lời mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, Luận án đƣợc cấu trúc thành 4 chƣơng. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI 1. Tình hình nghiên cứu trong nƣớc Trong những năm gần đây, liên quan đến đề tài của Luận án có một số nghị quyết của Đảng, công trình khoa học, sách tham khảo, bài báo đã công bố. Nghiên cứu sinh sẽ nêu tóm tắt lại một số nghị quyết, công trình, sách tham khảo, bài báo có liên quan đến đề tài.
a) Nhóm các quan điểm chỉ đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam có tính định hướng cho việc nghiên cứu đề tài - Nghị quyết Hội nghị lần thứ tám Ban Chấp hành Trung ƣơng Đảng (khóa VII) về Tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nƣớc Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, trọng tâm là cải cách một bƣớc nền hành chính, đã khẳng định: “Phƣơng thức lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nƣớc có tiến bộ, tạo tiền đề cho việc kiện toàn, phát huy vai trò và hiệu lực quản lý của Nhà nƣớc. Việc thành lập đảng đoàn, ban cán sự Đảng góp phần tăng cƣờng sự lãnh đạo của Đảng trong các cơ quan nhà nƣớc” [30, tr46] , trong đó có Quốc hội. Đánh giá phƣơng thức lãnh đạo của Đảng “sự lãnh đạo của Đảng chƣa đƣợc tăng cƣờng đúng mức, chƣa có quy chế rõ ràng bảo đảm cho việc kiện toàn và phát huy lại hiệu lực của bộ máy nhà nƣớc… Tình trạng tổ chức đảng bao biện làm thay, can thiệp sâu vào những công việc thuộc chức năng điều hành của Nhà nƣớc vẫn còn tồn tại” [29, tr47]. Nghị quyết đã khẳng định: “Tăng cƣờng vai trò lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nƣớc phải gắn liền và dựa trên cơ sở đổi mới và chỉnh đốn Đảng, bao gồm đổi mới nội dung và phƣơng thức lãnh đạo của Đảng…Đảng lãnh đạo thông qua đảng bộ, đảng ủy, đảng đoàn, ban cán sự, qua đảng viên hoạt động ở cơ quan nhà nƣớc” [29, tr50 - 51].
“Đảng đoàn Quốc hội có trách nhiệm lãnh đạo mọi hoạt động của Quốc hội theo đúng đƣờng lối chính sách của Đảng, truyền đạt cho các đảng viên là đại biểu Quốc hội những quan điểm chỉ đạo của Bộ Chính trị, thuyết phục vận động các đại biểu Quốc hội ngoài Đảng theo đƣờng lối quan điểm của Đảng. Đối với những vấn đề đã có phƣơng hƣớng của Bộ Chính trị nhƣng còn nhiều ý kiến khác nhau, Đảng đoàn Quốc hội báo cáo xin ý kiến Bộ Chính trị” [29, tr65-66]. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Nghị quyết Hội nghị lần thứ bảy Ban Chấp hành Trung ƣơng Đảng (khóa VIII) về Một số vấn đề về tổ chức, bộ máy của hệ thống chính trị và tiền lƣơng, trợ cấp xã hội thuộc ngân sách nhà nƣớc nêu rõ: “Đảng đoàn Quốc hội chỉ đạo việc quy định những biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả làm việc của Ủy ban Thƣờng vụ Quốc hội và các cơ quan của Quốc hội, nâng cao trách nhiệm và hiệu quả hoạt động của các đại biểu Quốc hội; đổi mới quy trình chuẩn bị và thông qua các dự án luật tại kỳ họp Quốc hội…sắp xếp bộ máy giúp việc của Quốc hội theo hƣớng tinh giản về đầu mối, tăng cƣờng cán bộ chuyên môn, nghiệp vụ có trình độ cao. Tổ chức việc nghiên cứu sửa đổi, bổ sung một số vấn đề về tổ chức, bộ máy các cơ quan nhà nƣớc liên quan đến Hiến pháp năm 1992 và các Luật tổ chức các cơ quan nhà nƣớc [30, tr88-89].
