CHƯƠNG 1:CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆCTẠO HỨNG THÚ HỌC TẬP CHO HỌC SINH YẾU KÉM 1. Quá trình dạy học 1. Khái niệm, cấu trúc, nhiệm vụ và bản chất của quá trình dạy học 1. Khái niệm quá trình dạy học Theo Bách khoa Giáo dục học - Maxcơva:“Dạy học là quá trình hoạt động hai mặt của thầy giáo (dạy) và HS (học) nhằm thực hiện các mục đích dạy học.
Nhiệm vụ dạy học trong nhà trường không chỉ đảm bảo một trình độ học vấn nhất định mà còn góp phần hình thành nhân cách con người”. Từ đó ta có thể rút ra định nghĩa về quá trình dạy học như sau: QTDH là quá trình đan xen, tương tác qua lại giữa hoạt động dạy của GV và hoạt động học của HS. Trong đó người GV đóng vai trò chỉ đạo, hướng dẫn, tổ chức giúp HS chủ động, tích cực, tự giác thực hiện các hoạt động nhằm chiếm lĩnh những kiến thức, kĩ năng của nhiệm vụ dạy học nhờ vào các PTDH trong khoảng không gian và thời gian xác định. Cấu trúc quá trình dạy học [8], [9] QTDH gồm nhiều thành tố cơ bản[8]: Hoạt động dạy, hoạt động học, mục đích dạy học (MĐDH), nội dung dạy học (NDDH), phương pháp dạy học (PPDH), phương tiện dạy học (PTDH), tổ chức dạy học (TCDH), đánh giá kết quả (ĐGKQ).
Các thành tố có mối liên hệ với nhau tạo thành cấu trúc xác định, trong đó hoạt động dạy và hoạt động học là 2 thành tố cơ bản. - Mục tiêu dạy học: là kết quả đạt được sau khi kết thúc QTDH phải phù hợp và thỏa mãn nhu cầu, điều kiện xã hội (mục tiêu chung) cũng như nhu cầu học tập của cá nhân người học (mục tiêu cá nhân). - Nội dung dạy học: đối tượng được lĩnh hội bởi HS. - Phương pháp dạy học: hoạt động của GV trong việc chỉ đạo, tổ chức các hoạt động học tập nhằm giúp HS chủ động lĩnh hội các NDDH, MTDH đã đề ra.
- Phương tiện dạy học:các sự vật, hiện tượng đóng vai trò là công cụ hay điều kiện để người dạy tác động đến ĐTDH nhằm đạt tới MTDH. - Đánh giá kết quả: là công cụ để đánh giá chất lượng dạy của GV và chất lượng học của HS. 5 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com MÔI TRƯỜNG GIÁO DỤC CỦA NHÀ TRƯỜNG HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC Nhu MTDH Kết cầu quả xã NDDH PPDH dạy hội học PTDH TCDH ĐGKQ MÔI TRƯỜNG KINH TẾ - XÃ HỘI – VĂN HÓA – KHOA HỌC Hình 1.1: Mối liên hệ giữa các thành tố cơ bản để tạo thành cấu trúc của QTDH 1. Nhiệm vụ của quá trình dạy học - Hình thành kĩ năng, kĩ xảo cho HS: hình thành các kĩ năng cần thiết cho HS như giải bài tập, tìm kiếm tài liệu… - Hình thành phẩm chất cho HS: giáo dục, hình thành thế giới quan, quan niệm đạo đức, hành vi ứng xử, phẩm chất cho HS trong cuộc sống hằng ngày.
- Phát triển năng lực cho HS: năng lực nhận thức, năng lực tự học, năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề, năng lực tìm tòi sáng tạo… 1. Bản chất của quá trình dạy học Cơ sở xác định bản chất của quá trình dạy học: + Mối quan hệ giữa hoạt động nhận thức có tính chất lịch sử xã hội loài người (thể hiện ở các hoạt động nghiên cứu của các nhà khoa học) với hoạt động dạy học. + Mối quan hệ giữa dạy và học, giữa GV và HS Quá trình dạy học là quá trình tác động qua lại giữa GV và HS. Xét cho cùng thì mọi tác động của GV đến HS đều nhằm thúc đẩy mối quan hệ giữa HS và tài liệu học tập, tức là thúc đẩy hoạt động nhận thức thông qua tài liệu học tập của HS.
