CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ TƯƠNG TÁC XÃ HỘI GIỮA SINH VIÊN VÀ SINH VIÊN TẠI CÁC CƠ SỞ GIÁO DỤC ĐÀO TẠO 1. Khái niệm tương tác xã hội Xã hội theo góc độ xã hội học là “một tập hợp người có quan hệ mật thiết với nhau trong tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội” [51]. Các cá nhân này có tác động qua lại lẫn nhau dưới tư cách là các chủ thể xã hội, và làm xuất hiện tương tác xã hội. Tương tác xã hội là một phần quan trọng trong cuộc sống của con người vì nó giúp cho chúng ta học hỏi và phát triển, tạo ra mối quan hệ xã hội, tạo ra sự hỗ trợ và giúp đỡ cho nhau.
Khi nghiên cứu về TTXH, đã có nhiều các nhà nghiên cứu đưa ra các quan điểm khác nhau. Charon (1989) cho rằng tương tác xã hội là hành động xã hội qua lại giữa các chủ thể xã hội. TTXH sẽ ảnh hưởng tới cách hành động của mỗi con người. Thông qua TTXH, con người sắp xếp hành động của mình trong mối quan hệ với người khác nhằm đạt những mục đích cho bản thân mình.
[75] Theo Nguyễn Quý Thanh (2008), thì “tương tác xã hội có thể được coi là quá trình hành động và hành động đáp lại của một chủ thể này với một chủ thể khác”. [47] Còn theo từ điển Sage về Xã hội học của Steve Bruce và Steve Yearly (2006), thì không có một định nghĩa chính xác cho thuật ngữ tương tác xã hội. “Thuật ngữ này thường được sử dụng để nhấn mạnh quan điểm rằng khi một người tương tác, họ làm như vậy là do theo sự mong đợi xã hội và những giả định nền tảng mà họ sẽ đem đến cuộc gặp gỡ”. [8] Nhà xã hội học người Đức là Georg Simmel quan niệm rằng xã hội được tạo bởi các cá nhân đang tương tác với nhau.
Quá trình tương tác giữa các cá nhân tạo thành một sự gắn kết, một kiểu liên hệ và quan hệ. [8] Emile Durkheim (1858-1917) - nhà xã hội học nổi tiếng người Pháp, trong tác phẩm “Phân công lao động của mình”, ông cho rằng chính sự phân công lao 8 động đã làm cho các các nhân có sự liên hệ lẫn nhau, tác động qua lại và ảnh hưởng, phụ thuộc vào nhau. Phân công lao động diễn ra càng sâu thì các cá nhân càng gia tăng sự phụ thuộc lẫn nhau, dựa trên sự thống nhất về những chuẩn mực, giá trị. Chính vị vậy, các cá nhân khi tương tác với nhau sẽ cùng tạo ra và chia sẻ những chuẩn mực và quy tắc nhất định.
Và TTXH được hiểu là sự ảnh hưởng, tác động lẫn nhau giữa các chủ thể nhằm duy trì sự đoàn kết. Như vậy, có thể hiểu TTXH là một quá trình trong đó con người tác động và chịu sự tác động của những chủ thể khác trong xã hội. Tương tác xã hội là quá trình giao tiếp, liên lạc, trao đổi thông tin và hành vi giữa các cá nhân hoặc nhóm trong cộng đồng. Nó bao gồm những hoạt động xã hội như trò chuyện, thực hiện các hoạt động cùng nhau, chia sẻ ý tưởng và quan điểm, đưa ra phản hồi và phản ứng, tạo ra mối quan hệ xã hội… Dưới nhiều góc độ nghiên cứu khác nhau, có thể khái niệm “tương tác xã hội là quá trình liên hệ, hành động, tác động qua lại giữa hai hay nhiều hơn hai cá nhân trong nhóm, xã hội với nhau, mang đến sự thay đổi trong nhận thức, thái độ, hành vi của mỗi cá nhân”.
