MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Bảo hiểm xã hội (BHXH) là chính sách lớn của Đảng và Nhà nƣớc ta. Trong những năm qua, công tác bảo hiểm xã hội đã thể hiện đƣợc vai trò, vị trí của nó đối với việc góp phần ổn định đời sống của nhân dân, thực hiện sự công bằng và ổn định chính trị - xã hội. Nghị quyết số 21-NQ/TW của Bộ Chính Trị ngày 22/11/2012 đã khẳng định: “BHXH, BHYT là hai chính sách quan trọng là trụ cột chính của hệ thống an sinh xã hội của đất nƣớc, góp phần thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội, bảo đảm ổn định chính trị và phát triển kinh tế - xã hội”.
Bảo hiểm xã hội Việt Nam là cơ quan thuộc Chính phủ, có chức năng tổ chức thực hiện chế độ, chính sách bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp. Để thực hiện đƣợc chức năng, vai trò đó, cần đảm bảo duy trì, kết dƣ và bảo toàn quỹ bảo hiểm xã hội - đây là một quỹ độc lập với NSNN, nhằm đảm bảo về tài chính để chi trả các chế độ BHXH cho ngƣời lao động. Công tác thu là nguồn hình thành cơ bản nhất trong quá trình tạo lập quỹ BHXH; đồng thời là khâu bắt buộc đối với đối tƣợng tham gia BHXH thực hiện trách nhiệm của mình. Song song với công tác thu BHXH là công tác chi BHXH cũng đang là vấn đề nóng bỏng của ngành BHXH nếu không quản lý tốt công tác chi BHXH thì có thể gây vỡ quỹ BHXH.
Vì vậy, công tác thu - chi BHXH là hai khâu quan trọng quyết định đến sự tồn tại và phát triển của việc thực hiện chính sách BHXH của nƣớc ta. Tuy nhiên theo kết quả tính toán, dự báo với mức đóng góp và mức hƣởng chế độ BHXH nhƣ quy định hiện hành, tới năm 2023, số thu sẽ bằng số chi; đến năm 2037, nếu không điều chỉnh chính sách hoặc không phát triển mạnh đối tƣợng, tăng thu hoặc giảm chi thì số thu BHXH sẽ không bảo đảm khả năng chi trả (Nguồn BHXH Việt Nam). Do đó, yêu cầu cấp thiết hiện nay e 2 là cần quản lý chặt chẽ thu - chi BHXH, đảm bảo thu - chi đúng, thu - chi đủ, kịp thời, không để thất thoát thu - chi BHXH và ổn định quỹ BHXH lâu dài. Với lợi thế tập trung dân số khá đông, nền kinh tế lại đang phát triển mạnh ở khu vực các tỉnh duyên hải Nam Trung Bộ, tỉnh Bình Định đang là một tỉnh đang có sự phát triển nhanh chóng về số lƣợng các doanh nghiệp có vốn đầu tƣ nƣớc ngoài, các tập đoàn lớn, các doanh nghiệp tƣ nhân cũng nhƣ các dự án kinh tế - xã hội, văn hóa – du lịch.
Trong đó, huyện Vân Canh tuy là một huyện miền núi nhƣng lại có vị trí sát cạnh Thành phố Quy Nhơn – trung tâm kinh tế, chính trị, văn hóa, du lịch của tỉnh Bình Định, nên là nơi có điều kiện phát triển kinh tế khá tốt. BHXH huyện Vân Canh là đơn vị sự nghiệp có thu trực thuộc BHXH tỉnh Bình Định, với chức năng triển khai thực hiện nhiệm vụ thu, chi BHXH, BHYT, BHTN trên địa bàn Huyện. Bên cạnh đó, BHXH huyện có chức năng giúp BHXH tỉnh thực hiện các chế độ, chính sách BHXH, BHYT, BHTN và quản lý quỹ BHXH, BHYT và BHTN trên địa bàn huyện Vân Canh. Trong điều kiện kinh tế chung của tỉnh nhà đang phát triển mạnh, các cụm công nghiệp xuất hiện trên địa bàn tỉnh cũng nhƣ trên địa bàn huyện ngày càng nhiều, do đó số lƣợng doanh nghiệp ngày càng nhiều và đa dạng.
