Luận văn thạc sĩ luật học hội thẩm nhân dân tham gia xét xử vụ án hình sự theo bộ luật tố tụng hình sự việt nam năm 2015 trên cơ sở thực tiễn xét xử tại tỉnh đắk lắk

Luận văn thạc sĩ luật học phân tích hội thẩm nhân dân tham gia xét xử vụ án hình sự theo bộ luật tố tụng hình sự việt nam năm 2015 trên, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề

• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Tất Viễn
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự
• Đề tài: Thạc sĩ Luật: Vai trò của Hội thẩm Nhân dân trong Xét xử Hình sự tại Đắk Lắk
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ SỰ THAM GIA CỦA HỘI THẨM NHÂN DÂN TRONG XÉT XỬ CÁC VỤ ÁN
• 1.1. Khái niệm, đặc điểm về sự tham gia của Hội thẩm trong xét xử vụ án
• 2. CHƯƠNG 2: QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ NĂM 2015 VỀ SỰ THAM GIA CỦA HỘI THẨM NHÂN DÂN TRONG XÉT XỬ CÁC VỤ ÁN HÌNH SỰ VÀ THỰC TIỄN THỰC HIỆN Ở TỈNH ĐẮK LẮK
• 3. CHƯƠNG 3: YÊU CẦU VÀ GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG VAI TRÒ CỦA HỘI THẨM NHÂN DÂN TRONG XÉT XỬ CÁC VỤ ÁN HÌNH SỰ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG

Tóm tắt

I. Tổng quan về vai trò của Hội thẩm Nhân dân trong xét xử hình sự

Hội thẩm Nhân dân (HTND) đóng vai trò quan trọng trong hệ thống tư pháp Việt Nam, đặc biệt trong lĩnh vực xét xử hình sự. Theo Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, HTND không chỉ là người đại diện cho nhân dân mà còn là một phần không thể thiếu trong quá trình xét xử. Sự tham gia của HTND giúp bảo đảm tính công bằng, minh bạch và dân chủ trong hoạt động xét xử. Điều này thể hiện rõ nét qua việc HTND cùng Thẩm phán quyết định các bản án, từ đó góp phần bảo vệ quyền con người và quyền công dân trong tố tụng hình sự.

1.1. Khái niệm và đặc điểm của Hội thẩm Nhân dân

Hội thẩm Nhân dân là những người được bầu ra từ Hội đồng Nhân dân, có nhiệm vụ tham gia xét xử các vụ án hình sự. Đặc điểm của HTND là họ không phải là Thẩm phán chuyên nghiệp nhưng có quyền ngang hàng trong việc quyết định bản án. Sự tham gia của họ giúp tăng cường tính dân chủ và công bằng trong xét xử.

1.2. Lịch sử hình thành và phát triển của Hội thẩm Nhân dân

Sự tham gia của HTND trong xét xử đã được ghi nhận từ Sắc lệnh số 13/SL năm 1946. Qua các thời kỳ, vai trò của HTND đã được củng cố và phát triển, đặc biệt là trong các bản Hiến pháp và Bộ luật Tố tụng hình sự. Điều này cho thấy sự quan tâm của Nhà nước đối với việc bảo đảm quyền lợi của nhân dân trong hoạt động tư pháp.

II. Những thách thức trong vai trò của Hội thẩm Nhân dân tại Đắk Lắk

Mặc dù có vai trò quan trọng, nhưng Hội thẩm Nhân dân tại Đắk Lắk cũng đối mặt với nhiều thách thức. Các vấn đề như thiếu kinh nghiệm, kiến thức pháp luật hạn chế, và áp lực từ các cơ quan chức năng có thể ảnh hưởng đến chất lượng xét xử. Điều này cần được giải quyết để nâng cao hiệu quả hoạt động của HTND trong xét xử hình sự.

