Luận văn: Tác động của kinh tế vĩ mô đến nợ công tại Đông Á và Đông Nam Á

Phân tích tác động của các yếu tố kinh tế vĩ mô đến nợ công thông qua nghiên cứu khoa học. Tài liệu luận văn cung cấp cái nhìn sâu sắc về mối quan hệ giữa kinh

• Tác giả: Nguyễn Khánh
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Ngọc Hùng
• Trường học: Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng
• Đề tài: Tác động của các yếu tố kinh tế vĩ mô đến nợ công tại các quốc gia Đông Á và Đông Nam Á
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng quan về tác động yếu tố kinh tế vĩ mô đến nợ công

Nợ công là khoản vay của chính phủ nhằm bù đắp thâm hụt ngân sách, đầu tư phát triển kinh tế hoặc chi trả các khoản nợ đến hạn. Các yếu tố kinh tế vĩ mô như tăng trưởng GDP, thâm hụt ngân sách, lãi suất thực tế và tỷ giá hối đoái đóng vai trò quan trọng trong việc tác động đến quy mô nợ công. Khi nền kinh tế tăng trưởng chậm, thu ngân sách giảm khiến thâm hụt ngân sách gia tăng, buộc chính phủ phải vay nợ nhiều hơn. Lãi suất thực tế cao làm tăng chi phí trả nợ, đẩy nợ công lên cao hơn. Tỷ giá hối đoái biến động ảnh hưởng đến giá trị nợ ngoại tệ. Tại các quốc gia Đông Á và Đông Nam Á, những yếu tố này có mối tương quan chặt chẽ với diễn biến nợ công trong giai đoạn 2010-2017. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy mối liên hệ giữa các biến vĩ mô và nợ công không tuyến tính, phụ thuộc vào cơ cấu nợ và chính sách tài khóa của từng quốc gia.

1.1. Khái niệm nợ công và vai trò yếu tố kinh tế vĩ mô

Nợ công được định nghĩa là tổng dư nợ của chính phủ, bao gồm nợ trong nước và nợ nước ngoài. Các yếu tố kinh tế vĩ mô tác động trực tiếp đến khả năng quản lý nợ công thông qua ba kênh chính: (1) Tăng trưởng GDP tác động đến thu ngân sách, từ đó ảnh hưởng đến thâm hụt ngân sách và nhu cầu vay nợ. (2) Lãi suất thực tế quyết định chi phí vay nợ, ảnh hưởng trực tiếp đến gánh nặng nợ. (3) Tỷ giá hối đoái tác động đến giá trị nợ ngoại tệ, gây rủi ro tỷ giá. Tại các quốc gia đang phát triển, nợ công thường chiếm tỷ trọng lớn trong GDP, do đó những biến động vĩ mô có thể làm suy giảm niềm tin nhà đầu tư và tăng rủi ro vỡ nợ.

1.2. Bối cảnh kinh tế khu vực Đông Á và Đông Nam Á

Trong giai đoạn 2010-2017, các quốc gia Đông Á và Đông Nam Á ghi nhận sự biến động mạnh mẽ của các yếu tố kinh tế vĩ mô. Tốc độ tăng trưởng GDP dao động từ 1,5% đến 8,5% giữa các quốc gia, dẫn đến chênh lệch lớn về khả năng thu ngân sách. Lãi suất thực tế biến động từ 0,72% đến 6,19%, gây bất ổn cho chi phí vay nợ. Tỷ giá hối đoán chịu ảnh hưởng từ chính sách tiền tệ của Mỹ và biến động trên thị trường toàn cầu. Thâm hụt ngân sách phổ biến tại nhiều quốc gia, đặc biệt là những nước có chính sách kích cầu mạnh như Việt Nam và Indonesia. Những yếu tố này tạo nên môi trường thuận lợi cho sự gia tăng nợ công tại khu vực.

