TỔNG QUAN VỀ TÀI LIỆU GIÁO DỤC ĐỊA PHƯƠNG TỈNH PHÚ THỌ LỚP 8

Tổng quan về giáo trình

Tài liệu giáo dục địa phương tỉnh Phú Thọ lớp 8 là tài liệu dạy học chính thức do Ủy ban nhân dân tỉnh Phú Thọ và Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Phú Thọ tổ chức biên soạn, được Bộ Giáo dục và Đào tạo phê duyệt để đưa vào giảng dạy bắt buộc từ năm học 2023 – 2024. Công trình được chủ trì bởi PGS.TS. Lê Huy Hoàng và TS. Phùng Quốc Lập (đồng Tổng Chủ biên), cùng đội ngũ đồng Chủ biên gồm PGS.TS. Nguyễn Thị Côi, TS. Nguyễn Đình Giang, PGS.TS. Nguyễn Thị Ngân Hoa, PGS.TS. Trần Thành Nam, TS. Nguyễn Ích Tân, TS. Nguyễn Hồng Thuận và 14 tác giả chuyên môn là cán bộ quản lý, giáo viên cốt cán cấp Trung học cơ sở (THCS) và Trung học phổ thông (THPT) trên địa bàn tỉnh.

+-------------------------------------------------------------------------+
|                  CƠ CẤU TỔNG THỂ TÀI LIỆU LỚP 8 (35 TIẾT)               |
+-------------------------------------------------------------------------+
| [31 Tiết Giảng Dạy Theo Chủ Đề]             [04 Tiết Kiểm Tra Đánh Giá] |
+-------------------------------------------------------------------------+
| 1. Văn hoá, Lịch sử truyền thống (Chủ đề 1 đến 6)                       |
| 2. Địa lí, Kinh tế, Hướng nghiệp (Điều kiện tự nhiên, Quảng bá du lịch)  |
| 3. Chính trị - Xã hội, Môi trường (Biến đổi khí hậu, Bảo vệ môi trường) |
+-------------------------------------------------------------------------+

Về vị trí đào tạo, nội dung giáo dục địa phương là hợp phần bắt buộc trong Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 cấp THCS, có vị trí pháp lý và thời lượng tương đương các phân môn học thuật khác. Chương trình có tổng thời lượng 35 tiết trong năm học lớp 8, phân bổ thành 31 tiết giảng dạy các chủ đề và 4 tiết kiểm tra, đánh giá định kỳ.

Mục tiêu học tập của tài liệu tập trung trang bị tri thức có hệ thống về tiến trình lịch sử, các phong trào yêu nước, danh nhân tiêu biểu, hệ thống di tích - danh lam thắng cảnh, văn học dân gian, phương ngữ và các vấn đề kinh tế - sinh thái trên địa bàn tỉnh Phú Thọ. Cách tiếp cận của sách dựa trên nguyên tắc tích hợp liên môn (Lịch sử, Ngữ văn, Địa lí, Giáo dục công dân), tổ chức kiến thức thành 3 lĩnh vực lớn và chuyển hóa thành các hoạt động sư phạm gồm: Khởi động, Khám phá/Hình thành kiến thức mới, Luyện tập và Vận dụng.

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Nội dung cuốn sách bao quát 3 lĩnh vực kiến thức trọng điểm với hệ thống bài học được thiết kế chi tiết:


 Kinh tế)

 Môi trường)