2.1. Thiếu hụt về đào tạo và bồi dưỡng kỹ năng

Nhiều Hội thẩm Nhân dân chưa được đào tạo bài bản về pháp luật, dẫn đến việc thiếu tự tin trong quá trình xét xử. Việc tổ chức các khóa đào tạo chuyên sâu sẽ giúp nâng cao năng lực cho họ.

2.2. Áp lực từ các cơ quan chức năng

Hội thẩm Nhân dân thường phải đối mặt với áp lực từ các cơ quan chức năng trong quá trình xét xử. Điều này có thể dẫn đến việc họ không thể thực hiện đúng vai trò của mình, ảnh hưởng đến tính độc lập và công bằng trong xét xử.

III. Phương pháp nâng cao vai trò của Hội thẩm Nhân dân trong xét xử hình sự

Để nâng cao vai trò của Hội thẩm Nhân dân, cần có những phương pháp cụ thể. Việc cải cách quy trình bầu cử, tổ chức các khóa đào tạo chuyên sâu, và tăng cường giám sát từ cộng đồng là những giải pháp khả thi. Những biện pháp này sẽ giúp nâng cao chất lượng xét xử và bảo đảm quyền lợi của nhân dân.

3.1. Cải cách quy trình bầu cử Hội thẩm Nhân dân

Cần có quy trình bầu cử minh bạch và công bằng hơn để lựa chọn những người có đủ năng lực tham gia xét xử. Điều này sẽ giúp nâng cao uy tín và chất lượng của Hội thẩm Nhân dân.

3.2. Tổ chức đào tạo chuyên sâu cho Hội thẩm Nhân dân

Việc tổ chức các khóa đào tạo về pháp luật và kỹ năng xét xử sẽ giúp Hội thẩm Nhân dân tự tin hơn trong việc thực hiện nhiệm vụ của mình. Điều này cũng góp phần nâng cao chất lượng xét xử tại địa phương.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu tại Đắk Lắk

Nghiên cứu thực tiễn tại Đắk Lắk cho thấy sự tham gia của Hội thẩm Nhân dân đã góp phần quan trọng trong việc bảo đảm công lý và quyền con người. Các bản án được đưa ra với sự tham gia của HTND thường có tính thuyết phục cao và được nhân dân đồng tình. Tuy nhiên, vẫn cần tiếp tục cải thiện để nâng cao hiệu quả hoạt động của họ.

4.1. Kết quả xét xử hình sự tại Đắk Lắk từ 2018 đến 2022

Trong giai đoạn này, tỷ lệ bản án được tuyên có tính thuyết phục cao đã tăng lên đáng kể nhờ sự tham gia tích cực của Hội thẩm Nhân dân. Điều này cho thấy vai trò của họ trong việc bảo đảm công lý.

4.2. Những hạn chế và vướng mắc trong thực tiễn

Mặc dù có nhiều thành công, nhưng vẫn còn tồn tại một số hạn chế trong hoạt động của Hội thẩm Nhân dân, như việc thiếu kinh nghiệm và áp lực từ các cơ quan chức năng. Cần có các giải pháp cụ thể để khắc phục những vấn đề này.

V. Kết luận và tương lai của Hội thẩm Nhân dân trong xét xử hình sự

Hội thẩm Nhân dân có vai trò quan trọng trong việc bảo đảm công lý và quyền con người trong xét xử hình sự. Tương lai của họ phụ thuộc vào việc cải cách quy trình bầu cử, nâng cao chất lượng đào tạo và tăng cường giám sát từ cộng đồng. Những biện pháp này sẽ giúp nâng cao hiệu quả hoạt động của Hội thẩm Nhân dân trong thời gian tới.

5.1. Tầm quan trọng của Hội thẩm Nhân dân trong tương lai

Vai trò của Hội thẩm Nhân dân sẽ ngày càng trở nên quan trọng trong bối cảnh cải cách tư pháp hiện nay. Họ sẽ là cầu nối giữa nhân dân và hệ thống tư pháp.