II. Phân tích tác động của các yếu tố kinh tế vĩ mô đến nợ công

Nghiên cứu sử dụng phương pháp hồi quy tuyến tính đa biến để phân tích tác động của bốn yếu tố kinh tế vĩ mô chính đến nợ công tại 12 quốc gia Đông Á và Đông Nam Á giai đoạn 2010-2017. Dữ liệu được thu thập từ Ngân hàng Thế giới, Quỹ Tiền tệ Quốc tế và các nguồn thống kê quốc gia. Mô hình ước lượng cho thấy tốc độ tăng trưởng GDP có mối quan hệ nghịch biến với nợ công, trong khi thâm hụt ngân sách, lãi suất thực tế và tỷ giá hối đoái có mối quan hệ thuận biến. Cụ thể, khi GDP tăng 1%, nợ công giảm trung bình 0,45% GDP. Ngược lại, khi thâm hụt ngân sách tăng 1% GDP, nợ công tăng 0,62% GDP. Lãi suất thực tế tăng 1% làm nợ công tăng 0,38% GDP do chi phí trả nợ tăng. Biến động tỷ giá 1% làm nợ công thay đổi 0,25% GDP do rủi ro tỷ giá.

2.1. Mối quan hệ giữa tăng trưởng GDP và nợ công

Tăng trưởng GDP tác động gián tiếp đến nợ công thông qua hai cơ chế chính. Thứ nhất, khi nền kinh tế tăng trưởng, thu ngân sách từ thuế và phí tăng lên, giúp giảm thâm hụt ngân sách và nhu cầu vay nợ. Thứ hai, tăng trưởng GDP cải thiện năng lực trả nợ của chính phủ, giảm rủi ro vỡ nợ. Tại các quốc gia có tốc độ tăng trưởng cao như Trung Quốc và Việt Nam, nợ công thường duy trì ở mức ổn định nhờ nguồn thu ổn định. Ngược lại, các quốc gia có tăng trưởng thấp như Philippines trong giai đoạn khủng hoảng tài chính 2015-2016 ghi nhận sự gia tăng đáng kể nợ công do thu ngân sách sụt giảm.

2.2. Ảnh hưởng của thâm hụt ngân sách đến nợ công

Thâm hụt ngân sách phản ánh sự chênh lệch giữa thu và chi của chính phủ. Khi thâm hụt xảy ra, chính phủ buộc phải vay nợ để bù đắp, dẫn đến gia tăng nợ công. Tại các quốc gia Đông Á và Đông Nam Á, thâm hụt ngân sách phổ biến do chi tiêu công lớn cho cơ sở hạ tầng, an sinh xã hội và bảo hiểm xã hội. Ví dụ, Indonesia ghi nhận thâm hụt ngân sách trung bình 2,3% GDP trong giai đoạn 2010-2017, dẫn đến nợ công tăng từ 22% lên 26% GDP. Chính sách tài khóa mở rộng trong giai đoạn khủng hoảng cũng góp phần gia tăng thâm hụt, đặc biệt tại những quốc gia có hệ thống thu ngân sách yếu kém.

III. Phương pháp nghiên cứu và mô hình hồi quy sử dụng

Nghiên cứu áp dụng mô hình hồi quy tuyến tính đa biến với dữ liệu bảng (panel data) từ 12 quốc gia Đông Á và Đông Nam Á trong giai đoạn 2010-2017. Các biến độc lập bao gồm tốc độ tăng trưởng GDP, thâm hụt ngân sách, lãi suất thực tế và tỷ giá hối đoái. Biến phụ thuộc là tỷ lệ nợ công trên GDP. Dữ liệu được thu thập từ Ngân hàng Thế giới, Quỹ Tiền tệ Quốc tế và các nguồn thống kê quốc gia. Mô hình được ước lượng bằng phương pháp bình phương nhỏ nhất (OLS) với hiệu chỉnh phương sai sai số chuẩn robust. Kiểm định đa cộng tuyến, tự tương quan và phương sai thay đổi được thực hiện để đảm bảo tính chính xác của kết quả. Kết quả cho thấy mô hình giải thích 78% biến thiên của nợ công, với các hệ số ước lượng đều có ý nghĩa thống kê ở mức 5%.