  1. Lĩnh vực Văn hóa, Lịch sử truyền thống (Chủ đề 1 đến Chủ đề 6):

    • Chủ đề 1: Phú Thọ từ đầu thế kỉ XVI đến đầu thế kỉ XX: Cung cấp diễn tiến các cuộc khởi nghĩa nông dân thời phong kiến (Trần Tuân năm 1511 tại vùng Hưng Hóa - Thanh Thủy, Nguyễn Danh Phương giai đoạn 1740–1751, Ba Nhàn - Tiền Bột năm 1843 tại Bạch Hạc); phân tích tiến trình thực dân Pháp đánh chiếm thành Hưng Hóa (1884), các mốc thành lập tỉnh Hưng Hóa (1891), tỉnh Phú Thọ (1903 với 10 huyện và 2 châu), thành lập thị xã Phú Thọ và thị xã Việt Trì (1907); phân tích phong trào Cần Vương với các căn cứ kháng chiến của Nguyễn Văn Giáp (căn cứ Thanh Mai), Nguyễn Quang Bích (căn cứ Tiên Động - Cẩm Khê, Mộ Xuân - Yên Lập), Đốc Ngữ (vùng núi Thanh Sơn, Sơn Hùng - Thục Luyện), Đề Kiều (căn cứ Cát Trù, núi Đọi Đèn) và Hà Công Cấn (Áo Lộc, Tiên Động).
    • Chủ đề 2: Nhân vật lịch sử tiêu biểu của Phú Thọ (từ thế kỉ X đến đầu thế kỉ XX): Khảo cứu tiểu sử, hành trạng và công trạng của các danh nhân: hai anh em tướng lĩnh Hà Đặc - Hà Chương (thế kỉ XIII trong kháng chiến chống Mông - Nguyên), Trạng nguyên Vũ Duệ (1468–1522, làng Trình Xá, huyện Lâm Thao), Bảng nhãn Nguyễn Mẫn Đốc (1518, dòng họ Nguyễn Tam Sơn, xã Xuân Lũng, huyện Lâm Thao), Hiệp thống Bắc Kỳ quân vụ đại thần Nguyễn Quang Bích (1832–1890).
    • Chủ đề 3: Di tích lịch sử – văn hóa, danh lam thắng cảnh tiêu biểu của tỉnh Phú Thọ: Khảo sát hệ thống di tích lịch sử quốc gia đặc biệt Đền Hùng (núi Nghĩa Lĩnh, núi Vặn, đồi Sim); Đền Mẫu Âu Cơ (Hạ Hòa); Đền Lăng Sương (Thanh Thủy, thờ gia đình Tản Viên Sơn Thánh); Cụm di tích Đền Tam Giang – Chùa Đại Bi (Bạch Hạc, Việt Trì); Di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh (tại xã Vạn Xuân - Tam Nông và xã Chu Hóa - Việt Trì năm 1947); các di chỉ khảo cổ học thời đại đồ đá và kim khí (Văn hóa Sơn Vi, Phùng Nguyên, Gò Mun, Làng Cả); di tích kiến trúc đình Hùng Lô, đình Hữu Bổ Thượng, đình Đào Xá; cùng các danh lam thắng cảnh như Vườn quốc gia Xuân Sơn, Đầm Ao Châu, Đầm Vân Hội, Đồi chè Long Cốc.
    • Chủ đề 4: Truyện cười Văn Lang: Trình bày tri thức thể loại về làng cười dân gian và truyện cười không kết chuỗi mang tính định danh địa phương; phân tích các văn bản truyện cười: Bác mua đi, nỏ lắm, Ớt cay, Nhốt gà mua tủ, Thuyền đu đủ; chỉ ra các biện pháp phóng đại, tạo tình huống phi lý, dùng từ ngữ nước đôi và phản ánh tâm lý sinh hoạt làng xã.
    • Chủ đề 5: Thơ hiện đại Phú Thọ: Hướng dẫn đọc hiểu văn bản trữ tình hiện đại qua tác phẩm Ga trung du của nhà thơ Nguyễn Đình Ảnh (trích tập Hoa cỏ miền đồi, 1982) và văn bản đọc thêm Đền Hùng của nhà thơ Bút Tre (Đặng Văn Đăng, trích tư liệu xuất bản năm 2009).
    • Chủ đề 6: Từ địa phương ở Phú Thọ: Cung cấp bảng phân loại phương ngữ gồm 3 nhóm: nhóm sự vật/hiện tượng thông thường (ấm bới, bình cọ/nõn cọ, bò be, củ muống, củi rều, diếc de, gác dựa, ken, khoái, móm cọ, nhậy, rô don, tằn tặt, trâu be, vạy, văng); nhóm con người và quan hệ xã hội (ăn thuốc, bá, bầm, bủ, cắn chắt, chăng, cúp đầu, củ khoai chân, hấy, hối, hốt, ỏm, thiên tư, học sáng, học tối); nhóm hoạt động nghề nghiệp (bờ vạ, cắt sơn, dộc/rộc, đà, ruộng bềnh, đánh bầm bập, úp nơm vòng, vỡ đồng).

  2. Lĩnh vực Địa lí, Kinh tế, Hướng nghiệp:

    • Nghiên cứu đặc điểm điều kiện tự nhiên, tài nguyên địa hình, thổ nhưỡng, khoáng sản, thủy văn của tỉnh Phú Thọ.
    • Kỹ năng thực hành truyền thông, quảng bá tiềm năng du lịch sinh thái và du lịch di sản của địa phương.

