CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC THIẾT KẾ TRÒ CHƠI HỌC TẬP TRONG DẠY HỌC MÔN ĐẠO ĐỨC LỚP 4 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Trò chơi Theo Karin Hamman (1 nhà tâm lí học Đức) và Christna Wakhend (1 nhà giáo dục học Đức) thì “Cũng giống như cuộc sống và tình yêu, vui chơi là một khái niệm không thể định nghĩa được vì nó là một quá trình, mà đã là một quá trình thì nó luôn sôi động, luôn luôn thay đổi và phát triển”. Còn Huizinga lại miêu tả “Vui chơi là một chức năng văn hóa, là một trong những nền tảng của nền văn minh có tính chất toàn cầu và hòa nhập trong cuộc sống của con người cũng như loài vật.
Vì vậy, vui chơi là trọng tâm không những cho trẻ em mà còn cho người lớn và cả xã hội mà chúng ta đang sống”. Nếu vui chơi là một thuật ngữ chỉ một dạng hoạt động giải trí tự nguyện của con người, tạo sự sảng khoái, thư giãn về thần kinh, tâm lí thì trò chơi là sự vui chơi có nội dung, có tổ chức của nhiều người, có quy định luật lệ. Ở nhiều góc độ khác nhau, trò chơi được định nghĩa riêng, có thể là một hoạt động tự nhiên để thỏa mãn nhu cầu giải trí của con người hay là một phương pháp thực hành hiệu nghiệm đối với việc hình thành nhân cách và trí lực cho trẻ em… Theo quan điểm của Hà Nhật Thăng: “Trò chơi là một hoạt động vui chơi hay là một chủ đề, một nội dung nhất định và có những quy định mà người chơi phải tuân thủ”. [9;6] Trò chơi là một hoạt động của con người nhằm mục đích chủ yếu là vui chơi giải trí, thư giãn sau những giờ làm việc căng thẳng.
Qua trò chơi, người chơi có thể được rèn luyện về thể lực,rèn luyện về các giác quan, tạo cơ hội giao lưu với bạn bè, đồng đội trong nhóm, tổ - Theo tác giả Dương Trúc Quỳnh. Từ những quan điểm trên, chúng tôi cho rằng, trò chơi là một phương pháp tổ chức cho học sinh chơi bằng cách thực hiện những hành động, những thái độ, những việc làm phù hợp với các chuẩn mực, hành vi đạo đức. Trò chơi học tập Trò chơi học tập được hiểu đơn giản là các trò chơi có nội dung gắn với các hoạt động học tập của học sinh nhằm giúp học sinh học tập trên lớp được hứng thú, vui vẻ hơn. [8;49] Trò chơi học tập là loại hình trò chơi có luật tiêu biểu, khi tham gia vào trò chơi này, trẻ gián tiếp giải quyết các nhiệm vụ: củng cố, chính xác hóa các biểu tượng, phát triển ngôn ngữ và hình thành biểu tượng mới.
Đúc kết từ những khái niệm trên, chúng tôi định nghĩa rằng trò chơi học tập loại trò chơi có nội dung tri thức gắn với nội dung bài học nhằm giúp học sinh khai thác vốn kinh nghiệm của bản thân để chơi và học. Đây là hoạt động có tác dụng cả về mặt rèn luyện trí tuệ lẫn thể chất và các phẩm chất đạo đức. Hệ thống trò chơi học tập trong dạy học môn Đạo đức Hệ thống là tập hợp gồm nhiều phần tử, có các mối quan hệ ràng buộc lẫn nhau và cùng hoạt động hướng tới một mục đích chung. [20;24] Hệ thống trò chơi học tập là tập hợp gồm nhiều trò chơi học tập được xây dựng trong một bài học, một môn học nào đó có mối quan hệ với nhau, cùng nhau hoạt động hướng đến mục đích chung là cung cấp các kiến thức, hình thành kỹ năng, thái độ cho trẻ qua các bài học tương ứng.