Kết quả dạy phản ánh tập trung ở kết quả nhận thức tài liệu học tập của HS. 6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Bản chất của quá trình dạy học: + Bản chất của QTDH là quá trình nhận thức của HS: Nhận thức là sự phản ánh thế giới khách quan vào não người - đó là sự phản ánh tâm lý của con người bắt đầu từ cảm giác đến tư duy, tưởng tượng. Sự học tập của HS cũng là quá trình như vậy. Quá trình học tập của HS cũng diễn ra theo công thức của V.
Lenin về quá trình nhận thức: “Từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng, từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn, đó là con đường biện chứng của nhận thức chân lý, nhận thức hiện thực khách quan”. + Quá trình nhận thức của HS là quá trình nhận thức mang tính độc đáo: Thể hiện ở chỗ, mặc dù cũng là quá trình nhận thức, nhưng sự nhận thức của HS lại nằm trong môi trường sư phạm với sự điều khiển của GV. Đây là điểm khác nhau cơ bản giữa hoạt động nhận thức của HS với hoạt động nhận thức có tính lịch sử của con người. Từ đó, muốn giúp HS nhận thức tốt tài liệu học tập thì GV cần phải biết điều khiển mối quan hệ giữa hoạt động chủ đạo của GV và hoạt động chủ động, tích cực của HS và điều khiển các mối quan hệ diễn ra trong QTDH.
Dạy học phải làm sao để tạo nên môi trường sư phạm tốt nhất cho HS học tập và phấn đấu. Chủ thể, đối tượng và động lực của quá trình dạy học 1. Chủ thể, đối tượng của quá trình dạy học QTDH luôn có hai chủ thể đó là GV và HS. Trong đó GV thực hiện hoạt động truyền thụ kiến thức; HS hoạt động đón nhận, chiếm lĩnh và biến nó thành vốn hiểu biết của mình để tiếp tục hoạt động trong nhận thức và thực tiễn.
Vì vậy HS cũng chính là đối tượng của QTDH. Động lực của quá trình dạy học Động lực được hình thành khi xuất hiện mâu thuẫn bên trong và mâu thuẫn bên ngoài. Điều kiện để mâu thuẫn trở thành động lực : - Mâu thuẫn nảy sinh phù hợp với nội dung bài học, phải được HS chú ý và cảm thấy khó khăn nhất định trong nhận thức để từ đó có nhu cầu giải quyết khó khăn nhằm hoàn thành nhiệm vụ đề ra. - Mâu thuẫn phải vừa sức với HS tức với nỗ lực cao nhất về trí tuệ và thể lực thì có thể giải quyết được mâu thuẫn đó.
Ý thức được mâu thuẫn, kích thích được sự hứng thú, mong muốn giải quyết mâu thuẫn ở HS. 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Mối quan hệ giữa dạy và học HS GV PPDH NDDH DẠY HỌC Truyền đạt Lĩnh hội Điều khiển Tự đk Hình 1.2: Sơ đồ mối liên hệ giữa dạy và học 1. Những yếu tố góp phần nâng cao kết quả học tập của HS 1.
