Chương 1 THANH HÓA TRƢỚC KHI PHONG TRÀO YÊU NƢỚC CHỐNG THỰC DÂN PHÁP BÙNG NỔ (THÁNG 7-1885) 1. VÀI NÉT VỀ VỊ TRÍ CHIẾN LƢỢC, TRUYỀN THỐNG YÊU NƢỚC CHỐNG NGOẠI XÂM CỦA NHÂN DÂN THANH HÓA 1. Về vị trí chiến lƣợc Thanh Hóa - một tỉnh nằm giữa Bắc Bộ và Trung Bộ, có vị trí quan trọng trong lịch sử dân tộc. Do đặc điểm địa lý đó, Thanh Hóa trở thành một địa bàn hết sức quan trọng về mặt quân sự trong các cuộc chiến tranh.
Xét về mặt địa hình, tỉnh Thanh Hóa có đủ ba vùng miền: vùng núi rộng lớn chiếm ba phần tư diện tích toàn tỉnh, vùng đồng bằng ven biển và vùng biển rộng lớn với 120 km đường biển. Địa hình đa dạng phức tạp, ngay giữa đồng bằng cũng có rất nhiều đồi núi kéo dài đến tận biển (dãy núi Tam Điệp). Trên vùng đất thuộc đồng bằng Thanh Hóa, cư dân người Việt cổ đã hình thành, tồn tại và phát triển. Những phát hiện khảo cổ học ở Núi Đọ, Quan Yên, Đa Bút, Con Moong, Hoa Lộc, Đông Sơn.
đã khẳng định Thanh Hóa là một trong những trung tâm về nguồn gốc hình thành và phát triển của người Việt. Theo "Lịch sử Thanh Hóa", tập 1, con sông Mã được hình thành qua 5 giai đoạn và đến giai đoạn thứ tư, tức là vào giai đoạn Toàn Tân sớm, con sông này mới thực sự là sông miền đồng bằng, rồi sang giai đoạn thứ năm thì châu thổ sông Mã ổn định, có dạng như hiện nay. Thanh Hóa cũng có nhiều con sông lớn như sông Mã, sông Chu, sông Yên, và đều khởi nguồn từ miền rừng núi bao la phía Tây của tỉnh. Bên cạnh đó còn có nhiều hệ thống kênh do thiên tạo và nhân tạo nối liên thông giữa các sông với nhau.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 15 Thanh Hóa là một tỉnh giàu có về mặt kinh tế tự nhiên: lên rừng có nhiều sản vật, nguồn thức ăn hết sức phong phú; đồng bằng được bồi đắp bởi các sông lớn phì nhiêu, là nơi cung cấp nguồn lương thực đáng kể. Dưới biển có các loại, loài hải sản phong phú có thể phục vụ tốt đời sống cho con người. Về mặt vị trí, nằm giữa miền Bắc và miền Nam rộng lớn, miền Trung bị thắt lại, như một chiếc "đòn gánh" gánh hai đầu đất nước. Tỉnh Thanh Hóa lại ở vị trí địa đầu của miền Trung, là điểm đầu nút của cán xoong.
Muốn tiến vào Nam phải vượt qua điểm nút này và khi ra Bắc cũng vậy. Tỉnh Thanh Hóa có miền rừng núi rộng lớn, phía Bắc giáp tỉnh Sơn La, Hòa Bình; phía Tây giáp Lào. Trong chiến tranh, nếu làm chủ được địa bàn rừng núi Thanh Hóa sẽ là bàn đạp tiến xuống đồng bằng, hoặc khi rút lui có thể sang vùng Hòa Bình, lên Tây Bắc rồi qua Trung Quốc, hoặc sang rừng núi đất Lào ở phía Tây. Như vậy, ở góc độ quân sự, tỉnh Thanh Hóa là một địa bàn lợi hại khi có chiến tranh hoặc trong các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm, nhất là khi tương quan lực lượng giữa ta và địch chênh lệch.
Thực tế lịch sử cho thấy, tỉnh Thanh Hóa có thể vừa là tiền phương vừa là hậu cứ chiến lược quan trọng trong các cuộc chiến tranh, trong công cuộc dựng nước và giữ nước của dân tộc. Kết luận đó có tính lịch sử tất yếu khách quan trong lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc: - Trong cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng thế kỷ I (40- 43) bị thất bại, nữ tướng Lê Hoa đã lui về ẩn ở vùng Nga Sơn. - Đô Dương, người làng Giàng, đã lui về quê làm căn cứ chống lại giặc Ngô. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 16 - Cuộc khởi nghĩa Hai Bà Triệu năm 248 cũng lấy địa bàn Thanh Hóa làm căn cứ, ở ngay núi Nưa (vùng Triệu Sơn, Nông Cống).