- Báo cáo của Bộ Chính trị tại Hội nghị lần thứ chín Ban Chấp hành Trung ƣơng (khóa IX) có nêu: “Tiếp tục hoàn thiện cơ chế Đảng lãnh đạo Quốc hội… hoàn thiện quy chế để làm rõ và phát huy vai trò, trách nhiệm của đại biểu Quốc hội chuyên trách, nâng cao năng lực, bản lĩnh của các đại biểu Quốc hội” [32, tr128]. - Báo cáo của Ban Chấp hành Trung ƣơng Đảng (khóa IX) tại Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X về nâng cao năng lực lãnh đạo, sức chiến đấu của Đảng, phát huy sức mạnh của toàn dân tộc, đẩy mạnh toàn diện công cuộc đổi mới, sớm đƣa nƣớc ta ra khỏi tình trạng kém phát triển đã nêu đổi mới phƣơng thức lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nƣớc: “đổi mới phƣơng thức lãnh đạo của Đảng, trong đó tập trung đổi mới phƣơng thức lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nƣớc. Đảng lãnh đạo Nhà nƣớc bằng đƣờng lối, quan điểm, các nghị quyết; lãnh đạo thể chế hóa, cụ thể hóa thành hiến pháp, pháp luật; bố trí đúng cán bộ và thƣờng xuyên kiểm tra việc tổ chức thực hiện. Đảng lãnh đạo nhƣng không bao biện làm thay Nhà nƣớc; trái lại, phát huy mạnh mẽ vai trò chủ động, sáng tạo của Nhà nƣớc trong quản lý đất nƣớc, xã hội [24, tr51-52].
- Báo cáo của Ban Chấp hành Trung ƣơng Đảng (khóa IX) về công tác xây dựng Đảng tại Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ X của Đảng nêu: “việc đổi mới 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phƣơng thức lãnh đạo của Đảng còn chậm và lúng túng. Chậm nghiên cứu và ban hành những quy định cụ thể về phƣơng thức lãnh đạo Nhà nƣớc” [24, tr272-273]. “Trong các nguyên nhân trong việc chậm đổi mới phƣơng thức lãnh đạo của Đảng, có nguyên nhân khách quan, có nguyên nhân chủ quan là do chậm đổi mới tƣ duy về công tác xây dựng Đảng trong điều kiện mới” [24, tr275]. “Vấn đề quyết định trong đổi mới phƣơng thức lãnh đạo của Đảng là thực hiện đúng nguyên tắc tập trung dân chủ, thực hành và mở rộng dân chủ trong tổ chức và hoạt động của Đảng” [24, tr306].
Đảng lãnh đạo Nhà nƣớc bằng cƣơng lĩnh, đƣờng lối, quan điểm, chủ trƣơng, các nghị quyết, nguyên tắc giải quyết các vấn đề lớn, có ý nghĩa chính trị quan trọng, phát huy mạnh mẽ vai trò chủ động, sáng tạo và tinh thần trách nhiệm của Nhà nƣớc trong quản lý đất nƣớc, xã hội theo pháp luật [24, tr307]. “Tăng cƣờng sự lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nƣớc trong việc thể chế hóa, cụ thể hóa đƣờng lối, quan điểm, chủ trƣơng, chính sách lớn của Đảng thành Hiến pháp, pháp luật … Đảng lãnh đạo nhƣng không làm thay Nhà nƣớc và các tổ chức trong hệ thống chính trị. Đề phòng và khắc phục khuynh hƣớng tổ chức đảng buông lỏng sự lãnh đạo hoặc bao biện làm thay cũng nhƣ khuynh hƣớng các cơ quan nhà nƣớc thụ động, né tránh trách nhiệm, việc gì cũng xin ý kiến cấp ủy Đảng …Đảng kết hợp chặt chẽ việc lãnh đạo và kiểm tra bộ máy nhà nƣớc thông qua tổ chức đảng và cá nhân đảng viên hoạt động trong cơ quan nhà nƣớc. Đối với Quốc hội, xây dựng cơ chế, quy chế cụ thể giải quyết tốt hơn mối quan hệ giữa vai trò lãnh đạo về quan điểm, phƣơng hƣớng, chủ trƣơng, nguyên tắc, giải pháp lớn của Ban Chấp hành Trung ƣơng, Bộ Chính trị, Ban Bí thƣ (đối với những vấn đề kinh tế, xã hội, an ninh, quốc phòng, đối ngoại trọng đại của đất nƣớc) với thẩm quyền quyền định của Quốc hội” [24, tr 307-308].