Hình thành động cơ, hứng thú học tập cho HS [10],[12],[14] Động cơ học tập: là những nhân tố kích thích, thúc đẩy tính tích cực học tập ở HS nhằm đạt kết quả nhận thức và hình thành phát triển nhân cách. Biện pháp để tạo động cơ cho HS: Phải biết cách điều khiển, tổ chức hoạt động học tập để HS chiếm lĩnh kiến thức, giúp HS hiểu rằng học là để có kiến thức, làm người có phẩm chất, đạo đức tốt. Luôn gần gũi, nắm vững tâm lý lứa tuổi, nhu cầu, khát vọng, mong muốn của HS, khuyến khích để HS có sự nỗ lực lớn, quyết tâm trong QTDH và luôn là điểm dựa đáng tin cậy và tấm gương tốt để HS noi theo. Mối quan hệ giữa động cơ học tập và hứng thú học tập: Động cơ học tập đúng sẽ tạo ra hứng thú, nhờ có hứng thú mà động cơ ngày càng mạnh mẽ.
Sự kết hợp giữa động cơ đúng đắn và hứng thú bền vững sẽ giúp HS tiếp thu tri thức một cách tốt nhất. Một số biện pháp tạo hứng thú - Gây hứng thú bằng cái mới, lạ 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com - Gây hứng thú bằng sự phong phú đa dạng, luôn thay đổi - Gây hứng thú bằng sự bất ngờ, ngạc nhiên - Gây hứng thú bằng tính chất phức tạp, khó khăn, mạo hiểm, có vấn đề của kiến thức. - Gây hứng thú bằng sự bí ẩn, bí mật, kích thích tính tò mò. - Gây hứng thú bằng sự lợi ích, thiết thực, những hình ảnh tưởng tượng đến kết quả.
- Gây hứng thú bằng sự thỏa mãn nhu cầu, đem lại cảm giác dễ chịu, thú vị. Dạy học tích cực [16], [19], [21] 1. Khái niệm phương pháp dạy học tích cực Phương pháp dạy học tích cực là các hoạt động dạy và học nhằm hướng vào việc tích cực hóa hoạt động học tập và phát triển tính sáng tạo của người học. Trong đó các hoạt động học tập được tổ chức và định hướng bởi GV, người học không thụ động mà tích cực tham gia vào quá trình tái tạo cho mình kiến thức mà nhân loại đã có, tham gia giải quyết các vấn đề học tập, qua đó lĩnh hội nội dung học tập và phát triển năng lực sáng tạo.
Những dấu hiệu đặc trưng của phương pháp dạy học tích cực - Dạy và học thông qua tổ chức các hoạt động của HS - Dạy và học chú trọng rèn luyện phương pháp tự học - Tăng cường hoạt động học tập của mỗi cá nhân, phối hợp với học hợp tác - Kết hợp đánh giá của thầy với tự đánh giá của trò 1. Một số phương pháp dạy học tích cực - Phương pháp vấn đáp tìm tòi - Dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề - Dạy học hợp tác theo nhóm nhỏ - Phương pháp đóng vai - Phương pháp trực quan. Phương pháp dạy học sử dụng phương tiện trực quan Bản chất: Là cách thức hệ thống các cách sử dụng các phương tiện trực quan để HS trực tiếp cảm giác, tri giác chúng, trên cơ sở đó phát hiện, khai thác và lĩnh 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com hội kiến thức.Các phương tiện trực quan rất đa dạng và phong phú. Với mỗi loại phương tiện trực quan cần có cách thức sử dụng khác nhau để HS có thể tiếp nhận và lĩnh hội được kiến thức tiềm ẩn trong đó.
Sử dụng phương tiện trực quan trong dạy học giúp HS: - Tiếp thu các kiến thức mới thông qua các hình ảnh và mô hình mà GV đưa ra. -Vận dụng các kiến thức đã học cũng như kiến thức vừa tiếp thu để thực hành lắp đặt tạo nên các mạch điện hoàn chỉnh. - Quan sát để khắc sâu kiến thức. Quy trình thực hiện phương pháp dạy học trực quan: - GV giới thiệu phương tiện trực quan - GV nêu yêu cầu về kiến thức, kỹ năng cần khai thác từ PTTQ đó.
- GV hướng dẫn HS quan sát, sử dụng và khai thác kiến thức từ PTTQ thông qua các câu hỏi gợi mở, nêu vấn đề.