* Tương tác xã hội có những đặc điểm sau: Thứ nhất, TTXH có tính chất liên tục và đa dạng. Đây là những hành động xã hội diễn ra liên tục, không ngừng nghỉ, do có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến quá trình tương tác này. Một số yếu tố đó bao gồm: Sự thay đổi: Môi trường xã hội liên tục thay đổi theo thời gian, địa điểm và người tham gi, nội dung và mục đích tham gia. Những thay đổi này ảnh hưởng đến tương tác xã hội giữa các cá nhân hoặc tập thể.
Sự phát triển: Con người và xã hội liên tục phát triển và tiến hoá. Những tiến bộ và sự phát triển trong khoa học, công nghệ và xã hội có thể tác động đến TTXH của các chủ hể. Cảm xúc và tâm trạng: Con người có thể có những cảm xúc và tâm trạng khác nhau tùy thuộc vào hoàn cảnh, thời điểm. Những cảm xúc và tâm trạng này có thể ảnh hưởng đến TTXH của con người.
9 Do đó, TTXH là một quá trình có tính thay đổi, nó có thể thay đổi theo thời gian, địa điểm, văn hóa, quan điểm, tình trạng, tình cảm… TTXH mang tính chất rất đa dạng, vì nó xảy ra ở mọi môi trường khác nhau, với sự đa dạng về văn hóa, giới tính, tuổi tác, địa điểm, nền tảng… Thứ hai, TTXH có tính tập thể. TTXH không chỉ là quá trình tương tác giữa các cá nhân mà còn bao gồm tập thể xã hội. Tương tác xã hội tập thể là quá trình tương tác giữa các cá nhân trong một tập thể xã hội nhằm đạt được mục tiêu và nhiệm vụ chung. Tính tập thể của tương tác xã hội bao gồm các đặc điểm sau: TTXH tập thể yêu cầu sự tổ chức chặt chẽ và đồng thuận giữa các cá nhân trong tập thể.
Sự tổ chức này giúp tập thể hoạt động hiệu quả hơn và đạt được mục tiêu chung. TTXH tập thể là quá trình tương tác giữa các cá nhân có tính đa dạng về nền văn hóa, giới tính, tuổi tác, giáo dục và kinh nghiệm. Sự đa dạng này là một lợi thế cho tập thể vì nó cung cấp các quan điểm và ý tưởng khác nhau, giúp tập thể đưa ra các quyết định và giải quyết các vấn đề hiệu quả hơn. TTXH tập thể là quá trình tương tác và trao đổi giữa các cá nhân trong tập thể để đạt được mục tiêu chung.
Các cá nhân trong tập thể cần phải tương tác và trao đổi thông tin để hiểu rõ những gì cần làm để đạt được mục tiêu chung. TTXH tập thể đòi hỏi tính hỗ trợ và đồng cảm giữa các cá nhân trong tập thể. Sự hỗ trợ này giúp tập thể đạt được mục tiêu chung và tạo ra một môi trường làm việc tích cực. Sự đồng cảm giúp các cá nhân trong tập thể hiểu lẫn nhau hơn và giảm thiểu các xung đột có thể xảy ra.
Tóm lại, tính tập thể của TTXH đòi hỏi sự tổ chức, tính đa dạng, tính tương tác và trao đổi, tính hỗ trợ và đồng cảm giữa các cá nhân trong tập thể để đạt được các mục tiêu chung. Thứ ba, TTXH mang tính chất cá nhân. Trong TTXH, mỗi cá nhân trong có tính độc lập và quyền tự quyết định. Tính độc lập này đảm bảo cho mỗi cá nhân có thể tự do tương tác và tạo ra các quyết định cá nhân của mình.
