phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn đƣợc trình bày theo 3 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn Chƣơng 2: Thiết kế sách điện tử (e-book) dạy học Chƣơng cấu trúc của tế bào, Sinh học 10. Chƣơng 3: Thực nghiệm sƣ phạm 4 c CHƢƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Lịch sử nghiên cứu 1.
Các nghiên cứ t n th gi i Từ những thế kỉ trƣớc, nhiều nhà tƣ tƣởng lớn trên thế giới nhƣ Khổng Tử , Mạnh Tử của Trung Quốc đã cho rằng dạy học là phải kích thích đƣợc suy nghĩ của ngƣời học, khiến ngƣời học phải tự mình suy nghĩ. Khổng Tử coi trọng sự tích cực suy nghĩ và sáng tạo của học sinh, ông luôn gợi mở để các học trò tự tìm ra đƣợc chân lý mới. Mạnh Tử cho rằng ngƣời giáo viên nhƣ ngƣời dạy bắn cung, chỉ kéo dây cung mà không bắn tên đi hộ, tự ngƣời bắn phải bắn lấy. Đến thế kỉ 18 – 19 các nhà giáo dục nổi tiếng nhƣ J.H Petstalogi (1746 – 1827) đã khẳng định rằng: ― Tự mình giành lấy tri thức bằng con đƣờng tự khám phá, tự tìm tòi, tự suy nghĩ là con đƣờng quan trọng để chiếm lĩnh tri thức‖.
Trong những năm 30 của thế kỷ XX, T. Makiguchi – nhà sƣ phạm nổi tiếng ngƣời Nhật Bản cho rằng ―Mục đích của giáo dục là hƣớng dẫn quá trình học tập và đặt trách nhiệm học tập vào tay mỗi học sinh. Giáo dục xét nhƣ là một quá trình hƣớng dẫn học sinh tự học‖.[40] Trong tác phẩm ―Tự học nhƣ thế nào‖ tác giả Rubakin đã trình bày nhiều vấn đề về phƣơng pháp tự học, đặc biệt là phƣơng pháp sử dụng tài liệu. Ông nhấn mạnh ―việc giáo dục động cơ đúng đắn là điều kiện cơ bản để bạn tích cực, chủ động trong tự học‖, ―hãy mạnh dạn tự mình đặt ra câu hỏi rồi tự mình lấy câu trả lời, đó là phƣơng pháp tự học‖.
Theo ông, nhiệm vụ của ngƣời thầy là xây dựng các bài tập nghiên cứu, hình thành cho học sinh nhu cầu giải quyết các bài tập nghiên cứu là một trong các biện pháp hình thành và phát triển NLTH cho HS. 5 c Giáo sƣ Richard Smith cho rằng tự học có nghĩa là ngƣời học tự chủ. Theo ông, đây không hẳn là một phƣơng pháp trong dạy học mà là một mục tiêu quan trọng trong giáo dục. Ý tƣởng về tự chủ của ngƣời học không phải là mới, ông còn gọi thuật ngữ này với cách gọi khác nhƣ: cá nhân hóa, ngƣời học độc lập.
Điều này đồng nghĩa với việc ngƣời học phải có đầy đủ năng lực để chịu trách nhiệm và ra quyết định đối với việc học của mình. Trong những năm gần đây, vấn đề tự học nhận đƣợc sự quan tâm của nhiều ngƣời, nhiều cuốn sách đã đƣợc xuất bản. Trong cuốn ―Hiểu biết là sức mạnh của thành công‖ do Klas Mellander chủ biên đã đề cập đến bí ẩn của việc học, trong đó nhấn mạnh vai trò của tự học và hƣớng dẫn 5 bƣớc cần thực hiện để giúp chúng ta dễ dàng hơn trong quá trình học hỏi. Có rất nhiều cách để rèn luyện NLTH cho HS, trong đó biện pháp hữu hiệu hơn cả là thiết kế và sử dụng bài iảng điện tử trong dạy học bài mới.