  3. Lĩnh vực Chính trị – Xã hội, Môi trường:

    • Nhận diện thực trạng biến đổi khí hậu, quy luật thiên tai sạt lở, ngập úng tại các lưu vực sông Thao, sông Lô, sông Đà và biện pháp ứng phó.
    • Đánh giá hiện trạng môi trường và trách nhiệm bảo vệ môi trường sinh thái nông thôn, khu công nghiệp tại địa phương.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Tài liệu thiết lập hệ thống tri thức nền tảng dựa trên các khung lý thuyết khoa học:

  • Khung phân kỳ lịch sử - địa chí: Xác lập tiến trình phân bố không gian hành chính từ thời phong kiến sang thời kỳ thuộc Pháp (thành Hưng Hóa, phủ Đoan Hùng, các huyện Lâm Thao, Tam Nông, Phù Ninh, Cẩm Khê, Hạ Hòa, Thanh Thủy, Thanh Ba, Thanh Sơn, Yên Lập).
  • Khung lý thuyết khảo cổ học: Kết nối liên tục 4 giai đoạn văn hóa tiền sử và sơ sử trên đất Phú Thọ: Sơn Vi (hậu kỳ thời đại đồ đá cũ, 23.000 – 11.000 năm trước) $\rightarrow$ Phùng Nguyên (sơ kỳ thời đại đồng thau, 4.000 – 3.500 năm trước) $\rightarrow$ Gò Mun (hậu kỳ thời đại đồng thau, 3.000 – 2.500 năm trước) $\rightarrow$ Làng Cả (văn hóa Đông Sơn, thời kỳ hình thành nhà nước Văn Lang).
  • Khung phương ngữ học và văn học dân gian: Định nghĩa ranh giới giữa từ ngữ toàn dân và từ địa phương; cấu trúc truyện cười kết chuỗi và truyện cười không kết chuỗi; cơ chế phóng đại (ngoa dụ) tạo tiếng cười trào lộng trong văn hóa dân gian trung du.

Kỹ năng phát triển

  • Kỹ năng phân tích tư liệu lịch sử: Đọc và đối chiếu bản đồ tác chiến quân sự, sơ đồ quá trình xâm lược của Pháp, biểu đồ niên đại, các văn bia Hán Nôm (như văn bia văn chỉ xã Xuân Lũng) và hồi ký lịch sử (tài liệu của tướng Pháp Dupré).
  • Kỹ năng tiếp nhận và phê bình văn học: Đọc hiểu thi pháp thơ tự do, phân tích hình tượng nghệ thuật, nhận diện ngôn ngữ địa phương trong sáng tác văn học; thực hành tạo lập văn bản nghị luận văn học và thuyết minh.
  • Kỹ năng ngôn ngữ và điền dã thực tế: Nhận diện nghĩa từ vựng địa phương, chuyển dịch từ địa phương sang từ toàn dân tương đương, phỏng vấn thu thập dữ liệu ngôn ngữ học và văn hóa dân gian tại địa bàn cư trú.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Tài liệu được xây dựng theo định hướng tiếp cận năng lực của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018, chuẩn hóa quy trình dạy học thông qua hệ thống ký hiệu chỉ dẫn hoạt động:

  • Phương pháp tiếp cận sư phạm: Chuyển dịch từ lối truyền thụ một chiều sang phương pháp dạy học khám phá có hướng dẫn. Giáo viên đóng vai trò tổ chức hoạt động, nêu vấn đề dựa trên tư liệu, tranh ảnh, lược đồ; học sinh đóng vai trò chủ thể tự nghiên cứu văn bản, thảo luận nhóm và trình bày kết quả.
  • Phương pháp khai thác ca học tập và tư liệu (Case Study): Các bài học lịch sử và văn hóa đều trích xuất tư liệu gốc (Tư liệu 1: Trích hồi ký của tướng Pháp Dupré về hoạt động của Đề Kiều, Đốc Ngữ; Tư liệu 2: Nhận định của quân đội Pháp về lối đánh phục kích của nghĩa quân Cần Vương; Tư liệu văn bia Văn chỉ xã Xuân Lũng do Viện Nghiên cứu Hán Nôm biên dịch). Học sinh học cách trích xuất thông tin trực tiếp từ văn bản tư liệu để chứng minh luận điểm.
  • Phương thức kiểm tra, đánh giá: Phân bổ 4 tiết kiểm tra đánh giá định kỳ, kết hợp đánh giá thường xuyên qua sản phẩm học tập:
    • Lập bảng thống kê các cuộc khởi nghĩa theo tiêu chí: Tên thủ lĩnh, Thời gian, Địa bàn, Trận đánh tiêu biểu, Kết quả.
    • Lập bảng phân loại di tích lịch sử - văn hóa theo địa phương và nhân vật phụng thờ.
    • Thiết kế đồ họa thông tin (infographic) giới thiệu danh lam thắng cảnh hoặc di tích khảo cổ.
    • Viết đoạn văn thuyết minh, bài nghị luận ngắn phân tích tác phẩm văn học hoặc nhân vật lịch sử.
  • Hướng dẫn tự học: Cấu trúc bài học cung cấp các hộp tri thức "Em có biết?" bổ sung tư liệu chuyên sâu (như nguồn gốc dòng họ của Nguyễn Quang Bích, giai thoại mượn sách Bắc sử của Nguyễn Mẫn Đốc, kỹ thuật làm hình nộm người khổng lồ của Hà Đặc), tạo điều kiện cho học sinh tự học và mở rộng hiểu biết ngoài giờ lên lớp.

Điểm nổi bật và cập nhật

  1. Cập nhật chính xác địa giới hành chính: Tài liệu cập nhật các thay đổi phân cấp hành chính mới nhất trên địa bàn tỉnh theo Nghị quyết số 828/NQ-UBTVQH14 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội (ban hành ngày 17/12/2019) về việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp xã thuộc tỉnh Phú Thọ (ghi chú rõ việc sáp nhập các xã Văn Lương, Tam Cường, Cổ Tiết thành xã Vạn Xuân, huyện Tam Nông).
  2. Nguồn ngữ liệu điền dã thực địa: Bảng từ vựng địa phương và tư liệu truyện cười không sao chép thuần túy từ sách giáo khoa cũ mà được thu thập trực tiếp từ các chuyến điền dã thực địa của nhóm tác giả, có sự tham gia hiệu đính, đóng góp của các nhà nghiên cứu, nhà văn, nhà giáo địa phương như Tạ Đình Hạp, Hà Phạm Phú, Trần Trọng Tân, Nguyễn Thị Ngọc Hân.
  3. Quy trình thẩm định và thực nghiệm sư phạm chặt chẽ: Tài liệu trải qua quá trình tổ chức dạy thực nghiệm tại các trường THCS trên địa bàn tỉnh Phú Thọ, lấy ý kiến đóng góp từ các hội thảo khoa học chuyên gia, được Hội đồng thẩm định tỉnh thẩm định đạt yêu cầu và được Bộ Giáo dục và Đào tạo ra quyết định phê duyệt chính thức trước khi ban hành.

Đối tượng sử dụng giáo trình

+-------------------------------------------------------------------------+
|                         ĐỐI TƯỢNG SỬ DỤNG                               |
+-------------------------------------------------------------------------+
| • Học sinh lớp 8 THCS: Sử dụng làm tài liệu học tập chính khóa bắt buộc |
| • Giáo viên THCS: Sử dụng làm căn cứ xây dựng Kế hoạch bài dạy (giáo án)|
| • Cán bộ quản lý: Sử dụng để chỉ đạo chuyên môn, thanh tra, kiểm tra    |
| • Nhà nghiên cứu: Dùng làm tài liệu tham khảo địa phương học và văn hóa |
+-------------------------------------------------------------------------+
  • Học sinh lớp 8 cấp THCS: Đối tượng học tập trực tiếp trong chương trình chính khóa bắt buộc tại tất cả các trường THCS, trường liên cấp trên địa bàn tỉnh Phú Thọ.
  • Yêu cầu kiến thức tiên quyết: Học sinh cần nắm vững các chuẩn kiến thức - kỹ năng của môn Lịch sử và Địa lí lớp 7, Ngữ văn lớp 7, cùng các nội dung giáo dục địa phương đã triển khai ở lớp 6 và lớp 7; có kỹ năng đọc hiểu văn bản, tra cứu niên biểu và nhận biết bản đồ hành chính.
  • Giáo viên và cán bộ quản lý giáo dục: Giáo viên bộ môn Khoa học Xã hội, Ngữ văn, Lịch sử - Địa lí sử dụng tài liệu làm căn cứ biên soạn kế hoạch bài dạy (giáo án), thiết kế ma trận đề kiểm tra định kỳ, tổ chức các hoạt động trải nghiệm thực tế, tham quan di tích lịch sử và danh lam thắng cảnh.
  • Tự học và nghiên cứu: Tài liệu là nguồn tham khảo học thuật chuẩn xác cho học sinh tự nghiên cứu về văn hóa cội nguồn, đồng thời phục vụ các nhà nghiên cứu phương ngữ tiếng Việt, văn học dân gian trung du và lịch sử địa phương.

