phần mở đầu, kết luận và phụ lục, luận văn gồm 3 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn Chƣơng 2: Một số biện pháp thiết kế và sử dụng phiếu học tập trong dạy học phát triển chƣơng trình nhà trƣờng chủ đề hàm số và phƣơng trình bậc hai đại số lớp 9 Chƣơng 3: Thực nghiệm sƣ phạm 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1.1 Tổng quan về phƣơng tiện dạy học 1. Khái niệm phương tiện dạy học - Theo [24] “Phƣơng tiện dạy học (PTDH) là toàn bộ sự vật, hiện tƣợng trong thế giới, tham gia vào quá trình dạy học, đóng vai trò là công cụ hay điều kiện để giáo viên và ngƣời học sử dụng làm khâu trung gian tác động vào đối tƣợng dạy học. Theo đó, chức năng PTDH là khơi dậy, dẫn chuyền và làm tăng sức mạnh tác động của giáo viên cũng nhƣ và ngƣời học đến đối tƣợng dạy học”. - Theo [25] lại định nghĩa về PTDH: “PTDH là một tập hợp các đối tƣợng vật chất đƣợc giáo viên và học sinh sử dụng với tƣ cách là những phƣơng tiện điều khiển hoạt động nhận thức của học sinh.
Đối với học sinh đó là nguồn tri thức phong phú, đa dạng, sinh động, là các phƣơng tiện giúp cho các em lĩnh hội và rèn luyện kĩ năng, hình thành kỹ xảo”.278] đã đƣa ra khái niệm PTDH: “PTDH là những đối tƣợng, đồ vật, vật chất tự nhiên hoặc nhân tạo, có chức năng tạo điều kiện, hỗ trợ, chuyển tải các hoạt động, quan hệ của giáo viên và ngƣời học, làm công cụ phục vụ các nhiệm vụ giảng dạy và học tập, thể hiện một cách vật chất những ảnh hƣởng sƣ phạm của nội dung học vấn, của các hoạt động giáo dục và hoạt động của ngƣời học, của các quan hệ sƣ phạm trên lớp theo những tƣ tƣởng và cách thức nhất định, để những hoạt động này tác động đến ngƣời học và hoạt động của họ”. Từ những quan niệm, định nghĩa về PTDH của một số tác giả trên, PTDH có thể đƣợc xem là những vật thể có khả năng chứa đựng, chuyển tải những thông tin về nội dung dạy học hoặc về sự điều khiển quá trình dạy học mà giáo viên sử dụng trong quá trình dạy học để nâng cao hiệu quả của quá trình này, giúp học sinh lĩnh hội khái niệm, định luật, hình thành các kỹ năng, 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com kỹ xảo cần thiết trong quá trình học tập. Phƣơng tiện học tập tạo thuận lợi cho việc tiếp thu kiến thức của học sinh trong quá trình học và cũng giúp cho công việc của giáo viên đƣợc giảm tải trong quá trình dạy. Chính nhờ những tính năng nổi trội những năng lực sáng tạo của giáo viên sẽ đƣợc phát huy trong công tác giảng dạy, qua đó giúp cho hoạt động nhận thức của học sinh trở nên nhẹ nhàng và hấp dẫn hơn, tạo ra cho ngƣời học có sự hƣng phấn và có những ấn tƣợng tốt đẹp với khoa học.
Trong quá trình dạy học, nếu giáo viên sử dụng những phƣơng tiện phù hợp thì bản thân giáo viên sẽ giúp học sinh phát huy tính tích cực, sáng tạo và hoạt động độc lập để từ đó nâng cao hiệu quả trong việc tiếp thu kiến thức và hình thành kỹ năng. Tuy nhiên việc sử phƣơng tiện dạy học phải thật sự đúng lúc, đúng chỗ và phù hợp với từng tình huống cụ thể thì mới có tác dụng tích cực đến hoạt động nhận thức của học sinh. Nếu sử dụng phƣơng tiện dạy học không đúng với những yêu cầu sƣ phạm cụ thể thì không những không có tác dụng mà có khi lại có tác dụng theo chiều hƣớng tiêu cực, làm cho học sinh hoang mang, tiếp thu kém hiệu quả. Do vậy, giáo viên cần linh hoạt sử dụng các phƣơng tiện dạy học một cách hợp lý nhất dựa trên khả năng đáp ứng của trƣờng mình và các ƣu khuyết điểm của từng phƣơng tiện.