Đó cũng là một trong những thách thức đối với cơ quan BHXH huyện trong việc kiểm soát hoạt động thu, chi BHXH. Bên cạnh BHXH bắt buộc tại các doanh nghiệp, hiện nay trên địa bàn huyện còn một lƣợng lớn lao động hoạt động ở khu vực phi chính thức nhƣ nhóm chủ hộ kinh doanh, ngƣời quản lý, điều hành hợp tác xã không hƣởng tiền lƣơng, ngƣời lao động làm việc theo chế độ linh hoạt… Nhóm đối tƣợng này cũng có mong muốn tham gia BHXH tự nguyện để đƣợc hƣởng những quyền lợi liên quan đến BHXH. Tuy nhiên, vì nhiều nguyên nhân cả khách quan lẫn chủ quan nên có e 3 khá nhiều lao động trong nhóm đối tƣợng này chƣa tham gia đóng BHXH tự nguyện. Và việc quản lý khoản thu, chi BHXH tại huyện chƣa thật sự tốt, số đơn vị và NLĐ tham gia BHXH tăng nhƣng tăng khá chậm.
Ngoài ra, có nhiều đơn vị còn nợ tiền, còn chây ỳ trong việc nộp BHXH, lách luật trong việc thực hiện chi trả các chế độ BHXH khiến cho quyền lợi của NLĐ không đƣợc thực hiện đúng theo quy định. Xuất phát từ những lý do trên, tôi đã chọn đề tài “Tăng cƣờng kiểm soát nội bộ hoạt động thu, chi bảo hiểm xã hội tại BHXH huyện Vân Canh, tỉnh Bình Định” để làm luận văn cao học của mình, nhằm nghiên cứu việc ứng dụng các cơ sở lý luận KSNB hiện đại trên thế giới hiện nay để áp dụng vào đơn vị sự nghiệp công nói chung và trong ngành BHXH nói riêng. Tổng quan các đề tài nghiên cứu có liên quan Trên thế giới đã có rất nhiều nghiên cứu về đề tài kiểm soát nội bộ, cụ thể đƣợc liệt kê trong các nghiên cứu tiêu biểu nhƣ sau: - Angella Amudo & Eno L. Inanga (2009) đã thực hiện một nghiên cứu đánh giá HTKSNB từ Uganda.
Nghiên cứu này đƣợc thực hiện trên các nƣớc thành viên khu vực của ngân hàng phát triển Châu Phi. Nghiên cứu đã phát triển một mô hình chuẩn trong việc đánh giá KSNB trong các dự án khu vực công đƣợc Uganda tài trợ bởi ngân hàng phát triển Châu Phi. Mô hình thực nghiệm đƣợc Amudo và Inanga phát triển dựa vào khuôn khổ KSNB của COSO và COBIT cho rằng có sáu nhân tố tác động đến sự hữu hiệu của hệ thống kiểm soát nội bộ bao gồm: (1) Môi trƣờng kiểm soát, (2) Đánh giá rủi ro, (3) Hệ thống thông tin và truyền thông, (4) Các hoạt động kiểm soát, (5) Giám sát, (6) Công nghệ thông tin. Kết quả của nghiên cứu cho thấy sự thiếu hụt một số thành phần của KSNB dẫn đến kết quả vận hành của HTKSNB chƣa đạt đƣợc sự hữu hiệu.
Tuy nhiên, các tác giả nghiên cứu cũng nêu rõ kết quả này chỉ mới điều e 4 tra ở Uganda. Việc áp dụng kết quả nghiên cứu tùy thuộc vào hoàn cảnh và đặc điểm của từng quốc gia cụ thể. Kết quả nghiên cứu sẽ có biến đổi nếu đƣợc áp dụng vào các quốc gia có khác biệt về hoàn cảnh và đặc điểm tƣơng ứng. - Nghiên cứu thực nghiệm của các tác giả Sultana và Haque (2011) từ 6 ngân hàng tƣ nhân niêm yết ở Bangladesh cho rằng để xác định khả năng đảm bảo hoạt động của đơn vị phù hợp với mục tiêu đề ra thì cần đánh giá cấu trúc kiểm soát nội bộ trong một đơn vị và cho rằng có năm nhân tố tác động đến sự hữu hiệu của hệ thống kiểm soát nội bộ bao gồm: (1) Môi trƣờng kiểm soát, (2) Đánh giá rủi ro, (3) Hệ thống thông tin và truyền thông, (4) Các hoạt động kiểm soát, (5) Giám sát.