Cũng như trong các môn học khác, trò chơi học tập trong môn Đạo đức cũng có nhiều cách phân thành nhiều hệ thống khác nhau: * Xét theo tính chất hoạt động của trò chơi: trò chơi Đạo đức có thể phân thành hệ thống: - Trò chơi trí tuệ: Đây là trò chơi hoàn toàn dựa trên cơ sở hoạt động sáng tạo của các em. Nội dung trò chơi là sự thi đấu về một hoạt động trí tuệ nào đó: Sự nhanh trí, trí nhớ, khả năng tư duy, sức tưởng tượng sáng tạo, các hoạt động phát minh. Trò chơi trí tuệ bao gồm các thể loại như: Giải đố, vẽ, ghép hình, ô chữ,…Trò chơi trí tuệ thuộc trò chơi có luật có tác dụng thúc đẩy hoạt động của trẻ. - Trò chơi trí tuệ kết hợp với vận động: Loại trò chơi này học sinh không chỉ huy động bộ não làm việc mà cũng dự vào sức lực để thể hiện như chạy, 8 nhảy, giơ tay,…để thực hiện trò chơi.
Khi chơi, trẻ được phát triển cả trí tuệ lẫn thể chất. Ví dụ như trò chơi tiếp sức, hái hoa dâng chủ, bắt bóng,… * Xét theo tiến trình của tiết học: trò chơi Đạo đức được phân thành hệ thống: - Trò chơi khởi động. - Trò chơi phát triển nội dung bài. - Trò chơi củng cố.
* Theo các chuẩn mực hành vi trong các mối quan hệ của môn Đạo đức lớp 4: có hệ thống trò chơi: - Những trò chơi có nội dung “Quan hệ với bản thân”. - Những trò chơi có nội dung “Quan hệ với gia đình”. - Những trò chơi có nội dung “Quan hệ với nhà trường”. - Những trò chơi có nội dung “Quan hệ với cộng đồng, xã hội”.
- Những trò chơi có nội dung “Quan hệ với môi trường tự nhiên”. Phương pháp trò chơi học tập Phương pháp trò chơi học tập là phương pháp tổ chức cho học sinh thực hiện những thao tác, hành động phù hợp với bài học đạo đức thông qua trò chơi nào đó [9;126]. Phương pháp trò chơi học tập là phương pháp dạy học thông qua tổ chức hoạt động cho học sinh. Dưới sự hướng dẫn của giáo viên, học sinh được hoạt động bằng cách tự chơi trò chơi, trong đó, mục đích của trò chơi là chuyển tải mục tiêu của bài học.
Một số vấn đề lí luận về thiết kế trò chơi học tập 1. Tác dụng của trò chơi học tập Cùng với học, chơi là hoạt động không thể thiếu được của học sinh Tiểu học. Dù không còn là hoạt động chủ đạo, song vui chơi vẫn giữ một vai trò rất quan trọng trong hoạt động sống của trẻ, vẫn có một vai trò lớn lao đối với trẻ. Lý luận và thực tiễn đã chứng tỏ rằng: nếu biết tổ chức cho trẻ vui chơi một cách hợp lí, đúng đắn thì đều mang lại hiệu quả giáo dục.
Qua trò chơi, trẻ không những được phát triển về các mặt trí tuệ, thể chất, thẩm mĩ mà còn được hình thành nhiều phẩm chất đạo đức tốt và hành vi đạo đức đúng chuẩn mực. Chính vì 9 vậy, trò chơi được sử dụng trong tiết học Đạo đức như là một phương pháp dạy học quan trọng để vừa giáo dục hành vi đạo đức cho học sinh, vừa kích thích hứng thú học tập của học sinh. Trong một tiết học Đạo đức, việc tổ chức cho học sinh chơi vào bất cứ thành phần nào của bài học đều rất quan trọng vì các lí do: Làm thay đổi hình thức học tập; làm không khí lớp học được thoải mái và dễ chịu hơn; làm quá trình học trở thành một hình thức vui chơi hấp dẫn; học sinh thấy vui, nhanh nhẹn và thoải mái hơn; học sinh tiếp thu tích cực và tự giác hơn; học sinh được củng cố và hệ thống hóa kiến thức. Do đó, trò chơi học tập mang lại những tác dụng sau: - Nội dung trò chơi sẽ minh họa một cách sinh động cho các mẫu hành vi đạo đức.