Để có hiệu quả cao khi sử dụng phƣơng tiện trong dạy học thì ngƣời giáo viên phải thành thạo trong việc sử dụng phƣơng tiện, biết phối kết hợp các phƣơng tiện và biết tạo ra những phƣơng tiện mới. Phân loại phương tiện dạy học Phƣơng tiện dạy học thƣờng đƣợc phân thành các loại sau: * Sách giáo khoa và các tài liệu tham khảo Đây là loại phƣơng tiện dạy học chính, có từ lâu đời và có tầm quan trọng đặc biệt trong quá trình dạy và học của giáo viên và học sinh. Loại phƣơng tiện dạy học này cũng rất phong phú, bao gồm các dạng sau đây. - Sách giáo khoa: Sách giáo khoa đƣợc xem nhƣ pháp lệnh chuẩn của 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com một Quốc gia về kiến thức, là tài liệu thống nhất, ổn định trong giảng dạy, học tập và là một kênh cung cấp thông tin có tính chuẩn mực cho mọi đánh giá và thi cử trong các nhà trƣờng.
Ngoài ra, sách giáo khoa còn đƣợc xem là phƣơng tiện phục vụ giúp học tự học để nắm kiến thức ngoài thời gian lên lớp. Sách giáo khoa là cơ sở, căn cứ để giáo viên bổ sung kiến thức cho ngƣời học khi muốn yêu cầu ngƣời học làm bài tập ở nhà. - Sách bài tập: Là phƣơng dạy học bổ trợ, đƣợc giáo viên sử dụng trong quá trình truyền thụ tri thức. Trong quá trình dạy học, giáo viên thực hiện việc hƣớng dẫn các bài tập mẫu cho học sinh và để học sinh làm các bài tập cùng dạng.
Việc sử dụng sách bài tập của học sinh phải đúng cách, dƣới sự hƣớng dẫn của giáo viên, tránh tình trạng ngƣời học sử dụng sách bài tập để giải quyết các yêu cầu của giáo viên một cách đối phó. - Sách tham khảo: Là loại phƣơng tiện dạy học có tác dụng hỗ trợ đắc lực cho giáo viên và học sinh trong quá trình dạy và quá trình học nhằm đào sâu, mở rộng kiến thức, rèn luyện kỹ năng cho học sinh. Sách tham khảo còn có tác dụng phát triển tính hứng thú học tập của học sinh, tích cực hóa hoạt động nhận thức, qua đó rèn luyện đƣợc thói quen, kỹ năng làm việc với sách nhƣ là một nguồn kiến thức cho cuộc sống. - Các loại sách báo: Là những tài liệu có tác dụng làm phong phú thêm cho quá trình nhận thức của mỗi cá nhân nói riêng và cho sự phát triển của xã hội loài ngƣời nói chung.
- Thƣ viện điện tử: Ngày nay thƣ viện điện tử là nguồn cung cấp thông tin và tri thức khoa học của nhân loại một cách đầy đủ và đƣợc cập nhật thƣờng xuyên. Thƣ viện điện tử đặc biệt đóng vai trò quan trọng ở bậc giáo dục Đại học, bởi khả năng tự học và tự nghiên cứu khoa học độc lập của ngƣời học đã đạt đƣợc ở một tầm cao. * Các đồ dùng dạy học - Bảng viết: Đây là một phƣơng tiện lâu đời, gần gũi và quan trọng nhất 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đối với giáo viên, là cầu nối giao tiếp rất thuận tiện và linh hoạt giữa ngƣời dạy và ngƣời học. Bảng đen với phấn trắng cũng là biểu tƣợng của nghề dạy học.