Kết quả nghiên cứu này chỉ ra rằng mô hình trên thực sự có ý nghĩa khi các biến độc lập có mối quan hệ với từng mục tiêu kiểm soát của các ngân hàng, cụ thể từng thành phần trong hệ thống KSNB (biến độc lập) hoạt động tốt sẽ đảm bảo hợp lý các mục tiêu kiểm soát và vì thế đảm bảo sự hữu hiệu của HTKSNB. - International Federation of Accountants IFAC (2012), “Evaluating and Improving Internal control in Organizations”, Đánh giá và hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ trong tổ chức. Bài báo này tác giả xác định lý do tại sao các hệ thống kiểm soát nội bộ trong tổ chức không phải lúc nào cũng hiệu quả từ đó hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ để quản lý rủi ro, chống lại các mối đe dọa và tận dụng các cơ hội để kiểm soát các hoạt động của tổ chức một cách hiệu quả. Nghiên cứu đã đƣa ra những nguyên tắt đánh giá và cải thiện hệ thống kiểm soát nội bộ, những hƣớng dẫn cụ thể để thực hiện các nguyên tắc đƣợc nhà quản lý và nhân viên khác của tổ chức, nắm bắt và tích cực theo dõi các hoạt động, tận dụng các cơ hội để chống lại các mối đe dọa, phù hợp với chiến lƣợc quản lý rủi ro và các chính sách về kiểm soát nội bộ do cơ quan quản lý xác định để đạt đƣợc mục tiêu của tổ chức.
Tại Việt Nam nói chung, ngành BHXH nói riêng nhất là Đối với đơn vị e 5 BHXH tỉnh Bình Định và các đơn vị trực thuộc cũng đã có một số nghiên cứu về kiểm soát và KSNB. Tuy nhiên, trên mỗi khía cạnh khác nhau, các nghiên cứu đã đề cập đến các nội dung khác nhau, điển hình nhƣ: Luận văn thạc sĩ của Lê Thị Thanh Tâm: “Hoàn thiện công tác kiểm soát nội bộ các khoản thu bảo hiểm xã hội tại Bảo hiểm xã hội thành phố Bà Rịa”, 2014. Tập trung nghiên cứu kiểm soát nội bộ các khoản thu BHXH và vấn đế thất thoát nguồn thu hiện nay, tác giả kế thừa một số kinh nghiệm quản lý thu của ngành và rút ra đƣợc bài học kinh nghiệm để áp dụng vào chủ đề mà tác giả nghiên cứu. Điểm nổi bật trong luận văn này là tác giả đã chỉ rõ đƣợc rủi ro trong công tác thu và nguyên nhân của nó.
Để từ đó đƣa ra các giải pháp phù hợp để khắc phục những nguyên nhân và tồn tại trong công tác kiểm soát nội bộ thu BHXH. Luận văn thạc sĩ của Tiêu Thị Thu Hiền: “Hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ tại BHXH thành phố Hồ Chí Minh”, 2015. Trong đề tài này tác giả đã cho chúng ta nhận thấy đƣợc môi trƣờng kiểm soát trong hoạt động BHXH, kiểm soát công tác quản lý tài chính và nghiệp vụ kế toán BHXH để phân tích và đánh giá thực trạng hệ thống kiểm soát nội bộ, để từ đó xây dựng hệ thống hóa các lý luận cơ bản về kiểm soát nội bộ trong đơn vị hành chính sự nghiệp Luận văn thạc sỹ của Võ Thị Thanh Nhàn (2017) với đề tài “Hoàn thiện hệ thống KSNB đối với hoạt động thu - chi BHXH tại Bảo hiểm xã hội thành phố Quy Nhơn”. Luận văn đi sâu vào việc nghiên cứu lĩnh vực KSNB đối với hoạt động thu – chi BHXH tại BHXH thành phố Quy Nhơn; phân tích, đánh giá thực trạng hệ thống KSNB tại BHXH thành phố Quy Nhơn.