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Tài liệu được biên soạn dành riêng cho học sinh lớp 8 bậc THCS tại tỉnh Phú Thọ theo khung Chương trình GDPT 2018. Đồng thời, sách đóng vai trò là cẩm nang giảng dạy chuẩn hóa cho giáo viên các trường THCS trên toàn tỉnh và là nguồn tài liệu tra cứu cho các cá nhân nghiên cứu địa phương học.

2. Cần kiến thức nền nào để học?

Học sinh cần nắm vững kiến thức nền tảng của các môn học cấp THCS lớp 6, lớp 7 (Ngữ văn, Lịch sử và Địa lí), đặc biệt là kỹ năng phân tích văn bản, kỹ năng đọc biểu đồ, bản đồ và kiến thức tổng quan về các thời kỳ lịch sử Việt Nam (thời Bắc thuộc, nhà Trần, thời Lê sơ, phong trào Tây Sơn, triều Nguyễn và thời kỳ kháng chiến chống Pháp cuối thế kỷ XIX).

3. Điểm khác biệt với giáo trình khác?

Tài liệu tích hợp chuyên sâu các tri thức đặc thù chỉ có tại Phú Thọ mà sách giáo khoa toàn quốc không đi sâu: khảo sát chi tiết 4 giai đoạn khảo cổ học đồ đá - đồ đồng trên địa bàn tỉnh; phân loại toàn diện 3 nhóm phương ngữ Phú Thọ; làm rõ mạng lưới căn cứ Cần Vương miền thượng du (Thanh Mai, Tiên Động, Cát Trù, Mộ Xuân); và giải mã thi pháp truyện cười làng Văn Lang.

4. Làm sao để tự học hiệu quả?

Học sinh cần kết hợp đọc nội dung văn bản với việc thực hiện tuần tự các câu hỏi ở từng chặng hoạt động; tích cực sử dụng các bảng tra cứu từ ngữ địa phương để đối chiếu với ngôn ngữ sinh hoạt gia đình; lập bảng biểu tóm tắt nhân vật, sự kiện lịch sử; và chủ động sưu tầm tư liệu thực tế tại xã, huyện nơi mình đang sinh sống.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo?

Nội dung bài học có chỉ dẫn đối chiếu và trích xuất nguồn từ các công trình học thuật chuyên khảo: Tổng tập văn học dân gian người Việt (Tập 8, NXB Khoa học xã hội, 2005), Phú Thọ, miền đất cội nguồn (Dương Huy Thiện, NXB Trẻ, 2010), Nguyễn Đình Ảnh – tác phẩm thơ chọn lọc (NXB Hội Nhà văn, 2017), Bút Tre (Vũ Kim Biên, NXB Văn học, 2009), cùng hệ thống văn bia khảo cứu của Viện Nghiên cứu Hán Nôm.

Kết luận

Tài liệu giáo dục địa phương tỉnh Phú Thọ lớp 8 là công trình biên soạn chuẩn mực theo định hướng phát triển phẩm chất và năng lực của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018. Cuốn sách cung cấp hệ thống dữ liệu toàn diện, có cơ sở khoa học về lịch sử, nhân vật, di sản văn hóa, phương ngữ và môi trường tự nhiên của tỉnh Phú Thọ.

Lộ trình học tập được thiết kế từ tri thức lịch sử - văn hóa cổ truyền đến các kỹ năng thực hành hiện đại, hỗ trợ người học gắn kết tri thức trường học với đời sống thực tiễn tại địa phương. Nguồn tư liệu trong tài liệu có giá trị tham khảo học thuật lâu dài cho công tác nghiên cứu địa chí và giáo dục truyền thống văn hóa vùng Đất Tổ.