Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Một số khái niệm Thuốc lá là sản phẩm được sản xuất từ toàn bộ hoặc một phần nguyên liệu thuốc được chế biến dưới dạng thuốc lá điếu, xì gà, thuốc lá sợi, thuốc lào hoặc các dạng khác [7]. Theo định nghĩa của Trung tâm kiểm soát và phòng ngừa bệnh dịch Hoa Kỳ (CDC), người hút thuốc lá là người hút ít nhất 100 điếu thuốc trong cuộc đời họ và hiện tại đang hút thuốc lá hằng ngày hoặc thỉnh thoảng [8]. Thuốc lá thụ động là khói từ đầu điếu thuốc khi đốt cháy trong quá trình hút, thải ra ngoài môi trường làm cho con người dễ dàng hít phải [9]. Nghiện thuốc lá được hiểu một cách đơn giản là việc mất hoàn toàn tự do nói không với thuốc lá.
Người nghiện thuốc lá không thể “quên” hút thuốc lá, ngược lại bị bắt buộc phải hút nếu không sẽ bị cảm giác “đói” thuốc. Thuốc lá buộc người nghiện phải hút liên tục nhiều tháng nhiều năm, tiếp tục hút thuốc lá ngay khi đã mắc các bệnh do thuốc lá gây ra: thở oxy do suy hô hấp, cắt cụt chân vì tắc mạch chi dưới. Nghiện thuốc lá xuất hiện là hậu quả của các hiệu ứng tâm thần kinh do chất gây nghiện nicotine gây ra. Nghiện thuốc lá thường là kết hợp của nghiện tâm lý, hành vi với nghiện thực thể - dược lý [10].
Cai nghiện thuốc lá thành công là từ bỏ hoàn toàn liên tục thuốc lá trong ít nhất 12 tháng, giảm số lượng thuốc lá không phải là cai thuốc lá [11]. Luan van 5 Tái nghiện thuốc lá là hút thuốc lá sau khi đã cai thuốc lá. Tái nghiện thuốc lá cũng là một bước quá độ quan trọng trong tiến trình cai nghiện thuốc lá [11].2 Thành phần, độc tính của thuốc lá Thuốc lá là một loại cây có độc, nhất là những lá già, có hàm lượng Nicotine cao, lá của cây được hái về phơi khô dùng hút, nhai hoặc hít. Từ thế kỷ 15 người ta đã tìm thấy thuốc lá ở Châu Mỹ.
Đến đầu thế kỷ 19 thuốc lá đã được sử dụng rộng rãi trên toàn cầu. Hàm lượng nicotin trong các loại thuốc thay đổi trong khoảng 2-10%. Nicotin được sử dụng ở liều thấp tạo sự sảng khoái nhẹ nhàng, làm dịu cơn đói và bớt mệt mỏi. Tuy nhiên nếu dùng lâu dài sẽ gây lệ thuộc và độc hại cho cơ thể.
Mãi đến thế kỷ XX người ta mới thấy những tác động tiêu cực của hút thuốc lá đến sức khỏe con người [12]. Một điếu thuốc lá có chứa từ 0,8 – 1 g thuốc lá, bao gồm 10 – 20 mg nicotine và hơn 2500 chất hóa học khác nhau [10]. Khi đốt một điếu thuốc lá, 7000 chất hóa học được hình thành trong khói thuốc lá, trong đó chứa hàng trăm chất độc, khoảng 70 chất gây ung thư [13]. Các chất hóa học này được chia thành bốn nhóm là oxide carbon (CO), hắc ín, các chất kích thích, nicotin.
Trong đó, hắc ín là những chất có khả năng sinh ung thư như benzopyrene, chlorua vinyl, naphthalene, dibenzacridine…. Các chất kích thích như aldenydes, acroleine, phenols… gây kích thích phế quản và là nguồn gốc của các bệnh hô hấp như COPD, làm nặng thêm bệnh hen,… Nicotin là chất quyết định việc phát sinh và duy trì tình trạng nghiện thuốc lá [10]. Nicotin trong khói thuốc lá là chất được cơ quan kiểm soát Dược và Thực phẩm Hoa Kỳ (FDA) xếp vào nhóm các chất có tính dược lý gây nghiện tương tự như Heroin và Cocain. Luan van 6 Có 3 kiểu khói thuốc: dòng khói chính, dòng khói phụ và khói thuốc môi trường.