b) Một số đề tài khoa học - Cơ sở lý luận và thực tiễn về nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân, Đề tài KX.01 trong Chƣơng trình KX 04 giai đoạn 2001 – 2005 do GS,VS. Nguyễn Duy Qúy làm Chủ nhiệm. Đây là đề tài khoa học trong Chƣơng trình khoa học cấp nhà nƣớc. Công trình nghiên cứu đã đề cập cơ sở lý luận và thực tiễn về nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nghĩa của dân, do dân, vì dân; nêu ra những đặc trƣng về nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa; nêu khái quát về phƣơng thức lãnh đạo của Đảng trong nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa; nhận định việc đổi mới phƣơng thức lãnh đạo của Đảng phải đồng bộ với đổi mới hệ thống chính trị, đổi mới kinh tế, khâu mấu chốt là tập trung đổi mới phƣơng thức lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nƣớc ở cấp Trung ƣơng và chính quyền ở cấp địa phƣơng; hoàn thiện quy trình, quy chế làm việc của các cấp uỷ đảng; nêu ra ý nghĩa nguồn gốc của nhà nƣớc của dân, do dân và vì dân.
Trong đề tài này nghiên cứu chung về nhà nƣớc ta chứ không nghiên cứu riêng biệt về phƣơng thức lãnh đạo của Đảng. Khi đề cập đến phƣơng thức lãnh đạo là chung đối với Nhà nƣớc, không đề cập cụ thể phƣơng thức lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội, chƣa làm rõ phƣơng thức lãnh đạo cụ thể của Đảng đối với Quốc hội. Chƣa có sự gắn kết giữa nội dung và phƣơng thức lãnh đạo của Đảng với các đặc trƣng của nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa; chƣa đề cập đến việc thể chế hóa sự lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội. - Đề tài Đảng Cộng sản - chủ thể quản lý xã hội trong điều kiện cơ chế thị trƣờng ở nƣớc ta hiện nay, Đề tài cấp nhà nƣớc QX - 96.10, do Trần Ngọc Liêu chủ trì đề tài (TS.
Nguyễn Hàm Giá, NCS. Đinh Hữu Phí phối hợp). Kết quả nghiên cứu đề tài này đã chỉ ra Đảng Cộng sản là chủ thể lãnh đạo Nhà nƣớc và xã hội. Đảng Cộng sản lãnh đạo hệ thống chính trị nhƣng nằm trong hệ thống chính trị.
Nội dung lãnh đạo của Đảng ở các tổ chức và cơ quan khác nhau, đi đôi với các phƣơng thức lãnh đạo khác nhau gắn liền với các yếu tố khác nhƣ yếu tố chính trị, yếu tố kinh tế, yếu tố xã hội; phụ thuộc vào thể chế chính trị, thể chế nhà nƣớc, trình độ dân trí và dân chủ hóa đời sống xã hội. Phƣơng thức lãnh đạo của đảng đƣợc xem xét trên 2 khía cạnh: công cụ đƣợc Đảng sử dụng trong lãnh đạo và hình thức, phƣơng pháp lãnh đạo của Đảng. Phƣơng thức lãnh đạo gắn bó mật thiết với nội dung lãnh đạo của Đảng đối với từng cơ quan, tổ chức. c) Một số công trình chuyên khảo - Xây dựng nhà nƣớc pháp quyền của dân, do dân, vì dân của TS.
Nguyễn Trọng Thúc (2005), NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Công trình khoa học nêu trên đã đề cập về nhà nƣớc pháp quyền nói chung và nhà nƣớc pháp quyền XHCN ở Việt Nam nói riêng; đƣa ra những đặc điểm và đặc trƣng nhà nƣớc pháp quyền; nêu đƣợc tính tất yếu, vai trò, nội dung, phƣơng thức lãnh đạo của Đảng trong điều kiện xây dựng và hoàn thiện Nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.