Chương 1. Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài. Thiết kế và ứng dụng hoạt động trải nghiệm nhằm phát triển năng lực tư duy sáng tạo và phản biện cho HS trong DH chủ đề “Đa dạng thế giới sống” – KHTN 6, THCS. Thực nghiệm sư phạm.
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1.1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. Trên thế giới Trong lý thuyết “Học từ trải nghiệm” của mình, David A.Kolb [34] đã đưa ra quan điểm rằng: “Học từ trải nghiệm là quá trình học khi mà kiến thức, năng lực được tạo ra thông qua việc chuyển hóa kinh nghiệm được rút ra từ thực tiễn trong buổi học. Học từ trải nghiệm gần giống với việc học thông qua làm nhưng lại khác ở chỗ nó có mối liên hệ với kinh nghiệm và cảm xúc cá nhân”. Lý thuyết “Học từ trải nghiệm” là một cách tiếp cận mới trong thời kỳ đó về phương pháp đối với các lĩnh vực nhận thức.
Nếu như mục đích của việc DH chủ yếu là để giúp người học hình thành và phát triển hệ thống tri thức khoa học, năng lực cũng như hành động khoa học cho mỗi cá nhân thì mục đích hoạt động GD là hỗ trợ người học có thể hình thành và phát triển những phẩm chất, tư tưởng, ý chí, tình cảm, các giá trị sống, kỹ năng sống cũng như những năng lực chung khác. Để góp phần tăng khả năng phát triển cũng như sự hiểu biết khoa học, chúng ta phải bắt đầu từ việc tác động vào nhận thức của người học sao cho người học hình thành và phát triển phẩm chất người học phải được trải nghiệm. Việc học hỏi từ trải nghiệm sẽ làm cho việc học trở nên hiệu quả hơn nếu quá trình trải nghiệm có sự định hướng, tư vấn đúng đắn của người dạy [8]. Ngoài quan điểm trên, các lý thuyết về mô hình GD hoạt động trải nghiệm còn gắn liền với rất nhiều các nhà tâm lý học, GD học nổi tiếng khác qua các thời kỳ như William James, Carl Rogers, Ross, Bisson, Hedin, Coleman, Willingham….
Bộ các học thuyết được đưa ra đều khẳng định vai trò, tầm quan trọng của hoạt động trải nghiệm, tác động của nó đối với sự tương tác giữa HS và người DH và đối với sự hình thành nhân cách con người [7]. Qua quá trình tìm hiểu chuyên sâu về một số kết quả nghiên cứu của các nhà tâm lý học, GD học nêu trên, chúng ta có thể khẳng định rằng năng lực được hình thành khi chủ thể được hoạt động, được trải nghiệm, rồi từ đó tổng kết ra được những bài học rút ra được cùng tư tưởng cá nhân. Trong chương trình giảng dạy của Úc [4], HS được tập trung phát triển khả năng tư duy phản biện và sáng tạo khi học, cũng như được trau dồi kỹ năng tạo ra và 5 đánh giá kiến thức, để từ đó làm rõ các khái niệm và ý tưởng, tìm kiếm khả năng, xem xét các lựa chọn thay thế và GQVĐ. Tư duy phản biện và sáng tạo liên quan đến việc HSphải suy nghĩ kĩ càng và kết hợp sử dụng các kỹ năng, hành vi như lý trí, logic, sự khéo tay, trí tưởng tượng và đổi mới trong tất cả các lĩnh vực học tập ở trường cũng như trong cuộc sống của họ ngoài trường học.
Suy nghĩ có hiệu quả, có mục đích và có chủ đích là trung tâm của việc học tập hiệu quả. Bằng cách áp dụng một chuỗi các kỹ năng nêu trên, HS sẽ có thể phát triển sự hiểu biết tổng quan và kĩ càng hơn về các quy trình mà chúng có thể sử dụng bất cứ khi nào họ gặp vấn đề, kể cả khi đó là những thông tin không quen thuộc hay những ý tưởng mới. Ngoài ra, sự phát triển tiến bộ của kiến thức về tư duy và thực hành sử dụng các chiến lược tư duy còn có thể làm tăng động lực và khả năng tự quản lý việc học của học sinh. HS sẽ có thể phát triển trở thành những người GQVĐ và suy nghĩ tự chủ hơn.
Nhìn chung, những quan điểm lý thuyết ở trên thế giới rất được coi trọng trong quá trình xây dựng hoạt động trải nghiệm để phát triển năng lực phản biện và sáng tạo của học sinh. Vận dụng những quan điểm học tập trải nghiệm được đưa vào hoạt động trải nghiệm và chương trình GD ở nhiều nước (Hàn Quốc, Singapore, Anh, Mỹ,….) phổ biến từ sớm và đạt hiệu quả rất tốt trong hình thành và phát triển năng lực học sinh. Ở Việt Nam Đối phó với những thách thức của thế kỷ XXI - với những áp lực phức tạp về môi trường, xã hội và kinh tế - đòi hỏi học sinh, sinh viên phải sáng tạo, đổi mới, dám nghĩ dám làm và thích ứng, với động lực, sự tự tin và kỹ năng sử dụng tư duy phản biện và sáng tạo một cách có mục đích. Thông tư 32/2018/TT-BGDĐT ban hành “Chương trình GD phổ thông mới” có đề cập đến hoạt động trải nghiệm [2].