3.1. Thu thập và xử lý dữ liệu nghiên cứu

Dữ liệu nghiên cứu được thu thập từ ba nguồn chính: (1) Ngân hàng Thế giới (World Bank) cung cấp dữ liệu về nợ công, GDP, thâm hụt ngân sách và lãi suất. (2) Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) cung cấp dữ liệu về tỷ giá hối đoái và các chỉ số kinh tế vĩ mô. (3) Các nguồn thống kê quốc gia cung cấp dữ liệu chi tiết về ngân sách và nợ công. Dữ liệu được làm sạch, kiểm tra độ tin cậy và chuẩn hóa trước khi đưa vào mô hình. Các biến ngoại sinh được kiểm định bằng kiểm định Durbin-Wu-Hausman để đảm bảo không có vấn đề nội sinh.

3.2. Kiểm định và đánh giá mô hình hồi quy

Mô hình hồi quy được đánh giá thông qua nhiều kiểm định thống kê. Kiểm định đa cộng tuyến cho thấy hệ số phóng đại phương sai (VIF) đều dưới 5, chứng tỏ không có hiện tượng đa cộng tuyến nghiêm trọng. Kiểm định Breusch-Godfrey cho thấy không có hiện tượng tự tương quan bậc nhất. Kiểm định White cho thấy không có hiện tượng phương sai sai số thay đổi. Phần dư của mô hình tuân theo phân phối chuẩn theo kiểm định Jarque-Bera. Các hệ số ước lượng đều có ý nghĩa thống kê ở mức 5%, chứng tỏ mô hình có độ tin cậy cao.

IV. Kết luận và khuyến nghị chính sách quản lý nợ công

Nghiên cứu kết luận rằng bốn yếu tố kinh tế vĩ mô chính bao gồm tăng trưởng GDP, thâm hụt ngân sách, lãi suất thực tế và tỷ giá hối đoái có tác động đáng kể đến nợ công tại các quốc gia Đông Á và Đông Nam Á. Trong đó, tăng trưởng GDP có tác động nghịch biến mạnh nhất, trong khi thâm hụt ngân sách và lãi suất thực tế có tác động thuận biến. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho các nhà hoạch định chính sách trong việc quản lý nợ công hiệu quả. Các khuyến nghị bao gồm thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững, kiểm soát chặt chẽ thâm hụt ngân sách, quản lý lãi suất linh hoạt và đa dạng hóa cơ cấu nợ để giảm thiểu rủi ro tỷ giá. Ngoài ra, nghiên cứu cũng đề xuất các quốc gia trong khu vực cần tăng cường hợp tác tài chính khu vực để chia sẻ kinh nghiệm quản lý nợ công.

4.1. Đề xuất giải pháp quản lý nợ công hiệu quả

Để quản lý nợ công hiệu quả, chính phủ các quốc gia cần thực hiện ba giải pháp chính. Thứ nhất, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững thông qua cải cách cơ cấu, đầu tư vào giáo dục và công nghệ. Thứ hai, kiểm soát chặt chẽ thâm hụt ngân sách bằng cách cải thiện hiệu quả thu ngân sách và tối ưu hóa chi tiêu công. Thứ ba, quản lý lãi suất linh hoạt thông qua phối hợp chính sách tiền tệ và tài khóa. Ngoài ra, đa dạng hóa cơ cấu nợ bằng cách tăng tỷ trọng nợ trong nước và giảm phụ thuộc vào nợ nước ngoài. Các quốc gia cũng nên xây dựng quỹ dự phòng nợ để đối phó với các cú sốc kinh tế.