5.2. Đề xuất giải pháp cho tương lai

Cần có các giải pháp cụ thể để nâng cao vai trò của Hội thẩm Nhân dân, bao gồm cải cách quy trình bầu cử, tổ chức đào tạo chuyên sâu và tăng cường giám sát từ cộng đồng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh cải cách tư pháp tại Việt Nam, sự tham gia của Hội thẩm nhân dân (HTND) trong xét xử vụ án hình sự đóng vai trò quan trọng nhằm đảm bảo tính dân chủ, công bằng và thượng tôn pháp luật. Theo báo cáo của ngành Tòa án tỉnh Đắk Lắk, từ năm 2018 đến 2022, số lượng vụ án hình sự được xét xử có sự tham gia của HTND chiếm phần lớn, góp phần nâng cao chất lượng xét xử và tăng cường niềm tin của nhân dân vào hệ thống tư pháp. Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là làm rõ vai trò, thực trạng và đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động của HTND trong xét xử vụ án hình sự theo Bộ luật Tố tụng hình sự (BLTTHS) năm 2015, trên cơ sở thực tiễn tại tỉnh Đắk Lắk trong giai đoạn 2018-2022.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các vụ án hình sự được xét xử theo thủ tục thông thường tại Tòa án nhân dân tỉnh Đắk Lắk, nhằm đánh giá thực trạng pháp luật và thực tiễn thi hành về sự tham gia của HTND. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua việc góp phần hoàn thiện cơ chế pháp lý, nâng cao năng lực và hiệu quả hoạt động của HTND, từ đó bảo đảm quyền con người, quyền công dân và công lý trong hoạt động tố tụng hình sự. Các chỉ số như tỷ lệ bản án bị sửa đổi, tỷ lệ vụ án xét xử đúng hạn và mức độ hài lòng của người dân về hoạt động xét xử được sử dụng làm thước đo hiệu quả.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai lý thuyết chủ đạo: chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, nhằm phân tích mối quan hệ giữa HTND và hoạt động xét xử trong hệ thống tư pháp Việt Nam. Mô hình nghiên cứu tập trung vào ba khái niệm chính: vai trò pháp lý của HTND, nguyên tắc xét xử tập thể và nguyên tắc độc lập, vô tư trong xét xử. Khái niệm HTND được hiểu là người đại diện nhân dân được bầu theo quy định pháp luật để cùng Thẩm phán thực hiện nhiệm vụ xét xử các vụ án hình sự thuộc thẩm quyền Tòa án. Nguyên tắc xét xử tập thể và quyết định theo đa số được xem là cơ chế đảm bảo tính khách quan, công bằng trong xét xử. Nguyên tắc độc lập và chỉ tuân theo pháp luật của HTND là yếu tố then chốt bảo đảm tính vô tư và hiệu quả của hoạt động xét xử.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu kết hợp định tính và định lượng. Nguồn dữ liệu chính bao gồm hồ sơ vụ án hình sự, báo cáo xét xử của Tòa án nhân dân tỉnh Đắk Lắk giai đoạn 2018-2022, các văn bản pháp luật liên quan như BLTTHS năm 2015, Hiến pháp năm 2013, và các tài liệu nghiên cứu học thuật. Phương pháp phân tích bao gồm phân tích nội dung, tổng hợp, so sánh và logic hệ thống để đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp. Cỡ mẫu nghiên cứu gồm các vụ án hình sự được xét xử tại TAND tỉnh Đắk Lắk trong 5 năm, với phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên có chủ đích nhằm đảm bảo tính đại diện. Timeline nghiên cứu kéo dài từ tháng 1/2022 đến tháng 6/2023, bao gồm thu thập dữ liệu, phân tích và hoàn thiện luận văn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Vai trò pháp lý và thực tiễn của HTND: HTND chiếm đa số trong Hội đồng xét xử sơ thẩm (2/3 hoặc 3/5 thành viên), có quyền ngang bằng với Thẩm phán trong việc biểu quyết các vấn đề của vụ án. Tỷ lệ bản án có sự tham gia của HTND đạt khoảng 85% trong tổng số vụ án hình sự xét xử tại Đắk Lắk giai đoạn 2018-2022.

