Chương 1 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ DÂN CHỦ Ở CƠ SỞ, VỀ TÂM LÝ TIỂU NÔNG TRÊN PHƯƠNG DIỆN LÝ LUẬN 1. Những công trình nghiên cứu về dân chủ ở cơ sở trên phương diện lý luận Về những công trình nghiên cứu ở nước ngoài: vấn đề dân chủ ở cơ sở cũng là một nội dung quan trọng trong thực hiện dân chủ, được nhiều nước quan tâm. Đặc biệt, quá trình thực hiện dân chủ cơ sở ở Trung Quốc có nhiều điểm tương đồng với Việt Nam và cũng được giới khoa học của Trung Quốc nghiên cứu khá sâu sắc ở nhiều góc độ khác nhau.
Ở Trung Quốc, nội dung của dân chủ cơ sở đã được luật hoá bằng các luật và có những nội dung gần giống như ở Việt Nam mặc dù tên gọi có khác. Vương Đổng trong Xây dựng dân chủ cơ sở trong 30 năm cải cách mở cửa [59] cho rằng, từ cải cách mở cửa đến nay, Trung Quốc từng bước thiết lập nên hệ thống tự trị dân chủ ở cơ sở với nội dung chủ yếu là Ủy bản thôn dân ở nông thôn, Ủy ban cư dân ở đô thị và Đại hội đại biểu người lao động ở các doanh nghiệp. Nội dung cơ bản của dân chủ cơ sở ở Trung Quốc chính là bầu cử dân chủ, quản lý dân chủ, quyết sách dân chủ, giám sát dân chủ. Bầu cử dân chủ người dân trực tiếp bầu ra uỷ ban dân thôn đại diện cho họ trong thực hiện quyền tự trị ở thôn.
Quản lý dân chủ nghĩa là người dân được biết và cùng nhau quản lý những vấn đề lớn trong phạm vi thôn. Quyết sách dân chủ là những chính sách lớn thực hiện ở thôn đều phải có sự bàn bạc, biểu quyết của nhân dân và giám sát dân chủ là người dân được tham gia vào quá trình giám sát các hoạt động diễn ra ở thôn. Nội dung những quyền này của người dân cũng đã được thể chế hoá ở Việt Nam. Nghiên cứu về vai trò, ý nghĩa của việc thực hiện dân chủ ở cơ sở cũng được nhiều học giả Trung Quốc chỉ ra.
Các tác giả cũng tiếp cận vai trò, ý nghĩa ở nhiều góc độ khác nhau, vai trò của dân chủ đối với việc xây dựng chế độ chính trị dân chủ xã hội chủ nghĩa, với việc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Trung Quốc cũng như thực hiện các mục tiêu ở Trung Quốc như xây dựng xã hội hài hoà… Tác giả Lưu LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 Diệp Phong trong bài viết Ý nghĩa của việc tăng cường xây dựng dân chủ cơ sở ở nông thôn và một số khó khăn hiện thực [145] khẳng định, xây dựng chính trị dân chủ ở cơ sở lấy tăng cường tự trị thôn dân làm nội dung chủ yếu là một công việc đặc biệt quan trọng trong tiến trình dân chủ hóa ở Trung Quốc, là thực tiễn quan trọng của cải cách thể chế chính trị nông thôn Trung Quốc. Đồng thời chỉ ra một số khó khăn, thách thức trong việc thực hiện tự trị thôn dân ở Trung Quốc hiện nay. Dương Ái Dân trong cuốn sách Nghiên cứu xây dựng dân chủ chính trị ở cơ sở [31] đã phân tích giá trị và ý nghĩa của việc xây dựng dân chủ ở cơ sở trên các phương diện như: xây dựng dân chủ ở cơ sở với việc xây dựng xã hội hài hòa, xây dựng dân chủ với văn minh chính trị xã hội chủ nghĩa, chế độ chính trị dân chủ xã hội chủ nghĩa với chính trị dân chủ ở cơ sở; Tác giả cũng khẳng định quần chúng nhân dân ở cơ sở là chủ thể dân chủ ở cơ sở. Trương Nông An trong Tự trị thôn dân - con đường tất yếu của xây dựng dân chủ cơ sở ở nông thôn Trung Quốc [1] khẳng định tự trị thôn dân là một mắt khâu trong tiến trình cải cách thể chế chính trị Trung Quốc.
Thái Đài Hồng trong bài viết Một số suy nghĩ về thúc đẩy xây dựng dân chủ cơ sở ở nông thôn [79] cho rằng, xây dựng dân chủ ở cơ sở là một bộ phận quan trọng của xây dựng dân chủ ở Trung Quốc. Thực trạng xây dựng và phát triển dân chủ ở cơ sở trực tiếp ảnh hưởng đến trình độ phát triển và mức độ thực hiện của dân chủ xã hội chủ nghĩa. Xây dựng dân chủ cơ sở ở nông thôn là một bộ phận quan trọng của xây dựng dân chủ ở cơ sở. Như vậy, dân chủ cơ sở ở Trung Quốc có những nội dung tương đồng với quá trình thực hiện dân chủ ở cơ sở ở Việt Nam, đồng thời cũng có nhiều sự khác biệt.