Mỗi cá nhân trong TTXH có tính đa dạng về mặt tâm lý, văn hóa, tuổi tác, giới tính, thái độ, 10 quan điểm và kiến thức… Tính đa dạng này đảm bảo cho mỗi cá nhân có thể mang đến các quan điểm và giá trị khác nhau trong quá trình tương tác. Thứ tư, TTXH mang tính chất hai chiều. Đây là một quá trình tương tác giữa các cá nhân, tập thể hoặc tổ chức, không chỉ đơn thuần là việc truyền đạt thông tin hay tác động lên đối tượng mà còn là quá trình đôi bên tương tác và tác động lẫn nhau. Do đó, tính hai chiều của TTXH được thể hiện qua sự tương tác tương đối giữa các bên, khi mỗi bên đều có ảnh hưởng đến hành vi, ý kiến và cảm xúc của đối phương.
Việc này có thể thể hiện qua các hoạt động tương tác như trao đổi thông tin, thảo luận, đưa ra đánh giá, phản hồi. Điều này làm cho tương tác xã hội trở nên đa dạng và phức tạp, đồng thời cũng tạo nên sự đa dạng và phong phú trong các mối quan hệ xã hội. Thứ năm, TTXH có thể xảy ra thông qua nhiều kênh, nhiều hình thức khác nhau. Trong thời đại công nghệ số hiện nay, tương tác xã hội có thể diễn ra trực tuyến thông qua mạng xã hội, ứng dụng nhắn tin, email, video call, voice call, livestream.
Ngoài ra, tương tác xã hội cũng có thể diễn ra trực tiếp thông qua giao tiếp trực tiếp, tham gia các hoạt động nhóm, hội thảo, đào tạo, sự kiện văn hóa, thể thao. Tùy vào mục đích và tính chất của tương tác, người tham gia có thể lựa chọn kênh tương tác phù hợp để đạt hiệu quả tốt nhất. Phân loại TTXH TTXH rất phong phú và đa dạng, phụ thuộc vào môi trường (môi trường thể chế kinh tế, môi trường chính trị, môi trường văn hóa và xã hội) diễn ra quá trình tương tác. Do đó có rất nhiều cách phân loại TTXH.
Một số phân loại chủ yếu có thể kể đến như sau: Phân loại dựa vào mối liên hệ xã hội giữa các chủ thể hành động (lý thuyết của J. Sepanski) Nhà nghiên cứu xã hội học người Ba Lan, J. Sepanski đã dựa vào mức độ phát triển từ thấp đến cao của hành động xã hội để phân chia tương tác xã hội thành các cấp độ: 11 Sự tiếp xúc không gian: Các cá nhân ở trong cùng một không gian với nhau, tuy nhiên các mối liên hệ xã hội gần như không có. Ví dụ: sinh viên được xếp vào chung một phòng học.
Sự tiếp xúc tâm lý: Đã xuất hiện sự để ý, quan sát, quan tâm lẫn nhau giữa các cá nhân. Ví dụ: sinh viên trong lớp trò chuyện và biết được những thông tin về nhau như quê quán, nơi ở… Sự tiếp xúc xã hội: Các chủ thể đã có những hoạt động chung tương tác với nhau, ví dụ sinh viên trong lớp trao đổi nội dung bài học Sự tương tác: Xuất hiện hành động và hành động đáp trả của các chủ thể, những hành động này là có mục đích, tạo ra những phản ứng tương tác từ phía đối tác. Ví dụ: một sinh viên nêu quan điểm, sau đó các thành viên khác trao đổi, phản biện để đưa ra ý kiến thống nhất. Quan hệ xã hội: Các chủ thể phối hợp hành động với nhau một cách liên tục và ổn định.
[51] Phân loại theo các dạng hoạt động chung (Theo Umanski) Theo nhà xã hội học Umanski (người Nga), có 3 dạng tương tác dựa trên cơ sở hoạt động chung như sau: Hoạt động cá nhân - cùng nhau: Mỗi người sẽ thực hiện những công việc độc lập khi tham gia vào TTXH, công việc của người này không ảnh hưởng đến công việc của người kia.