- Dương Đình Nghệ - Ngô Quyền tiến ra Bắc từ Ái Châu. - Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn 12 xứ quân lấy Thanh Hóa làm hậu cứ. - Lê Hoàn chống Tống, bình Chiêm cũng lấy Thanh Hóa làm đất căn bản. - Nhà Lý tiến ra Bắc, lấy Thanh- Nghệ làm đất phên dậu phía Nam.
- Nhà Trần rút lui chiến lược về đây và phản công chiến lược cũng từ đây. - Nhà Hồ lui về Thanh Hóa đóng kinh đô ở thành An Tôn. - Khởi nghĩa Lam Sơn lấy rừng núi Thanh Hóa làm nơi tụ nghĩa, nơi phất cờ khởi nghĩa (Thọ Xuân, Ngọc Lặc, Lang Chánh, Bá Thước. Thời Trung hưng nhà Lê, Nguyễn Kim lui về Thanh Hóa sang đất Lào lập căn cứ rồi sau đó đánh chiếm Thanh Hóa làm đất căn bản.
Trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp, Thanh Hóa là nơi hậu cứ, hậu cần cung cấp và vận chuyển lương thực cho các chiến trường Lào và Điện Biên Phủ, Thanh Hóa còn là nơi sơ tán các cơ quan trung ương, đồng bào khu Ba. Hai lần chiến tranh phá hoại trên miền Bắc của đế quốc Mỹ, Thanh Hóa được coi là điểm tắc lý tưởng dưới cái nhìn của các nhà quân sự Mỹ và Hàm Rồng là điểm tắc lý tưởng ấy. Đế quốc Mỹ đã tập trung đánh phá Hàm Rồng - Nam Ngạn và tỉnh Thanh Hóa hết sức ác liệt nhưng chúng đã thất bại. Như vậy, hầu như trong lịch sử, nhiều cuộc kháng chiến chống ngoại xâm của dân tộc đều diễn ra hoặc lấy chỗ dựa căn bản trên đất Thanh Hóa, Thanh Hóa không chỉ là một vùng quần cư lâu đời, một vùng kinh tế, văn hóa phát triển của đất nước mà còn là địa bàn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 17 chiến lược quan trọng, là căn cứ địa vững chắc của nhiều cuộc kháng chiến chống ngoại xâm của dân tộc từ trước đến nay.
Trong thời đại phong kiến, người dân Thanh Hóa đã ghi lại những mốc son chói lọi trong lịch sử dựng nước, mở nước và giữ nước của cả dân tộc Việt Nam. Thanh Hóa là nơi phát tích của các vương triều Tiền Lê, Hậu Lê, chúa Trịnh, chúa Nguyễn, triều Nguyễn [29, tr. Đúng như Nguyễn Lộ Trạch (1852-1895), nhà trí thức yêu nước có tư tưởng cải cách đã nhận xét: Thanh Hóa là một vùng đất có đủ ba điều lợi cơ bản cho việc giữ nước chống giặc: địa hiểm, binh lực và tài lực. Truyền thống yêu nƣớc chống ngoại xâm của nhân dân Thanh Hóa Thanh Hóa là một bộ phận của Tổ quốc Việt Nam.
Cùng với dân tộc, nhân dân tỉnh Thanh Hóa đã sát cánh trên con đường đấu tranh giải phóng và xây dựng đất nước, góp phần làm nên bản sắc văn hóa Việt Nam. Một trong những bản sắc ấy là truyền thống yêu nước chống giặc ngoại xâm. Thế kỷ I có nữ tướng Lê Hoa cùng nhân dân hưởng ứng cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng. Thế kỷ III (năm 248) nhân dân các dân tộc trong tỉnh đã đứng lên chống giặc Ngô dưới sự lãnh đạo của nữ anh hùng dân tộc Triệu Thị Trinh.