Ở Trung Quốc, dân chủ ở cơ sở lấy cấp thôn làm điểm xuất phát, trong khi ở Việt Nam là cấp xã. Một sự khác biệt nữa trong dân chủ cơ sở ở Việt Nam và Trung Quốc là ở Trung Quốc, nhân dân trực tiếp bầu và bãi nhiệm uỷ ban thôn dân (từ 5 đến 7 người), trong khi ở Việt Nam nhân dân trực tiếp bầu và bãi nhiệm trưởng thôn. Về tình hình nghiên cứu ở trong nước: nghiên cứu về dân chủ ở cơ sở, đặc biệt là dân chủ ở xã, phường, thị trấn thu hút sự tham gia của rất nhiều nhà khoa học và những người lành đạo thực tiễn ở nước ta từ năm 1998 đến nay. Các công trình LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 này đã góp phần làm rõ những vấn đề lý luận liên quan đến thực hiện dân chủ ở cơ sở theo nhiều góc độ khác nhau: Những công trình đi sâu nghiên cứu nội dung của thực hiện dân chủ ở cơ sở Tác giả Đỗ Quang Tuấn trong bài “Cơ sở lý luận - thực tiễn của phương châm dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra và mấy vấn đề về xây dựng quy chế dân chủ ở cơ sở” [202], đã đề cập những nội dung dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra trong quy chế dân chủ ở cơ sở.
Tác giả Đỗ Mười với bài “Phát huy quyền làm chủ của nhân dân ở cơ sở” [121] cũng chỉ rõ “Quy chế dân chủ ở xã có nội dung chủ yếu là xác định quyền làm chủ của nhân dân tham gia quản lý nhà nước, quản lý xã hội ở cơ sở, xác định mối quan hệ giữa nhân dân và chính quyền cơ sở”. Tác giả Nguyễn Long Khánh với bài “Thực hiện dân chủ ở cơ sở theo tư tưởng Hồ Chí Minh” [90] chỉ rõ quan niệm về thực hiện dân chủ ở cơ sở “Thực hiện dân chủ ở cơ sở là thực hiện các quá trình dân chủ về chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội một cách trực tiếp, rộng rãi và liên tục đối với mọi người, đối với mọi giới và mọi lứa tuổi”. Bên cạnh những tác giả tiếp cận nội dung của thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn trên các nội dung dân biết, dân bàn, dân quyết định, dân kiểm tra thì tác giả Lê Thi trong bài “Thực hiện dân chủ ở cơ sở và vấn đề tăng cường ý thức trách nhiệm của nhà nước” [176] cho rằng, dân chủ ở cơ sở không phải là hình thức mà là một cấp độ của chế độ dân chủ. Nội dung của dân chủ cơ sở thể hiện dưới hình thức dân chủ trực tiếp và dân chủ gián tiếp.
Tiếp cận nội dung của quyền dân chủ ở cơ sở theo phương châm dân biết, dân bàn, dân quyết định, dân kiểm tra, tác giả Nguyễn Hồng Chuyên trong bài viết “Đổi mới cơ chế dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra trong thực hiện pháp luật về dân chủ ở cấp xã” [27] đã phân tích cụ thể nội dung các quyền dân biết, dân bàn, dân quyết định dân kiểm tra theo pháp luật về dân chủ ở cấp xã là gì và đưa ra những yêu cầu trong thực hiện các nhóm quyền này. Như vậy, tiếp cận về nội dung của thực hiện dân chủ ở cơ sở, các tác giả có nhiều góc độ xem xét khác nhau nhưng đều thống nhất ở các nội dung dân biết, dân bàn, dân quyết định, dân kiểm tra. Có những tác giả làm rõ mối quan hệ giữa các quyền này, đồng thời một số nhà nghiên cứu cũng đã bước đầu chỉ ra quyền dân chủ LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 trực tiếp và dân chủ gián tiếp trong thực hiện dân chủ ở cơ sở. Những nội dung này sẽ được tác giả luận án kế thừa và phát triển trong phân tích những vấn đề lý luận về dân chủ ở cơ sở.
Những công trình nghiên cứu về sự cần thiết, ý nghĩa, vai trò của việc thực hiện dân chủ ở cơ sở: Về sự cần thiết của việc thực hiện dân chủ ở cơ sở, nhiều nhà khoa học đã có những lí giải của mình. Tác giả Bùi Ngọc Trinh với bài “Để thực hiện dân chủ trực tiếp trên địa bàn làng xã” [196] cho rằng, cần thực hiện quyền dân chủ trực tiếp ở địa bàn làng xã nơi mà mọi người sống khá ổn định, gắn bó về mặt văn hóa, phong tục, tình cảm, gia đình, dòng họ. Tác giả Đỗ Mười với bài “Phát huy quyền làm chủ của nhân dân ở cơ sở” [121] chỉ ra thêm 2 lí do phải thực hiện dân chủ ở cơ sở đó là xã là địa bàn nhân dân sinh sống, lao động, sản xuất công tác, là địa bàn diễn ra sự tiếp xúc và các mối liên hệ nhiều mặt giữa các tầng lớp nhân dân với đảng bộ và chính quyền, cán bộ, công chức. Đồng thời đông đảo nhân dân ở cơ sở có những yêu cầu bức xúc về dân chủ, có những nguyện vọng và lợi ích thiết thân trong đời sống hàng ngày.
Trong bài “Thực hiện dân chủ ở xã, mấy vấn đề đặt ra” [138], tác giả Trần Quang Nhiếp cũng giải thích rõ lí do tại sao phải quan tâm thực hiện dân chủ ở xã là do: Xã là nơi có vị trí quan trọng, là nơi trực tiếp giải quyết mối quan hệ giữa nhà nước và nhân dân, là địa bàn tổ chức, thực hiện các chủ trương, đường lối, chính sách, pháp luật của Đảng và Nhà nước đối với lực lượng đông đảo của xã hội. Xã là cộng đồng dân cư mà mọi người gắn bó với nhau bởi những kết cấu chặt chẽ, làng xóm, họ tộc lâu bền trải qua nhiều biến cố lịch sử [138, tr.