Vì biện pháp này đã đƣợc chứng minh là có nhiều ƣu điểm hỗ trợ tích cực cho dạy học. Các nghiên cứu t ong nư c Bộ Giáo dục Việt Nam đã chỉ đạo phƣơng hƣớng đổi mới phƣơng pháp giảng dạy trong đó nhấn mạnh đến việc khơi dậy và phát triển NLTH cho HS. Ngày 24/12/1996, khi bàn về định hƣớng chiến lƣợc để phát triển GD - ĐT trong thời kì công nghiệp hóa; hiện đại hóa và đề ra nhiệm vụ đến năm 2000,hội nghị Ban chấp hành Trung ƣơng Đảng đã nêu rõ: ―Đổi mới phƣơng pháp giáo dục đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tƣ duy sáng tạo của ngƣời học. Từng bƣớc áp dụng những phƣơng pháp tiên tiến và phƣơng tiện hiện đại vào quá trình dạy học, đảm bảo điều kiện và thời gian tự học, tự nghiên cứu cho học sinh, nhất là sinh viên đại học‖.
Một tấm gƣơng sáng về tự học ở nƣớc ta là GS.TSKH Nguyễn Cảnh Toàn. Bằng con đƣờng tự học, tự nghiên cứu, từ một GV trung học (1947) ông đã trở thành một nhà toán học nổi tiếng. Không chỉ nghiên cứu về khoa 6 c học cơ bản mà ông còn có nhiều công trình khoa học giáo dục nghiên cứu về vấn đề tự học. Ông cho rằng: Học phải luôn luôn gắn liền với tự học, với tự rèn luyện; phải coi trọng việc tự học và nêu cao những tấm gƣơng tự học thành tài.
Cho đến nay, đã có một số tác giả trong nƣớc viết về tự học nhƣ: Năm 1971 Nxb Khai Trí đã xuất bản cuốn ―Chúng tôi tự học‖ của tác giả Thu Giang và Nguyễn Duy Cần, cuốn sách đã tổng hợp những kinh nghiệm quý báu về phƣơng pháp tự học, tự nâng cao kiến thức và trí lực cho từng cá nhân đồng thời đƣa ra 8 nguyên tắc để làm việc. Năm 2002, Nxb Đại học Sƣ phạm phát hành cuốn sách ―Học và dạy cách học‖ do GS. TSKH Nguyễn Cảnh Toàn làm chủ biên. ―Học và dạy cách học‖ là một trong những cuốn sách đầu tiên ở Việt Nam viết về việc ―học‖ và ―dạy cách học‖ một cách có hệ thống.
Cuốn sách ―Tự học thế nào cho tốt‖ Nxb Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh (2009) đã rút ra những nguyên tắc, những kinh nghiệm, những quy luật giúp ngƣời học thấy các bƣớc đi một cách rõ ràng để tiến nhanh đến đích; biết cách giải quyết những khó khăn trong quá trình tự học. Những cuốn sách này là những tài liệu thực sự bổ ích giúp cho quá trình đổi mới phƣơng pháp dạy và học ở Việt Nam, đặc biệt là quá trình dạy tự học. Tổng quan về năng lực tự học 1. Năng lực Trong tiếng La tinh, năng lực là ―competentia‖ nghĩa là ―gặp gỡ‖.
Trong tiếng Anh, năng lực có thể đƣợc dùng với các thuật ngữ capability (là khả năng mà cá nhân thể hiện khi tham gia một hoạt động nhất định), competency (là khả năng thực hiện hiệu quả các hành động, các vấn đề liên quan đến một lĩnh vực nhất định dựa trên cơ sở hiểu biết, kĩ năng, kĩ xảo và sự sẵn sàng hành động) … Ngày nay, khái niệm này đƣợc hiểu dƣới nhiều cách tiếp cận khác nhau: 7 c - ―Tác giả Nguyễn Trọng Khanh (2011) đã nghiên cứu phát triển năng lực và tƣ duy kĩ thuật, cho rằng năng lực cũng đƣợc hiểu là một thuộc tính nhân cách phức hợp, bao gồm kĩ năng, kĩ xảo cần thiết, đƣợc định hình trên cơ sở kiến thức, đƣợc gắn bó đa dạng với động cơ và thói quen tƣơng ứng, làm cho con ngƣời có thể đáp ứng đƣợc những yêu cầu đặt ra trong công việc‖.[9] - Năng lực là thuộc tính cá nhân đƣợc hình thành và phát triển nhờ tố chất sẵn có và quá trình học tập, rèn luyện, cho phép con ngƣời huy động tổng hợp các kiến thức, kỹ năng và các thuộc tính cá nhân khác nhƣ hứng thú, niềm tin, ý chí, … thực hiện thành công một loại hoạt động nhất định, đạt kết quả mong muốn trong những điều kiện cụ thể. Nhƣ vậy, năng lực đƣợc hình thành, phát triển và thể hiện trong chính các hoạt động tích cực của con ngƣời. Phát triển năng lực cho ngƣời học chính là mục tiêu của quá trình dạy học. Tùy theo môi trƣờng hoạt động mà năng lực có thể đánh giá đƣợc, đo đƣợc hay quan sát đƣợc những tình huống nhất định.