Dòng khói chính là dòng khói do người hút thuốc hít vào. Đó là luồng khí đi qua gốc của điếu thuốc. Dòng khói phụ là khói thuốc từ đầu điếu thuốc đang cháy toả ra vào không khí, nó không bao gồm phần khói thuốc do người hút thở ra. Khoảng 80% điếu thuốc là cháy bỏ đi.
Khói thuốc lá môi trường (ETS) là khói phát ra từ một sản phẩm thuốc lá đang cháy và khói bốc ra từ người hút thuốc. Tiếp xúc với ETS có tác dụng phụ ngay lập tức trên hệ thống tim mạch và gây tử vong sớm ở những người không hút thuốc, cũng như một loạt các bệnh tim và bệnh đường hô hấp. Có đủ bằng chứng cho thấy ETS gây ung thư phổi và bằng chứng gợi ý rằng ETS có thể làm tăng nguy cơ ung thư vú, ung thư khoang mũi xoang và ung thư mũi họng ở người lớn [14]. Ở trẻ em, hút thuốc thụ động có thể gây viêm đường hô hấp, hen, viêm tai giữa, đột tử ở trẻ sơ sinh, kém phát triển chức năng phổi và làm tăng nguy cơ mắc các loại bệnh khác [13].
Trên toàn cầu, 603.000 ca tử vong là do phơi nhiễm ETS năm 2004 [15].3 Ảnh hưởng của thuốc lá đối với sức khỏe 1.1 Tác hại của thuốc lá đối với người hút thuốc Thuốc lá gây ra khoảng 25 căn bệnh khác nhau cho người hút thuốc trong đó có nhiều bệnh nguy hiểm như ung thư, bệnh tim mạch, bệnh hô hấp, và ảnh hưởng tới sức khỏe sinh sản, … [1],[16]. Khói thuốc lá đã được khoa học chứng minh là một trong các nguyên nhân gây ra 30% tất cả các lọai ung thư: ung thư phổi, ung thư thanh quản, ung thư khoang miệng, ung thư vòm hầu, thực quản ung thư da, ung thư dạ dày, ung thư tụy bàng quang, tụy tạng thận, cổ tử cung và vú ở nữ [10, 17]. Hút thuốc lá làm tăng nguy cơ ung thư phế quản gấp 15 lần, hầu – thanh quản gấp 10 lần, thực quản gấp 7 lần, khoang miệng và thận gấp 4 lần, bàng quang Luan van 7 gấp 3 lần, tụy tạng gấp 2 lần. Người hút thuốc lá cũng có nguy cơ mắc ung thư máu, ung thư não cao hơn người bình thường đặc biệt là khi bị tiếp xúc với thuốc lá thụ động từ trong bào thai hay lúc bé [10].
Hút thuốc lá gây ra các bệnh tim mạch, nó xảy ra cho thời gian ngắn tiếp xúc, 1-7 giờ trong 1 tuần tiếp xúc với khói thuốc làm tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim 25% và sự tiếp xúc hơn 21 giờ /tuần tăng nguy cơ này lên 60%. Trên thế giới, sự ngăn cấm hút thuốc nơi công cộng đã làm giảm trung bình 17% sự cố nhồi máu cơ tim [14],[18]. Hút thuốc lá cũng gây ra các bệnh về hô hấp như viêm phổi, COPD hoặc nặng thêm tình trạng bệnh của người bệnh COPD, các vấn đề khác về đường hô hấp bệnh lý đường tiêu hóa như lóet dạ dày tá tràng ảnh hưởng lên chức năng sinh sản nam cũng như nữ; ảnh hưởng lên diễn tiến bình thường của thai kỳ…[10, 17]. Hút thuốc lá trong khi mang thai làm tăng nguy cơ mắc các bệnh biến chứng sau sinh, sinh non, trẻ bị nhẹ cân, thai chết lưu, đột tử sơ sinh (SIDS) [17].
