhật Bản. Công trình nghiên cứu về TĐS Việt Nam của sứ thần Trung Quốc chỉ mới bắt đầu.

Chúng tôi xin điểm qua đôi chút về TĐS giữa Trung Quốc – bán đảo Triều Tiên. Về TĐS của sứ thần Trung Quốc đến bán đảo Triều Tiên, từ thời nhà Minh trở đi, các quyển Hoàng hoa tập ghi chép TĐS và TXH giữa sứ thần Trung Quốc và sĩ phu Triều Tiên sau khi hoạt động đi sứ kết thúc thƣờng đƣợc in ấn phát hành, nên đƣợc lƣu trữ tƣơng đối trọn vẹn. Theo thống kê, hiện nay còn lƣu trữ khoảng hơn 20 loại Hoàng hoa tập, đó là những tƣ liệu quý báu để nghiên cứu mối quan hệ giữa Trung Quốc và bán đảo Triều Tiên. Năm 2001, Hàn Quốc đã tập hợp các quyển Yên 14 z Hành lục của sứ thần bán đảo Triều Tiên từng đi sứ Trung Quốc còn để lại thành một bộ Yên hành lục toàn tập gồm 100 quyển [166].

Có lẽ vì có tƣ liệu đầy đủ và thuận tiện nhƣ thế, nên nhiều học giả ở miền Đông Bắc Trung Quốc giáp giới với Triều Tiên, cộng với học giả Hàn Quốc, Triều Tiên và Nhật Bản đã triển khai hàng loạt nghiên cứu về TĐS cũng nhƣ mối quan hệ thông sứ giữa hai nƣớc này. Học giả Trung Quốc Điêu Thƣ Nhân và Sử Quế Vinh đã tổng kết lại tình hình nghiên cứu này trong bài báo khoa học Tổng quát về những kết quả nghiên cứu về quan hệ Trung - Triều thời cổ của các nước Hàn Quốc, Triều Tiên và Nhật Bản trong thế kỷ XX [133]. Các công trình luận án tiến sĩ, thạc sĩ và bài báo khoa học nhƣ Nghiên cứu Hoàng hoa tập và sự giao lưu giữa Trung Quốc - Triều Tiên [130], Xung quanh địa danh trong Hoàng hoa tập để tìm hiểu lộ trình của sứ thần [131], Về quan hệ sứ thần đi lại giữa Trung - Triều thời nhà Minh [132], v. của học giả Trung Quốc Đại lục cũng lần lƣợt đƣợc triển khai.

Học giả Đài Loan Liêu Triệu Hanh cũng nghiên cứu chuyến đi của sứ thần nhà Minh Chu Chi Phan sang sứ Triều Tiên [134]. Giữa hai nƣớc Trung - Nhật, giao lƣu văn hóa và văn học trong thời thịnh Đƣờng rất chặt chẽ và nổi tiếng, nên kết quả nghiên cứu về TĐS trong thời kỳ này tƣơng đối nhiều, bài Bàn về việc giao lưu thi ca giữa Trung – Nhật trong thời Đường [162] chẳng hạn. Về thời Tống, Minh thì hay nghiên cứu về quan hệ thƣơng mại, cơ chế cử và tiếp sứ thần [163]. Về thời Nguyên, Thanh, học giả hay nghiên cứu về sự ảnh hƣởng của tƣ tƣởng Trọng Hán khinh di (重漢輕夷) của Nhật Bản đối với quan hệ bang giao hai nƣớc [164], v.

NGHIÊN CỨU THƠ ĐI SỨ CỦA SỨ THẦN VIỆT NAM TỚI TRUNG QUỐC Kết quả nghiên cứu về TĐS của sứ thần Việt Nam tới Trung Quốc đến nay đã nhận đƣợc sự đóng góp của học giả Việt Nam, Trung Quốc, Hàn Quốc, Mỹ và khu vực Đài Loan - Trung Quốc. Việt Nam hiện còn lƣu trữ đƣợc khá nhiều tác phẩm đi 15 z sứ của sứ thần Việt Nam tới Trung Quốc tại VNCHN Hà Nội. Năm 2010, VNCHN và Trƣờng Đại học Phúc Đán (Thƣợng Hải - Trung Quốc) đã hợp tác tiến hành vựng tập những tác phẩm đi sứ thành bộ sách Việt Nam Hán văn Yên hành văn hiến tập thành gồm 25 quyển, bắt đầu từ tác phẩm của sứ thần nhà Trần là Nguyễn Trung Ngạn đến sứ thần nhà Nguyễn là Nguyễn Thuật, đã tạo điều kiện thuận lợi giúp cho việc nghiên cứu TĐS của sứ thần Việt Nam tới Trung Quốc đƣợc triển khai dễ dàng hơn. Về những kết quả nghiên cứu thuộc lĩnh vực này, chúng tôi xin liệt kê một vài công trình và bài báo khoa học nổi bật nhƣ sau: 1.