4.2. Hướng nghiên cứu tương lai và hạn chế nghiên cứu

Nghiên cứu này có một số hạn chế cần lưu ý. Thứ nhất, dữ liệu chỉ bao gồm giai đoạn 2010-2017, chưa phản ánh đầy đủ tác động dài hạn của các yếu tố kinh tế vĩ mô. Thứ hai, mô hình hồi quy tuyến tính có thể bỏ sót các tác động phi tuyến tính và tương tác giữa các biến. Thứ ba, nghiên cứu chưa xem xét đầy đủ các yếu tố chính trị và xã hội ảnh hưởng đến nợ công. Hướng nghiên cứu tương lai có thể mở rộng dữ liệu đến giai đoạn gần đây hơn, áp dụng các phương pháp phi tuyến tính như mạng nơ-ron hoặc mô hình vector tự hồi quy (VAR). Ngoài ra, nghiên cứu cũng có thể xem xét tác động của các cú sốc toàn cầu như đại dịch COVID-19 đến nợ công.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I của Luật này quy định: + Các khoản nợ Chính phủ: bao gồm các khoản nợ do Chính phủ phát hành các công cụ nợ; các khoản nợ do Chính phủ ký kết những thỏa thuận vay trong nước và từ nước ngoài; các khoản nợ của ngân sách Trung ương do vay từ những quỹ dự trữ tài chính của Nhà nước, ngân quỹ Nhà nước, các quỹ tài chính của Nhà nước ngoài ngân sách. + Các khoản nợ được Chính phủ bảo lãnh: bao gồm các khoản nợ của các doanh nghiệp mà được Chính phủ bảo lãnh; các khoản nợ của các ngân hàng chính sách Nhà nước mà được Chính phủ bảo lãnh. + Các khoản nợ của chính quyền địa phương: bao gồm những khoản nợ do phát hành các trái phiếu chính quyền tại địa phương; các khoản nợ do đi vay lại các nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức (nguồn vốn vay ODA), vay ưu đãi của nước ngoài; những khoản nợ ngân sách của các địa phương vay từ các ngân hàng chính sách của Nhà nước, các quỹ dự trữ tài chính cấp thành phố, tỉnh, từ ngân quỹ Nhà nước và các khoản vay nơ khác theo quy định của pháp luật Nhà nước về ngân sách nhà nước. Như vậy, “Nợ công” là một khái niệm rất phức tạp và có nhiều định nhĩa khác nhau.

Tuy nhiên, hầu hết các phương pháp tiếp cận ngày nay đều cho rằng, các khoản nợ công là các khoản nợ do Chính phủ của một nước chịu trách nhiệm và phải chi trả các khoản nợ đó. Chính vì thế, thuật ngữ “nợ công” thường được dùng đồng nghĩa với những thuật ngữ kinh tế như nợ Nhà nước hoặc nợ Chính phủ và là một bộ phận cấu thành nợ quốc gia. Bên cạnh đó, có thể thấy rằng, khái niệm “nợ công” được quy định trong Luật tại Việt Nam được đánh giá hẹp hơn so với các thông lệ quốc tế có liên quan. 7 Đối với cả 03 cách định nghĩa nợ công từ Ngân hàng Thế giới, Quỹ Tiền tệ Quốc tế và trong Luật Quản lý nợ công năm 2017 của Việt Nam, cần lưu ý rằng “nợ công” và “nợ Chính phủ” không phải là các khái niệm đồng nhất.

Nợ Chính phủ trong các khái niệm này chỉ là một yếu tố cấu thành trong tổng nợ công. Tuy mỗi khái niệm được hình thành dựa trên các cách tiếp cận khác nhau và phù hợp sử dụng cho từng hoàn cảnh cụ thể tại mỗi quốc gia nhưng có thể hiểu nợ công theo một cách chung nhất, đó là tổng các khoản tiền đi vay của Chính phủ thuộc mọi cấp của các cơ quan hành chính Nhà nước từ cấp trung ương đến các địa phương. Mục đích khi thực hiện các khoản vay này nhằm tài trợ cho các nhu cầu chi tiêu quá lớn và xuất hiện tình trạng ngân sách bị thâm hụt. Do đó có thể hiểu nợ công chính là các khoản thâm hụt ngân sách được cộng dồn tại một thời điểm nhất định tại một quốc gia.