2. Chất lượng xét xử và sự tham gia của HTND: Khoảng 90% bản án có sự tham gia của HTND được đánh giá là đúng pháp luật, khách quan và phù hợp với nguyện vọng của nhân dân. Tuy nhiên, vẫn còn khoảng 10% bản án bị Tòa án cấp trên sửa đổi hoặc hủy do lỗi chủ quan, trong đó có một phần nguyên nhân từ năng lực và kinh nghiệm của HTND.

3. Năng lực và điều kiện làm việc của HTND: Đa số HTND có trình độ pháp lý cơ bản và kinh nghiệm sống phong phú, tuy nhiên, khoảng 30% HTND chưa được đào tạo bài bản về nghiệp vụ xét xử, ảnh hưởng đến hiệu quả tham gia. Cơ sở vật chất và trang thiết bị phục vụ hoạt động của HTND tại một số Tòa án địa phương còn hạn chế.

4. Nguyên tắc xét xử tập thể và độc lập: Việc thực hiện nguyên tắc xét xử tập thể và quyết định theo đa số được tuân thủ nghiêm ngặt, trong đó ý kiến của HTND có trọng lượng lớn. Tính độc lập và chỉ tuân theo pháp luật của HTND được bảo đảm, không bị chi phối bởi các chủ thể khác trong quá trình xét xử.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy sự tham gia của HTND góp phần quan trọng vào việc bảo vệ công lý, quyền con người và đảm bảo tính dân chủ trong hoạt động xét xử. So với các nghiên cứu trước đây, luận văn làm rõ hơn vai trò pháp lý và thực tiễn của HTND theo BLTTHS năm 2015, đặc biệt trong bối cảnh tỉnh Đắk Lắk. Việc HTND có quyền ngang bằng với Thẩm phán trong biểu quyết là điểm khác biệt nổi bật so với mô hình bồi thẩm đoàn ở các nước như Hoa Kỳ hay Nhật Bản, góp phần nâng cao tính khách quan và sự đồng thuận trong phán quyết.

Tuy nhiên, hạn chế về năng lực và điều kiện làm việc của HTND là nguyên nhân chính dẫn đến một số bản án bị sửa đổi hoặc hủy. Điều này đồng nhất với các nghiên cứu trong nước và quốc tế về vai trò của người không chuyên nghiệp trong xét xử. Việc tăng cường đào tạo, bồi dưỡng và cải thiện điều kiện làm việc sẽ nâng cao hiệu quả hoạt động của HTND, góp phần giảm thiểu sai sót trong xét xử.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tỷ lệ bản án đúng pháp luật có sự tham gia của HTND theo năm, bảng phân tích năng lực HTND và sơ đồ cơ cấu Hội đồng xét xử tại Đắk Lắk. Những phát hiện này khẳng định vai trò không thể thiếu của HTND trong hệ thống tư pháp hình sự Việt Nam, đồng thời chỉ ra các điểm cần cải thiện để phát huy tối đa hiệu quả.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ cho HTND: Tổ chức các khóa đào tạo chuyên sâu về pháp luật tố tụng hình sự, kỹ năng xét xử và đạo đức nghề nghiệp cho HTND, nhằm nâng cao năng lực và sự tự tin khi tham gia xét xử. Thời gian thực hiện: 2024-2025. Chủ thể thực hiện: Tòa án nhân dân các cấp phối hợp với các cơ sở đào tạo luật.

2. Hoàn thiện hệ thống pháp luật về HTND: Bổ sung, sửa đổi các quy định pháp luật nhằm làm rõ quyền hạn, trách nhiệm và cơ chế bảo đảm tính độc lập của HTND trong xét xử, đồng thời quy định rõ chế độ chính sách, đãi ngộ phù hợp. Thời gian thực hiện: 2024-2026. Chủ thể thực hiện: Quốc hội, Bộ Tư pháp, Tòa án nhân dân tối cao.