Ngày 28 tháng 7 năm 2017, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã công bố ―Chƣơng trình giáo dục phổ thông tổng thể‖, trong đó chỉ rõ các năng lực cần hình thành, phát triển cho HS bao gồm hai loại năng lực là năng lực chung và năng lực chuyên môn. Năng lực chung: Là năng lực cơ bản và thiết yếu mà bất kỳ một ngƣời nào cũng cần phải có để sống, học tập và làm việc. Các hoạt động giáo dục, với khả năng khác nhau nhƣng đều hƣớng tới mục tiêu là hình thành và phát triển các năng lực chung cho HS. Các năng lực chung HS cần có là năng lực tự chủ và tự học, năng lực giao tiếp và hợp tác, năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo.
Những năng lực chung đƣợc hình thành, phát triển trong quá trình học tập ở trƣờng phổ thông.Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài, chúng chúng tôi sẽ đi sâu về NLTH của học sinh. 8 c Năng lực chuyên môn: Là năng lực mà môn học có ƣu thế hình thành và phát triển cho ngƣời học (do đặc điểm của môn học đó), bao gồm năng lực ngôn ngữ, năng lực tính toán, năng lực tìm hiểu tự nhiên và xã hội, năng lực công nghệ, năng lực tin học, năng lực thẩm mỹ, năng lực thể chất. Mỗi môn học đòi hỏi cần phải hình thành, phát triển đƣợc năng lực đặc thù của môn học. Một năng lực nào đó có thể sẽ là năng lực đặc thù của nhiều môn học khác nhau.
Tự học Theo nhà nghiên cứu giáo dục Holec (1981) thì ―tự học chính là khả năng phụ trách việc học của chính mình‖. Leslie Dickinson lại cho rằng tự học là tình huống mà trong đó ngƣời học phải hoàn toàn chịu trách nhiệm về tất cả mọi quyết định liên quan đến việc học, đồng thời thực hiện những quyết định đó. Trong cuốn ―Tự học nhƣ thế nào‖ Rubakin đã kết luận: ―Hãy mạnh dạn tự mình đặt ra câu hỏi rồi tự mình tìm lấy câu trả lời, đó là phƣơng pháp tự học‖. Trong cuốn ―Quá trình dạy - tự học‖ do Nguyễn Cảnh Toàn (chủ biên) có viết: ―Tự học là tự mình động não, suy nghĩ, sử dụng các năng lực trí tuệ (quan sát, so sánh, phân tích, tổng hợp) và có khi cả cơ bắp (sử dụng công cụ) cùng các phẩm chất của mình, động cơ, tình cảm, nhân sinh quan, thế giới quan (nhƣ tính trung thực, khách quan, chí tiến thủ, không ngại khó, ngại khổ, kiên trì, nhẫn nại, lòng say mê khoa học, ý muốn thi đỗ, biến khó khăn thành thuận lợi) để chiếm lĩnh một lĩnh vực hiểu biết nào đó của nhân loại, biến lĩnh vực đó thành sở hữu của mình‖.
Nguyễn Văn Đạo (Đại học Quốc gia Hà Nội) từng nói rằng: ―Tự học là công việc suốt cả cuộc đời mỗi ngƣời, số thời gian dành cho việc học với sự giúp đỡ của ngƣời thầy là rất ít, chỉ chiếm khoảng ¼ của một đời ngƣời. Thời gian còn lại chủ yếu là dành cho việc tự học, cho lao động sáng 9 c tạo.