Thông thường, để phản ánh đúng các giá trị của khoản nợ công tại một quốc gia, các nhà kinh tế hay sử dụng chỉ tiêu tỷ lệ phần trăm giữa nợ công trong tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của nước đó. Các đặc trưng cơ bản của “nợ công”. Hiện nay có rất nhiều cách tiếp cận khác nhau về “nợ công”, tuy nhiên, về cơ bản, “nợ công” có những đặc điểm chủ yếu sau: Thứ nhất, “nợ công” là các khoản nợ được ràng buộc bởi trách nhiệm trả nợ của Chính phủ. Khác với những khoản vay nợ thông thường, các khoản nợ công được xác định đó là một khoản vay nợ mà Nhà nước (gồm cả các cơ quan hành chính Nhà nước có thẩm quyền) chịu trách nhiệm chi trả cho các khoản nợ ấy.

Trách nhiệm này của Nhà nước được thể hiện thông qua 02 phương thức trả nợ trực tiếp và gián tiếp. Trả nợ trực tiếp là phương thức mà các cơ quan nhà nước có thẩm quyền chính là người đi vay; do đó, cơ quan nhà nước phải chịu trách nhiệm thanh toán khoản nợ vay. Ngược lại, trả nợ gián tiếp là phương thức cơ quan nhà nước có thẩm quyền chịu trách nhiệm bảo lãnh cho một đối tượng khác trong nước vay nợ; khi bên vay nợ không có khả 8 năng trả được nợ thì trách nhiệm thanh toán sẽ thuộc về các cơ quan đã đứng ra bảo lãnh. Thứ hai, “nợ công” được các cơ quan nhà nước có thẩm quyền quản lý theo quy trình chặt chẽ.

Quá trình quản lý tình hình nợ công yêu cầu phải có một quy trình nghiêm ngặt để đảm bảo 02 mục đích: Đầu tiên, đó là phải đảm bảo khả năng thanh toán nợ của các đơn vị được sử dụng vốn vay, và quan trọng hơn đó là đảm bảo cán cân thanh toán được cân bằng và ổn định an ninh tài chính của quốc gia; tiếp theo, quá trình sử dụng nguồn vốn vay phải mang lại hiệu quả. Ngoài ra, vấn đề quản lý tình hình nợ công chặt chẽ còn mang ý nghĩa quan trọng về đảm bảo tình hình chính trị xã hội ổn định. Nguyên tắc quản lý nợ công tại Việt Nam đó là Nhà nước quản lý thống nhất, tập trung và toàn diện nợ công từ công tác huy động đến khi phân bổ, đưa vào sử dụng vốn vay và cuối cùng là thanh toán các khoản nợ nhằm đảm bảo 02 mục tiêu quan trọng trên. Thứ ba, có thể nói mục tiêu cao nhất thông qua việc huy động và sử dụng các khoản nợ công là dùng để phát triển kinh tế – xã hội tại mỗi quốc gia với mục đích mang lại các lợi ích cho cộng đồng.

Các khoản nợ công được sử dụng không nhằm thỏa mãn bất kỳ lợi ích riêng nào của các cá nhân hay tổ chức nào, mà phải vì các lợi ích chung to lớn của cộng đồng. Tại Việt Nam, bản chất của Nhà nước đó là thiết chế dung để phục vụ các lợi ích chung của toàn xã hội, Nhà nước Việt Nam là Nhà nước của dân, do dân và vì dân nên dĩ nhiên những khoản nợ công được huy động và sử dụng phải dựa trên các lợi ích to lớn của nhân dân, mà cụ thể ở đây là với mục đích phát triển kinh tế – xã hội đất nước và đó chính là điều kiện quan trọng nhất. Mức an toàn của nợ công và sự tác động của nợ công đến nền kinh tế. Để đánh giá và nhận định tính bền vững của tình hình nợ công, tiêu chí tỷ lệ nợ công trên tổng GDP thường được xem là chỉ số phổ biến nhất trong các nghiên cứu đại diện cho cách nhìn tổng quát nhất về tình hình nợ công tại một quốc gia.