3. Cải thiện điều kiện làm việc và trang thiết bị: Đầu tư nâng cấp cơ sở vật chất, trang thiết bị phục vụ hoạt động xét xử của HTND tại các Tòa án địa phương, đảm bảo môi trường làm việc thuận lợi, hỗ trợ hiệu quả cho công tác xét xử. Thời gian thực hiện: 2024-2025. Chủ thể thực hiện: Bộ Tài chính, Tòa án nhân dân các cấp.

4. Tăng cường công tác giám sát và kiểm tra: Thiết lập cơ chế giám sát chặt chẽ hoạt động của HTND, xử lý kịp thời các vi phạm về đạo đức và pháp luật trong quá trình xét xử, bảo đảm tính khách quan và công bằng. Thời gian thực hiện: liên tục từ 2024. Chủ thể thực hiện: Tòa án nhân dân tối cao, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cán bộ, thẩm phán và hội thẩm nhân dân: Nâng cao nhận thức, hiểu biết về vai trò, quyền hạn và trách nhiệm trong xét xử vụ án hình sự, từ đó thực hiện tốt nhiệm vụ được giao.

2. Nhà lập pháp và cơ quan quản lý tư pháp: Cung cấp cơ sở khoa học để hoàn thiện chính sách, pháp luật liên quan đến HTND, góp phần nâng cao hiệu quả cải cách tư pháp.

3. Giảng viên, sinh viên ngành Luật: Là tài liệu tham khảo quý giá trong giảng dạy và nghiên cứu về tố tụng hình sự, đặc biệt về chế định HTND trong hệ thống tư pháp Việt Nam.

4. Các tổ chức xã hội và người dân: Hiểu rõ hơn về cơ chế tham gia của nhân dân trong hoạt động xét xử, từ đó tăng cường giám sát và góp phần bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình.

Câu hỏi thường gặp

1. Hội thẩm nhân dân là ai và có vai trò gì trong xét xử vụ án hình sự?
   HTND là người đại diện nhân dân được bầu theo quy định pháp luật để cùng Thẩm phán xét xử các vụ án hình sự. Họ góp phần bảo đảm tính dân chủ, công bằng và thượng tôn pháp luật trong xét xử.

2. HTND có quyền ngang bằng với Thẩm phán không?
   Theo BLTTHS năm 2015, HTND có quyền ngang bằng với Thẩm phán trong Hội đồng xét xử sơ thẩm, đặc biệt trong việc biểu quyết các vấn đề của vụ án theo nguyên tắc đa số.

3. Tại sao HTND không tham gia xét xử theo thủ tục rút gọn?
   Thủ tục rút gọn áp dụng cho các vụ án đơn giản, chứng cứ rõ ràng nhằm rút ngắn thời gian xét xử. Do đó, chỉ có một Thẩm phán xét xử để đảm bảo nhanh chóng và hiệu quả, không có sự tham gia của HTND.

4. Làm thế nào để nâng cao năng lực của HTND?
   Cần tổ chức các khóa đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ, kỹ năng xét xử và đạo đức nghề nghiệp cho HTND, đồng thời cải thiện điều kiện làm việc và hỗ trợ về mặt pháp lý.

5. Sự tham gia của HTND có giúp giảm thiểu sai sót trong xét xử không?
   Có. Sự tham gia của HTND với kinh nghiệm sống và sự đại diện cho nhân dân giúp tăng tính khách quan, giảm thiểu sai sót, bảo vệ quyền con người và nâng cao chất lượng bản án.

Kết luận

• Hội thẩm nhân dân là thành phần không thể thiếu trong hoạt động xét xử vụ án hình sự, góp phần bảo vệ công lý, quyền con người và đảm bảo tính dân chủ trong tố tụng.
• HTND có quyền ngang bằng với Thẩm phán trong Hội đồng xét xử sơ thẩm, thể hiện rõ quyền lực của nhân dân trong hoạt động tư pháp.
• Thực trạng tại tỉnh Đắk Lắk cho thấy HTND đóng góp tích cực nhưng còn tồn tại hạn chế về năng lực và điều kiện làm việc.
• Cần tăng cường đào tạo, hoàn thiện pháp luật, cải thiện điều kiện làm việc và giám sát hoạt động của HTND để nâng cao hiệu quả xét xử.
• Luận văn đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm phát huy vai trò của HTND, góp phần thực hiện thành công cải cách tư pháp tại Việt Nam.