Theo thống kê của Tổ chức Y tế thế giới, trong thế kỷ 20 trên thế giới đã có 100 triệu người chết do các bệnh liên quan đến sử dụng thuốc lá. Mỗi năm thuốc lá gây ra gần 6 triệu ca tử vong, con số này sẽ tăng thành hơn 8 triệu người một năm vào năm 2020, trong đó 70% số ca tử vong sẽ xảy ra ở các nước đang phát triển. Nếu các biện pháp phòng chống tác hại thuốc lá hiệu quả không được thực hiện thì trong thế kỷ này sử dụng thuốc lá sẽ giết chết 1 tỷ người [19]. Chỉ tính riêng Trung Quốc tới thời điểm 2020-2030 sẽ có từ 1-2 triệu người chết mỗi năm [20].
Những người đàn ông sinh trong khoảng 1900- 1930 hút thuốc lá có tuổi thọ giảm khoảng 10 năm so với những người không hút thuốc bao giờ [21]. Cơ thể phụ nữ có nhiều nhạy cảm hơn so với đàn ông khi chịu một số tác hại của thuốc lá [22]. Hút thuốc lá là nguyên nhân gây ra một trong năm cái chết mỗi năm ở Mỹ [13, 23]. Đối với những người đàn ông Luan van 8 hút thuốc lá, tỷ lệ tử vong do viêm phế quản và tràn khí màng phổi tăng 17 lần; do ung thư khí quản, ung thư phổi, và ung thư phế quản tăng 23 lần.
Hút thuốc lá cũng làm tăng nguy cơ tử vong do các bệnh mạch vành vào tuổi trung niên gấp 4 lần [13].2 Ảnh hưởng của hút thuốc lá thụ động Khi một người hút thuốc lá gần bạn, bạn hít phải khói thuốc từ người nhả ra. Khi bạn hít phải khói thuốc lá được thải ra từ người khác, cũng giống như là bạn đang hút thuốc lá. Dù bạn là ai, già hay trẻ, nam hay nữ, khỏe mạnh hay ốm yếu thì hút thuốc lá thụ động đều nguy hiểm [17]. Các bằng chứng cho thấy tác hại của thuốc lá thụ động được tích lũy tới 50 năm [24, 25].
Các nghiên cứu cho thấy hút thuốc lá thụ động cũng có thể gây ra các bệnh nguy hiểm. Trong khói thuốc lá mà chúng ta hít phải vẫn có chứa những chất gây ung thư giống như đang hút thuốc lá [17]. Theo Tổ chức lao động quốc tế, hàng năm trên thế giới có khoảng 200.000 ca tử vong do phải tiếp xúc thụ động với khói thuốc lá tại nơi làm việc. Hút thuốc lá thụ động làm tăng nguy cơ ung thư phổi ở người không hút thuốc lên từ 20-30% so với những người không hút thuốc, làm tăng 25 đến 30% nguy cơ mắc bệnh và tử vong do bệnh mạch vành ở cả nam và nữ.
Nguy cơ sảy thai ở phụ nữ hút thuốc thụ động cao gấp 3 lần so với phụ nữ không hút thuốc. Hút thuốc thụ động còn được biết đến là một nguyên nhân làm thai chết lưu và làm giảm cân nặng trẻ sơ sinh từ 200-400 gam [10]. Hiệp hội phẫu thuật Mỹ ước tính rằng một người không hút thuốc lá mà sống chung với người hút thuốc lá thì nguy cơ mắc ung thư phổi tăng 20-30% [26]. Phụ nữ trên 40 tuổi mà có chồng có tỷ lệ ung thư phổi tăng lên theo tỷ lệ số thuốc mà người chồng hút mỗi ngày.
Tỷ lệ chết do ung thư phổi của phụ nữ có chồng hút trên 20 điếu mỗi ngày tăng gấp đôi so với phụ nữ có chồng Luan van 9 không hút thuốc. Các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng hút thuốc lá thụ động làm tăng nguy cơ ung thư vú, ung thư mũi họng, ung thư thực quản, ung thư máu, ung thư bạch hầu ở trẻ em [26-29]. Cũng có nghiên cứu chỉ ra rằng, tiếp xúc với khói thuốc lá thụ động làm tăng nguy cơ của bệnh tim mạch và các cơn đau tim [30]. Đối với phụ nữ mang thai, rủi ro do hút thuốc lá thụ động cũng tăng cao.