Tuy nhiên, chỉ tiêu tỷ lệ nợ công trên GDP chỉ phản ảnh được một phần về mức độ an toàn hoặc rủi ro 9 của các khoản nợ công. Mức độ an toàn của tình hình nợ công được thể hiện thông qua tình trạng nợ công có vượt qua ngưỡng an toàn ở một thời điểm hay trong một giai đoạn nào đó hay không. Mức độ an toàn hoặc rủi ro của các khoản nợ công của một nước không chỉ phụ thuộc vào chỉ tiêu tỷ lệ nợ công trên GDP mà còn phụ thuộc nhiều hơn vào tình hình phát triển kinh tế tại quốc gia đó. Khi xem xét về nợ công, các nhà nghiên cứu không chỉ phải quan tâm đến tổng nợ, số nợ phải trả định kỳ mà còn phải quan tâm nhiều hơn tới các rủi ro và cơ cấu khoản nợ.

Quan trọng nhất phải tính đó là khả năng thanh toán khoản nợ và các rủi ro của nó trong tương lai, chứ không chỉ là con số tổng nợ trên GDP. Một số tiêu chí được dùng để xem xét mức độ an toàn của tình hình nợ công cụ thể như sau: Một là, giới hạn nợ công nằm trong khoảng từ 50% – 60% trong tổng GDP hoặc không được lớn hơn 150% trong tổng kim ngạch xuất khẩu của quốc gia. Theo Ngân hàng Thế giới thì ngưỡng an toàn của nợ công được quy định là 50% GDP. Ngoài ra, theo đánh giá của các tổ chức quốc tế thì tỷ lệ nợ công hợp lý là dưới mức 50% GDP đối với các quốc gia đang phát triển; Hai là, Chính phủ không sử dụng nhiều hơn 10% trong tổng số chi ngân sách để trả nợ cũng như tối đa ở mức 15% trong tổng kim ngạch xuất khẩu.

Mặc dù vậy, không có một hạn mức an toàn cụ thể chung nào dành cho cho các nền kinh tế. Trên thực tế, tỷ lệ nợ công trên GDP thấp không đảm bảo sẽ nằm trong ngưỡng an toàn hoặc ngược lại. Tại các quốc gia, mức độ an toàn còn phụ thuộc vào quy mô và sự phát triển của nền kinh tế. Điển hình như Mỹ và Nhật Bản là 02 quốc gia có tỷ lệ nợ công cao (lần lượt bằng 96% GDP và 200% GDP) nhưng vẫn được đánh giá nằm trong ngưỡng an toàn.

Ngược lại, nhiều nước tuy có tỷ lệ nợ công trên GDP khá thấp như Venezuela (tỷ lệ nợ công bằng 15% GDP năm 1981), Ucraina (tỷ lệ là 13% GDP năm 2007) nhưng sau đó vẫn rơi vào khủng hoảng nợ; Tóm lại, việc xem xét và đánh giá về tình hình nợ công cũng như bản chất của nó tại một quốc gia là đặc biệt quan trọng. Nếu như chỉ nhìn vào các vào số liệu thể 10 hiện tỷ lệ nợ công cao sẽ gây ra tâm lý thiếu tin tưởng vào Nhà nước, hoang mang trong người dân, dẫn đến tình trạng kích động và làm căng thẳng xã hội tăng cao, dễ gây ra tình trạng rối loạn chính trị, kinh tế. Quan điểm của Keynes đã cho rằng: Trong ngắn hạn, khi Chính phủ đi vay nợ để bù đắp cho việc thâm hụt ngân sách Nhà nước trong điều kiện mức chi tiêu công không đổi thì làm tăng khả năng tiêu dùng trong bộ phận dân cư, điều đó dẫn đến làm gia tăng tổng cầu về các hàng hóa, thương mại dịch vụ, làm tăng sản lượng và nhu cầu việc làm. Dựa trên quan điểm trên, có thể thấy một số tác động chủ yếu mang tính tích cực của nợ công như sau: Thứ nhất, nợ công sẽ làm tăng lên các nguồn lực cho Chính phủ, từ đó làm gia tăng nguồn vốn cho các dự án phát triển cơ sở hạ tầng kỹ thuật và tăng khả năng cho sự đầu tư đồng bộ khác của Nhà nước.

Để cơ sở hạ tầng phát triển đồng bộ và nhanh chóng đòi hỏi quan trọng nhất là phải có nguồn vốn để thực hiện.