Next steps: Triển khai các khóa đào tạo, hoàn thiện khung pháp lý và nâng cấp cơ sở vật chất trong giai đoạn 2024-2026.

Các cơ quan tư pháp, nhà lập pháp và cộng đồng cần phối hợp chặt chẽ để phát huy tối đa vai trò của HTND trong xét xử, bảo vệ công lý và quyền con người.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮNG VAN DE LÝ LUẬN VE SỰ THAM GIA CUA HOI THAM NHÂN DAN TRONG XÉT XU CÁC VỤ AN HÌNH SỰ 1. Khái niệm, đặc điểm về sự tham gia của Hội tham trong xét xử vụ án hình 1. Khái niệm sự tham gia của Hội thẩm nhân dân trong xét xử vụ an hình sự Theo Từ điển Tiếng Việt, Hội thâm nhân dân được hiểu là “Đại biểu nhân dân cùng ngồi xử án với các Thâm phán” [2I, tr.370], như vậy, HTND là người do Hội đồng nhân dân - cơ quan đại diện của nhân dân bau ra theo quy trình, thủ tục chặt chẽ theo thời hạn luật định dé cùng với Thâm phán thực hiện nhiệm vụ xét xử các vụ án xảy ra tại địa phương mình. Cách tiếp cận này đã thé hiện cơ chế pháp lý hình thành nên HTND là thông qua hình thức bầu; thời gian thực hiện nhiệm vụ xét xử cùng với Tòa án của HTND không phải vĩnh viễn mà theo thời hạn nhất định; chức năng của HTND là cùng với Tham phan thực hiện hoạt động xét xu đối với các vụ án Tòa án đã thụ lý giải quyết.

Theo Từ điển Luật học của Viện Khoa học pháp lý thuộc Bộ Tư pháp thì HTND là “người được bầu hoặc cử theo quy định của pháp luật để làm nhiệm vụ xét xử những vụ án thuộc thấm quyén của Tòa án” [42, tr. Theo Số tay thuật ngữ pháp lý thông dụng, HTND là một chức danh dé chỉ những người cùng tham gia với Thâm phán trong HĐXX ở Tòa án khi tham gia xét xử [16, tr. Sự tham gia của HTND vào việc xét xử cùng với Tòa án lần đầu tiên được ghi nhận trong hệ thống pháp luật nước ta tại Sắc lệnh số 13/SL ngày 24/01/1946 và trong Hiến pháp năm 1946 với tên gọi “Phụ thâm nhân dân” [30, Điều 65]. Sự tham gia của HTND tiếp tục được ghi nhận trong các Hiến pháp năm 1959, Hiến pháp năm 1992 (sửa đồi, bổ sung năm 2001), Hiến pháp năm 2013 và các văn bản quy phạm pháp luật của nước ta như Pháp lệnh số 02/2002/PL-UBTVQH 11, ngày 04/10/2002 của Uy ban thường vụ Quốc hội về Tham phán và Hội thẩm TAND được sửa đổi, bố sung năm 2011; Quy chế về Tổ chức và hoạt động động của Hội thâm Tòa án nhân dân năm 2005; Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 1960, năm 1981, năm 1992, năm 2002 và năm 2014; BLTTHS năm 1988 (sửa đổi, b6 sung năm 2000), năm 2003 va năm 2015.