Sƣu tập danh sách sứ thần hoặc văn bản Nhóm biên soạn Nguyễn Thị Thảo, Phạm Văn Thắm và Nguyễn Kim Oanh của VNCHN có công trình Sứ thần Việt Nam (1996) [20], giới thiệu truyện ký của 117 sứ thần, danh sách của 463 sứ thần khác, cùng với danh sách của 220 sứ bộ, gồm cả sứ bộ Việt Nam đi sứ Trung Quốc và sứ bộ Trung Quốc sang Việt Nam. Công trình Chuyện đi sứ tiếp sứ thời xưa (2001) [14] của Nguyễn Thế Long, đã thống kê các triều đại phong kiến Việt Nam từng có tới gần 300 sứ đoàn và hàng ngàn ngƣời đỗ đạt đƣợc đảm nhận công việc đi sứ và tiếp sứ; đồng thời nêu một số tấm gƣơng tiêu biểu liên quan đến đi sứ và tiếp sứ của Việt Nam. Nguyễn Thanh Tùng có bài Vài nét về tình hình văn bản Hoàng Hoa sứ trình đồ bản của Nguyễn Huy Oánh [23], giới thiệu về cuốn ―sứ trình đồ‖ sớm nhất hiện còn, v. Dịch thuật, giới thiệu công bố Nhóm biên soạn Phạm Thiều, Đào Phƣơng Bình của VNCHN có công trình Thơ đi sứ (1993) [22], giới thiệu, phiên âm và dịch nghĩa thơ Hán cổ của sứ thần Việt Nam sáng tác trong khi đi sứ, và một số ít thơ tặng tiễn hoặc đối đáp với sứ giả nƣớc ngoài đến Việt Nam, chủ yếu là với sứ thần Trung Quốc đến Việt Nam.

Viện Văn học có quyển Bản dịch TĐS của sứ thần Việt Nam [27], phiên âm và dịch nghĩa TĐS viết bằng chữ Hán chữ Nôm của sứ thần Việt Nam. Phạm Thị Ngọc Anh có luận văn Thạc sĩ với đề tài là Tìm hiểu về thơ đi sứ 16 z của các nhà thơ trung đại Việt Nam [1], giới thiệu về mảng thơ di sứ của nhiều sứ thần Việt Nam trong thời trung đại, v. Nghiên cứu từ các góc độ - Văn học Đi sâu phân tích TĐS của một vị sứ thần: có học giả chuyên khảo về các tác phẩm đi sứ Trung Quốc của sứ thần nhà Trần là Nguyễn Trung Ngạn, sứ thần nhà Lê là Phùng Khắc Khoan và Lê Quý Đôn, sứ thần nhà Nguyễn là Trịnh Hoài Đức, Nguyễn Du và Nguyễn Văn Siêu. Chẳng hạn Nguyễn Thị Thanh Chung có bài Chân dung tinh thần Nguyễn Văn Siêu trong Phương Đình Vạn lí tập (2011) [4]; Nguyễn Công Lý có bài Diện mạo thơ sứ trình trung đại Việt Nam và thơ đi sứ của Nguyễn Trung Ngạn [16], để giới thiệu tổng thể thơ sứ trình của sứ thần Việt Nam, đặc biệt giới thiệu về thơ đi sứ của Nguyễn Trung Ngạn, sứ thần nhà Trần; Đỗ Thị Thu Thủy có luận án với đề tài là Thơ đi sứ Việt Nam từ cuối triều Lê đến đầu triều Nguyễn (1740-1820) đƣợc thông qua bảo vệ ở Trƣờng Đại học Sƣ phạm Hà Nội vào tháng 8 năm 2015.

Mấy năm gần đây ở Trung Quốc, kết quả nghiên cứu về sứ thần Việt Nam đi sứ Trung Quốc cũng nhiều dần, thậm chí có cả luận văn thạc sĩ, luận án tiến sĩ và sau tiến sĩ chuyên khảo về vấn đề này. Chẳng hạn, học giả Trung Quốc Lƣu Ngọc Quần đã có bài báo khoa học với nhan đề là Sứ thần Việt Nam và sự giao lưu văn học giữa Trung Quốc - Việt Nam [145], giới thiệu các hoạt động văn học của sứ thần Việt Nam đi sứ Trung Quốc đã đóng góp đáng kể vào việc giao lƣu văn học giữa hai nƣớc; Trƣơng Ân Luyện của Đại học Ký Nam Trung Quốc có luận văn thạc sĩ với đề tài là Nghiên cứu về sứ thần Phùng Khắc Khoan và Mai Lĩnh sứ Hoa thi tập [147], khảo cứu chuyến sang sứ nhà Minh của Phùng Khắc Khoan và tìm hiểu văn bản cũng nhƣ nội dung của Mai Lĩnh sứ Hoa thi tập, phản ánh tài ngoại giao và tài văn thơ của Phùng Khắc Khoan. Chúng tôi cũng có bài Tìm hiểu TXH giữa sứ thần Việt Nam với quan chức hộ tống sứ đoàn của nhà Thanh vào năm 1849, phân tích chuyến đi sứ Trung Quốc của sứ đoàn Phan Tĩnh, Mai Đức Thƣờng 17 z và Nguyên Văn Siêu, phân tích TXH giữa họ với quan chức hộ tống sứ đoàn đƣợc nhà Thanh cử là Ha Vấn Mai, Vƣơng Thạch Nguyên và Giả Trăn. - Lịch sử, ngoại giao Học giả Mỹ Liam C.