Bước sang thế kỷ VI, cục diện chính trị và xã hội Giao Châu thay đổi. Cuộc khởi nghĩa của Lý Nam Đế tiến tới thành lập nước Vạn Xuân cho đến khi tướng Lưu Phương của nhà Tùy đem 10 vạn quân sang đánh phá và lật đổ vào tháng Giêng năm 603, tính ra tới 61 năm (542-603). Cuộc nổi dậy của Lý Nam Đế và Lý Phật Tử chỉ quanh quẩn ở vùng châu thổ sông Hồng, không mấy khuấy động tới Châu Ái, Châu Hoan (vùng Thanh - Nghệ). Chỉ về sau, khi Lý Nam Đế chết ở động Khuất Lão (Vĩnh Phúc), Lý Thiên Bảo (anh ruột Lý Bí) mới kéo 2 vạn quân vào Đức Châu (Hà Tĩnh) giết chết Thứ sử Trần LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 18 Văn Giới, kéo quân ra vây Ái Châu (miền Tây Thanh Hóa giáp Lào) và xưng là Đào Lang Vương, Thanh Hóa lúc này mới bị khuấy động lên chút ít.
Sự kiện nổi bật ở Thanh Hóa sau Đào Lang Vương là cuộc nổi dậy của cha con Lê Ngọc: Thái thú Cửu Chân là Lê Ngọc cùng các con trai, con gái chia binh, đánh thành chống cự lại nhà Đường ở Cửu Chân, mãi sau mới bị quân Đường đánh bại. Dưới triều đại nhà Đường, các cuộc nổi dậy giành độc lập trong quận Giao Chỉ nổi lên liên tiếp như cuộc khởi nghĩa của Lý Tự Tiên, Đinh Kiến (687), của Mai Thúc Loan (722), của Phùng Hưng (766 - 792), của Dương Thanh (819 - 920) và họ Khúc đã dựng được nền tự chủ cho đất nước sau gần một nghìn năm Bắc thuộc. Trong thời gian này, miền Cửu Chân tương đối yên tĩnh, các đô thị cổ tương đối phát triển, giao lưu buôn bán với người Hoa, các hương, các xã được củng cố. Vào năm 622, nhà Đường lập ra Giao Châu đô hộ phủ, sau đổi thành An Nam đô hộ phủ (năm 679), chia nước ta thành 12 châu và 59 huyện.
Vào thế kỷ X, nhà Hán cát cứ vùng Quảng Châu (Trung Quốc) trở nên cường thịnh và có xu hướng bành trướng. Năm 930 quân Nam Hán chia hai đường thủy, bộ tấn công xâm lược nước ta. Tháng 10 - 930, bọn giặc tấn công vào thành Đại La, bắt sống Khúc Thừa Mỹ đem về Quảng Châu. Thừa thắng, bọn địch thả quân đi cướp bóc các nơi, tiến vào Châu Ái (Thanh Hóa), Châu Hoan (Nghệ An), vượt dải Hoành Sơn, tấn công nước Chăm Pa, cướp vét nhiều báu vật, rồi rút về, chứ không chiếm nổi đất đai và chinh phục được cư dân phía Nam.
Lúc này, từ đèo Ba Dội (Tam Điệp) trở vào Nam, tại các châu Ái, Hoan, các hào trưởng địa phương và tướng tá cũ của họ Khúc vẫn giữ được quyền kiểm soát đất đai và nhân dân. - Dương Đình Nghệ - người làng Giàng (Thiệu Dương), một hào trưởng nổi tiếng, cũng là tướng cũ của họ Khúc đã tập hợp lực lượng tấn công thành LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 19 Đại La, đập tan bộ máy chỉ huy quân sự và chính trị của Nam Hán tại đây và tự xưng là Tiết Độ sứ. Sự nghiệp đang hưng thịnh, ông bị Kiều Công Tiễn mưu sát. Ngô Quyền - con rể Dương Đình Nghệ - đã đem quân bản bộ từ Ái Châu ra Bắc giết Kiều Công Tiễn, đập tan ý chí xâm lược của quân Nam Hán trên Bạch Đằng Giang năm 938, xưng nền tự chủ, chấm dứt nghìn năm Bắc thuộc.
- Thời Đinh: Đinh Bộ Lĩnh là một xứ quân hùng mạnh, đã thống nhất được loạn 12 xứ quân, thành lập nhà Đinh. Trong cuộc chinh phục ấy có sự đóng góp rất lớn lao của nhân dân Thanh Hóa, trước hết là lực lượng vật chất, tinh thần và binh lính, sau nữa là những con người hùng tài thao lược như Lê Hoàn: Thập đạo sứ quân.