Tuy nhiên, thuật ngữ HTND chỉ được định nghĩa tại Pháp lệnh Thâm phán và Hội thâm TAND với nội dung như sau: Hội thâm là người được bầu hoặc cử theo quy định của pháp luật dé làm nhiệm vụ xét xử những vụ án thuộc thẩm quyền của Tòa án” và tại Quy chế Tổ chức và hoạt động của Đoàn Hội thâm năm 2016 với nội dung: “Hội thâm nhân dân là người được bầu theo quy định của pháp luật dé làm nhiệm vụ xét xử những vụ án thuộc thẩm quyền của Tòa án” [39, Điều 6], ngoài ra các văn bản khác đều không đưa ra định nghĩa về HTND. Sự tham gia của nhân dân vao hoạt động xét xử của Tòa án là một trong những yếu tố truyền thống của hệ thống tư pháp, góp phần bảo đảm cho những giá trị bất biến của hệ thống tư pháp, đó là xác định sự thật, bảo vệ công lý, bảo đảm quyền được xét xử công bằng trên cơ sở các giá trị chung của cộng đồng và nguyên tắc độc lập xét xử. Tham phán, HTND xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật; nghiêm cấm cơ quan, tổ chức, cá nhân can thiệp vào việc xét xử của Tham phán, HTND [50, truy cập ngày 10/8/2023]. Theo đó, thực hiện chế độ xét xử vụ án hình sự có HTND tham gia và quy định địa vị pháp lý của HTND khi xét xử độc lập với Thâm phán, chỉ tuân theo pháp luật là nguyên tắc được ghi nhận trong Hiến pháp [26, Điều 103].

Việc đại diện nhân dân tham gia xét xử cũng chính là một kênh giám sát quá trình thực thi quyền lực nhà nước, giám sát thực hiện quyền tư pháp và thậm chí là kiêm soát quyên lực Nhà nước nêu các chủ thê đại diện nhân dân tham gia xét xử thật sự được độc lập trong việc đưa ra các nhận định và phán định của mình. Sự tham gia của nhân dân vào quá trình đưa ra các phán quyết tư pháp bảo đảm cho các phán quyết tư pháp không chỉ tuân thủ pháp luật mà còn trên cơ sở những giá trị xã hội/giá trị cộng đồng - những quan điểm về đạo đức, về hành vi chuẩn/lệch chuẩn mà pháp luật chưa ghi nhận đầy đủ và kịp thời. Mặt khác, sự tham gia của HTND trong xét xử làm tăng cường tính chất dân chủ trong hoạt động xét xử của Tòa án, HTND là những người được HĐND cùng cấp tín nhiệm bầu ra, thay mặt cho nhân dân tham gia vào hoạt động xét xử các vụ án hình sự theo thủ tục sơ thấm, đảm bảo cho hoạt động xét xử đúng người, đúng tội và đúng pháp luật. Sự tham gia của HTND trong cơ chế xét xử các vụ án hình sự cùng với Tòa án thể hiện rõ nét về sự tham gia quản lý nhà nước, quản lý xã hội của nhân dân.

Thông qua hoạt động xét xử các vụ án, HTND cùng với Tham phán chuyên nghiệp, để nhân dân tham gia vào công việc của Nhà nước và xã hội, góp phần quan trọng trong việc đảm bảo các bản án của Tòa án được tuyên chính xác, khách quan, phù hợp với lợi ích, nguyện vọng của quần chúng nhân dân. Nhu vậy, sự tham gia của HTND trong xét xử các vụ án hình sự có thể được hiểu là “người đại diện cho nhân dân, được bau theo quy định của pháp luật để cùng Thẩm phán thực hiện nhiệm vụ xét xử những vụ án hình sự thuộc thẩm quyên của TAND theo quy định của BLTTHS; giúp Tòa án giải quyết kip thời, đúng dan các vụ án hình sự; phù hợp với nguyện vọng của quan chúng nhân dân, đáp ứng yêu cau dau tranh phòng chống tội phạm ”. Đặc điểm sự tham gia của Hội thẩm nhân dân trong xét xử vụ an hình sự Cùng với Thâm phán, HTND là thành phần không thể thiếu được trong hoạt động xét xử mỗi vụ án, đảm bảo tính hiệu lực của bản án, quyết định giải quyết vụ án. Sự tham gia của HTND thé hiện tính dân chủ, khách quan của hoạt động xét xử, góp phần đảm bảo hoạt động xét xử của Tòa án diễn ra công bằng, chính xác, hợp tình, hợp lý.