Bảng giúp cho giáo viên trình bày các vấn đề cần truyền đạt một cách linh hoạt. Kỹ năng trình bày bảng là một trong những kỹ năng nghiệp vụ cơ bản của giáo viên, thông qua cách trình bày bảng có thể đánh giá đƣợc trình độ kỹ thuật và nghệ thuật dạy học của giáo viên. - Tranh ảnh, hình vẽ, sơ đồ: Việc sử dụng tranh ảnh trong dạy học đƣợc sử dụng khá phổ biến trong việc giảng dạy ở mọi cấp học. Đây là loại phƣơng tiện giúp cho giáo viên truyền đạt kiến thức một cách sinh động và trực quan, giảm thời gian và có hiệu quả cả với những đối tƣợng khó quan sát trực tiếp.
Trong quá trình truyền thụ tri thức, ngƣời giáo viên là ngƣời chỉ dẫn và nêu vấn đề, sau đó ngƣời học có thể dùng tranh ảnh để tự học. Căn cứ vào nội dung bài học cũng nhƣ dụng ý sƣ phạm, giáo viên sử dụng linh hoạt từng loại tranh ảnh hình vẽ sơ đồ, có thể treo khi giảng bài hoặc treo cố định ở một vị trí thích hợp trong lớp học. Để học sinh thực hành nhóm ngoài giờ lên lớp hoặc tự học ở nhà thì giáo viên có thể sử dụng các bộ tranh học có chú thích một cách tỉ mỉ và có sự phối hợp với các phƣơng tiện dạy học khác để tăng tính hiệu quả. - Mô hình: Trong một số trƣờng hợp, khi dạy học mà các nội dung không thể dùng đƣợc vật thật hoặc vật thật rất khó quan sát thì giáo viên có thể sử dụng mô hình.
Yêu cầu của mô hình là càng giống vật thật càng tốt về các đặc điểm của nó. - Mẫu vật: Đây là loại phƣơng tiện có tính xác thực và nguyên bản để học sinh có thể quan sát một cách chân thực nhất, từ đó hình thành nhận thức cho bản thân. * Các phƣơng tiện kỹ thuật dạy học: Đây là các phƣơng tiện hỗ trợ cho giáo viên trong việc truyền đạt kiến thức cho học sinh. Đây thƣờng là các phƣơng tiện hiện đại đòi hỏi giáo viên phải có kỹ năng sử dụng thuần thục 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trong quá trình giảng dạy để tiết kiệm thời gian và tăng hiệu quả.
Một số phƣơng tiện kỹ thuật dạy học thƣờng đƣợc sử dụng: Máy vi tính, máy chiếu (Overhead), máy ảnh, camera, máy ghi âm, tivi … * Các thí nghiệm dạy học: Thƣờng đƣợc sử dụng trong một số môn học đặc thù nhƣ hóa học, vật lý…giúp cho học sinh dễ hiểu bài, nhớ bài lâu, có ấn tƣợng và có hứng thú trong quá trình học. Tác dụng của phương tiện dạy học Với sự phát triển của khoa học kĩ thuật cũng nhƣ yêu cầu thực tế về chất lƣợng giáo dục, phƣơng tiện dạy học đóng vai trò to lớn và là thành tố không thể thiếu trong quá trình truyền thụ cũng nhƣ lĩnh hội tri thức. Phƣơng tiện dạy học thực hiện chức năng trực quan hóa hoạt động nhận thức của học sinh, dùng làm vật thay thế cho các đối tƣợng và các quá trình của chúng trong thực hiện mà giáo viên và học sinh không thể trực tiếp tiếp cận đƣợc. Phƣơng tiện dạy học có tác dụng giúp giáo viên biết cách tiến hành huy động đƣợc sự hoạt động của các giác quan của học sinh tham gia vào quá trình lĩnh hội tri thức kỹ năng, kỹ xảo làm cho sự nhận thức của các em về hiện thực khách quan đƣợc diễn ra một cách dễ dàng.