Nhờ vậy, những hành vi này sẽ tạo được biểu tượng rõ rệt ở học sinh, giúp các em ghi nhớ dễ dàng và lâu bền. - Trò chơi trong học tập là một sân chơi trí tuệ. Qua trò chơi, học sinh được luyện tập những kĩ năng, những thao tác hành vi đạo đức giúp các em thể hiện được hành vi một cách đúng đắn, tự nhiên. - Học sinh có cơ hội để thể nghệm một cách tự nhiên, hào hứng những chuẩn mực hành vi đạo đức đã học.
Chính nhờ sự thể nghiệm này, sẽ hình thành được ở học sinh những niềm tin về những chuẩn mực hành vi đạo đức đã học, tạo ra động cơ bên trong cho những hành vi ứng xử trong cuộc sống. - Học sinh sẽ được rèn luyện khả năng quyết định lựa chọn cho mình cách ứng xử đúng đắn, phù hợp trong tình huống. - Học sinh được hình thành năng lực quan sát, được rèn luyện kỹ năng nhận xét, đánh giá hành vi của người khác là phù hợp hay không phù hợp với chuẩn mực đạo đức xã hội. - Bằng trò chơi, việc luyện tập hành vi đạo đức được tiến hành một cách nhẹ nhàng, sinh động, hào hứng, không khô khan, nhàm chán.
Học sinh được lôi cuốn vào quá trình luyện tập một cách tự nhiên, hứng thú và có tinh thần trách nhiệm. Thiết kế trò chơi học tập 1. Các tiêu chí của một trò chơi 10 Một trò chơi học tập bao giờ cũng bao gồm các tiêu chí sau: - Tên trò chơi: GV cần đặt tên của trò chơi gắn liền với nội dung bài học, phù hợp với lứa tuổi học sinh Tiểu học. - Mục đích: Trò chơi phải có mục đích rõ ràng, mục đích của trò chơi cần bám sát vào nội dung của bài học, thể hiện được nội dung của bài học.
- Hình thức chơi: Có nhiều hình thức để tổ chức trò chơi như cá nhân, nhóm, đội hoặc cả lớp. - Chuẩn bị: Đa số các trò chơi đều cần chuẩn bị về nội dung cũng như các phương tiện, đồ dùng hỗ trợ cần thiết. Bên cạnh đó, GV có thể chuẩn bị thêm phần thưởng để khuyến khích học sinh sau khi chơi. Tuy nhiên, ở một vài trò chơi thì không có phần chuẩn bị.
- Thời gian chơi: GV cần cần dự tính thời gian cho mỗi trò chơi để đảm bảo trò chơi được hoàn thiện, mang lại hiệu quả cao mà không làm ảnh hưởng đến các hoạt động khác của một tiết học. - Luật chơi: GV cần chỉ rõ yêu cầu của trò chơi, quy tắc của hành động chơi được quy định đối với người chơi, quy định thắng thua của trò chơi. - Cách chơi: Trước khi tổ chức chơi, GV cần nêu cách chơi một cách rõ ràng, ngắn gọn để học sinh dễ hiểu. Nếu học sinh chưa hiểu thì GV cần nêu cách chơi.
Bên cạnh đó, GV cũng có thể cho HS chơi thử để HS nắm rõ cách chơi hơn. - Cách tính điểm: GV cần nêu quy định cách tính điểm để học sinh khỏi thắc mắc về điểm số của mình sau khi kết thúc trò chơi.