Do đó, sự tham gia của HTND trong tố tụng hình sự mang những đặc điểm cụ thé như sau: - Hội thẩm nhân dân là một trong những chủ thể tham gia quan hệ pháp luật to tụng hình sự Quan hệ pháp luật TTHS là quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình giải quyết vụ án hình sự bao gồm các hoạt động khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử, do pháp luật TTHS điều chỉnh và một trong số các bên tham gia quan hệ này là cơ quan tiễn hành tô tụng, người tiến hành tổ tụng và người tham gia tố tụng. Tuy nhiên, một số quan hệ pháp luật liên quan đến hoạt động khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử nhưng nếu chúng nằm ngoài phạm vi điều chỉnh của BLTTHS năm 2015 [28, Điều 7] hoặc không có sự tham gia của chủ thé TTHS cụ thể thì không thê gọi là quan hệ pháp luật TTHS. Trong quan hệ pháp luật TTHS Việt nam, chu thể tố tụng được chia thành hai nhóm chủ yếu, đó là: Cơ quan tiễn hành tố tụng, người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng. Theo đó, người tiến hành tổ tụng theo quy định tại Điều 34 BLTTHS năm 2015 bao gồm: Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra, Điều tra viên, Cán bộ điều tra; Viện trưởng, Phó Viện trưởng VKS, Kiểm sát viên, Kiểm tra viên; Chánh án, Phó Chánh án Tòa án, Thâm phán, Hội thâm, Thư ký Tòa án, Thâm tra viên.

Như vậy, HTND là một trong những người tiễn hành TTHS, đồng thời cũng là chủ thé quan hệ pháp luật TTHS. BLTTHS năm 2015 đã quy định rõ chức danh cũng như nhiệm vụ, quyền hạn của từng chức danh này, nhất là đối với người tiến hành tố tụng, trong đó bao gồm HTND, đảm bảo cơ sở pháp lý cho hoạt động của họ đồng thời tạo điều kiện cho việc giám sat, kiểm sát hoạt động tố tụng. Với tư cách chủ thể là người tiễn hành tố tụng, HTND được Nhà nước 10 giao thâm quyền thực hiện các hành vi tố tụng trong hoạt động xét xử vụ án hình sự của TAND. Khoản 1 Điều 102 Hiến pháp năm 2013 đã quy định: “TAND là cơ quan xét xử của nước CHXHCN Việt Nam, thực hành quyển tư pháp”.

Quy định nay khang định rằng, TAND là chủ thé thực hiện quyền tư pháp, nhân danh Nhà nước tiến hành việc xét xử, đưa ra bản án, quyết định giải quyết vụ án. Ban án, quyết định đó thé hiện ý chí của nhân dân - thông qua hoạt động của HTND và tác động trực tiếp đến quyền và lợi ích của Nhà nước, của cá nhân, tổ chức khi tham gia quan hệ pháp luật TTHS. Đặc biệt, bản án, quyết định của TAND liên quan đến khách thể là tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm. được pháp luật hình sự bảo vệ.

Do tinh chất quan trọng như vậy, trong khi thực hiện nhiệm vu cua mình, HTND phải vô tư khách quan dé cung voi Tham phán giải quyết vụ án một các đúng đắn, bảo vệ hiệu quả lợi ich của Nha nước, quyên và lợi ích hợp pháp của những người tham gia tố tụng. Nhiệm vụ, quyền hạn, trách nhiệm của HTND được Nhà nước quy định trong BLTTHS tương ứng với chức danh này. Trong TTHS, khi được Chánh án TAND phân công tham gia giải quyết vụ án hình sự cụ thể, HTND tham gia vào HĐXX thực hiện những nhiệm vụ, quyền hạn của mình theo quy định tại Điều 46 BLTTHS năm 2015.