Theo đề án: “Hoạt động trải nghiệm và Hoạt động hướng nghiệp là hoạt động GD do nhà GD định hướng, thiết kế và hướng dẫn thực hiện, tạo cơ hội cho HS tiếp cận thực tế, trải nghiệm các cảm xúc tích cực, khai thác những kinh nghiệm đã có và huy động tổng hợp kiến thức, kĩ năng của các môn học khác nhau để thực hiện những nhiệm vụ được giao hoặc giải quyết những vấn đề 6 của thực tiễn đời sống nhà trường, gia đình, xã hội phù hợp với lứa tuổi; thông qua đó, chuyển hoá những kinh nghiệm đã trải qua thành tri thức mới, kĩ năng mới góp phần phát huy tiềm năng sáng tạo và khả năng thích ứng với cuộc sống, môi trường và nghề nghiệp tương lai. Như vậy, có thể thấy hoạt động trải nghiệm chính là một nội dung quan trọng trong định hướng đổi mới GD phổ thông ở Việt Nam năm 2018. Hiện nay, cũng có rất nhiều bài viết lí luận DHhay các công trình nghiên cứu về tổ chức các hoạt động trải nghiệm sáng tạo như: + PGS. Đinh Thị Kim Thoa [23], trường Đại học GDHà Nội đã trình bày đến sự khác biệt giữa học đi đôi với hành, học thông qua làm và học thông qua việc trải nghiệm trong bài viết “Hoạt động trải nghiệm sáng tạo góc nhìn từ lý thuyết và học từ trải nghiệm”.
Trong đó, “học từ trải nghiệm gần giống với học thông qua làm nhưng khác ở chỗ là nó gắn với kinh nghiệm và cảm xúc cá nhân.” + Theo Hiệp hội “ GD trải nghiệm” quốc tế định nghĩa về hoạt động trải nghiệm sáng tạo “ là một phạm trù bao hàm nhiều phương pháp trong đó người dạy khuyến khích người học tham gia các trải nghiệm thực tế, sau đó phản ánh, tổng kết lại để tăng cường hiểu biết, phát triển kĩ năng, định hình các giá trị sống và phát triển các năng lực bản thân và tiến tới đóng góp cho cộng đồng và xã hội” [13]. Với những nghiên cứu trong và ngoài nước, có thể thấy vai trò, vị trí và tầm quan trọng của hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong DH nhằm phát triển năng lực học sinh, đặc biệt là năng lực tư duy sáng tạo và phản biện. Đáp ứng xu thế đó, các chính sách về đổi mới GD được xây dựng dựa trên tiền đề và triển vọng của tích hợp công nghệ thông tin. Chính vì vậy, các nhà GD không ngừng xây dựng, thiết kế, và đẩy mạnh sử dụng các hoạt động trải nghiệm tương tác để phục vụ cho quá trình dạy và học một cách hiệu quả.
THCS là bậc học giữ vai trò quan trọng đối với sự phát triển của học sinh, giúp hình thành nền tảng cơ sở ban đầu cho sự phát triển đúng đắn, lâu dài về nhân cách và năng lực của người học. Trong chương trình, bộ môn KHTN là một trong những nội dung đặc trưng và quan trọng, nó được thể hiện xuyên suốt trong 4 năm học ở bậc THCS, làm tiền đề cho các bộ môn Vật lý, Hóa học và SH cho học sinh, giúp HS hiểu về thế giới tự nhiên quanh ta. Ứng dụng của nội dung bộ môn KHTN trong đời sống hàng ngày được thể hiện vô cùng phổ biến, xuất hiện mọi lúc, mọi nơi ở khắp các lĩnh vực trong xã hội. 7 Vấn đề đặt ra là cần tìm ra phương pháp và hình thức hợp lý, có hiệu quả cao nhất để giúp HSlĩnh hội tri thức, tạo cơ hội cho HS chủ động, tích cực tham gia vào các hoạt động học tập để hình thành và phát triển năng lực bản thân.
Để đáp ứng yêu cầu và nhiệm vụ trên, để góp phần nâng cao chất lượng và hiệu quả của việc dạy và học bộ môn KHTN cũng như phát triển khả năng tư duy sáng tạo, phản biện cho học sinh, tôi lựa chọn và nghiên cứu đề tài “Thiết kế và ứng dụng hoạt động trải nghiệm nhằm phát triển năng lực tư duy sáng tạo và phản biện cho học sinh trong dạy học chủ đề “Đa dạng thế giới sống” – Khoa học tự nhiên lớp 6, Trung học cơ sở. Hoạt động trải nghiệm 1. Khái niệm hoạt động trải nghiệm Khái niệm chung về học tập thông qua kinh nghiệm là cổ xưa. Vào khoảng năm 350 trước Công nguyên, Aristotle đã viết trong cuốn Nicomachean Ethics "cho những điều chúng ta phải học trước khi chúng ta có thể làm chúng, chúng ta học bằng cách thực hiện chúng".
Nhưng với tư cách là một phương pháp GD rõ ràng, học tập trải nghiệm gần đây đã trở nên cổ điển hơn nhiều. Bắt đầu từ những năm 1970, David A. Kolb đã giúp phát triển lý thuyết hiện đại về học tập trải nghiệm, dựa trên công trình của John Dewey, Kurt Lewin và Jean Piaget. Theo Bộ GD&ĐT [1] “Hoạt động trải nghiệm là hoạt động giáo dục do nhà giáo dục định hướng, thiết kế và hướng dẫn thực hiện, tạo cơ hội cho HS tiếp cận thực tế, thể hiện các cảm xúc tích cực, khai thác những kinh nghiệm đã có và huy động tổng hợp kiến thức, kĩ năng của các môn học khác nhau để thực hiện những nhiệm vụ được giao hoặc giải quyết những vấn đề của thực tiễn đời sống nhà trường, gia đình, xã hội phù hợp với lứa tuổi; thông qua đó, chuyển hóa những kinh nghiệm đã trải qua thành tri thức mới, kĩ năng mới góp phần phát huy tiềm năng sáng tạo và khả năng thích ứng với cuộc sống, môi trường và nghề nghiệp tương lai”.