Tác Động Tiêu Cực Của Toàn Cầu Hóa Kinh Tế Đối Với Các Nước Đang Phát Triển Và Bài Học Cho Việt Nam

Toàn cầu hóa kinh tế đã trở thành một xu hướng không thể đảo ngược trong thế giới hiện đại. 71 trang · Trường Đại Học Ngoại Thương · 2015.

• Tác giả: Đặng Thùy Dương
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Quang Minh
• Trường học: Trường Đại Học Ngoại Thương
• Chuyên ngành: Thương mại quốc tế
• Đề tài: Tác Động Tiêu Cực Của Toàn Cầu Hóa Kinh Tế Đối Với Các Nước Đang Phát Triển: Bài Học Cho Việt Nam
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TOÀN CẦU HÓA KINH TẾ
• 1.1. Khái quát về toàn cầu hóa
• 1.2. Khái niệm toàn cầu hóa
• 1.3. Những nguyên nhân thúc đẩy toàn cầu hóa phát triển
• 1.4. Nội dung của toàn cầu hóa
• 1.5. Khái quát về toàn cầu hóa kinh tế
• 1.6. Khái niệm toàn cầu hóa kinh tế
• 1.7. Đặc điểm của toàn cầu hóa kinh tế
• 1.8. Tác động của toàn cầu hóa kinh tế với phát triển kinh tế
• 1.8.1. Tác động tích cực
• 1.8.2. Tác động tiêu cực
• 2. CHƯƠNG 2: PHÂN TÍCH TÁC ĐỘNG TIÊU CỰC CỦA TOÀN CẦU HÓA KINH TẾ ĐỐI VỚI CÁC NƯỚC ĐANG PHÁT TRIỂN
• 2.1. Khái quát về các nước đang phát triển
• 2.2. Khái niệm nước đang phát triển
• 2.3. Đặc điểm của những nước đang phát triển
• 2.4. Tác động tiêu cực của toàn cầu hóa kinh tế với các nước đang phát triển
• 2.4.1. Làm gia tăng sự chênh lệch giàu nghèo và trình độ phát triển giữa các nước đang phát triển và các nước phát triển
• 2.4.2. Các quốc gia khi tham gia vào tiến trình toàn cầu hóa kinh tế đều phải đối mặt với nguy cơ cạnh tranh gay gắt
• 2.4.3. Toàn cầu hóa kinh tế khiến nền kinh tế của các nước đang phát triển trở nên thiếu ổn định hơn, dễ bị ảnh hưởng bởi các cuộc khủng hoảng tài chính- tiền tệ
• 2.4.4. Toàn cầu hóa kinh tế gây tác động xấu tới tài nguyên- môi trường ở các nước đang phát triển
• 2.4.5. Toàn cầu hóa kinh tế làm tăng nguy cơ gánh nặng nợ nần của các nước đang phát triển
• 2.4.6. Toàn cầu hóa kinh tế làm tăng nguy cơ tụt hậu và phụ thuộc về mặt công nghệ của các nước đang phát triển
• 2.4.7. Toàn cầu hóa làm tăng nguy cơ chảy máu chất xám ở các nước đang phát triển
• 3. CHƯƠNG 3: NHỮNG BÀI HỌC KINH NGHIỆM VÀ GIẢI PHÁP GIÚP VIỆT NAM HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ THÀNH CÔNG
• 3.1. Bài học kinh nghiệm từ một số nước đang phát triển trong việc khắc phục và vượt qua tác động tiêu cực của toàn cầu hóa kinh tế
• 3.2. Xây dựng bộ máy quản lý và cơ chế điều hành hoạt động thương mại gọn nhẹ và thông thoáng
• 3.3. Thực hiện chính sách tự do hoá thương mại kết hợp với bảo hộ hợp lý sản xuất trong nước
• 3.4. Chính sách thúc đẩy xuất khẩu và chủ động mở rộng thị trường quốc tế thúc đẩy quan hệ thương mại
• 3.5. Hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam
• 3.5.1. Tiến trình hội nhập
• 3.5.2. Một số thành tựu nổi bật
• 3.5.3. Thách thức hiện nay
• 3.6. Giải pháp giúp Việt Nam hội nhập kinh tế quốc tế thành công
• 3.6.1. Giải pháp vĩ mô
• 3.6.2. Giải pháp vi mô
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tác Động Tiêu Cực Của Toàn Cầu Hóa Kinh Tế

Toàn cầu hóa kinh tế đã trở thành một xu hướng không thể đảo ngược trong thế giới hiện đại. Tuy nhiên, bên cạnh những lợi ích mà nó mang lại, các nước đang phát triển thường phải đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng. Những tác động tiêu cực này không chỉ ảnh hưởng đến nền kinh tế mà còn tác động đến xã hội và môi trường. Việc hiểu rõ những tác động này là rất quan trọng để có thể tìm ra giải pháp phù hợp.

1.1. Khái Niệm Toàn Cầu Hóa Kinh Tế

Toàn cầu hóa kinh tế là quá trình mà các nền kinh tế quốc gia trở nên liên kết chặt chẽ với nhau thông qua thương mại, đầu tư và công nghệ. Điều này dẫn đến sự gia tăng cạnh tranh và thay đổi trong cách thức sản xuất và tiêu thụ hàng hóa.

1.2. Tác Động Tiêu Cực Đến Các Nước Đang Phát Triển

Các nước đang phát triển thường phải đối mặt với sự gia tăng chênh lệch giàu nghèo, sự phụ thuộc vào công nghệ nước ngoài và nguy cơ khủng hoảng tài chính. Những vấn đề này có thể làm suy yếu khả năng phát triển bền vững của các quốc gia này.

II. Những Thách Thức Chính Từ Toàn Cầu Hóa Kinh Tế

Toàn cầu hóa kinh tế mang lại nhiều thách thức cho các nước đang phát triển. Những thách thức này không chỉ đến từ sự cạnh tranh gay gắt mà còn từ các yếu tố bên ngoài như khủng hoảng tài chính và biến đổi khí hậu. Việc nhận diện và phân tích những thách thức này là cần thiết để tìm ra giải pháp hiệu quả.

2.1. Gia Tăng Chênh Lệch Giàu Nghèo

Toàn cầu hóa có thể làm gia tăng sự chênh lệch giữa các tầng lớp xã hội. Những người giàu có thể tận dụng tốt hơn các cơ hội từ toàn cầu hóa, trong khi những người nghèo lại bị bỏ lại phía sau.

2.2. Nguy Cơ Khủng Hoảng Tài Chính

Các nước đang phát triển thường dễ bị tổn thương trước các cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu. Sự phụ thuộc vào vốn đầu tư nước ngoài có thể dẫn đến sự bất ổn trong nền kinh tế.

III. Phương Pháp Giải Quyết Tác Động Tiêu Cực

Để giảm thiểu tác động tiêu cực của toàn cầu hóa, các nước đang phát triển cần áp dụng những phương pháp hiệu quả. Những giải pháp này không chỉ giúp cải thiện tình hình kinh tế mà còn bảo vệ môi trường và xã hội.

3.1. Chính Sách Kinh Tế Bền Vững

Các nước cần xây dựng chính sách kinh tế bền vững, tập trung vào phát triển nguồn nhân lực và công nghệ. Điều này sẽ giúp tăng cường khả năng cạnh tranh và giảm thiểu tác động tiêu cực từ bên ngoài.

3.2. Tăng Cường Hợp Tác Quốc Tế

Hợp tác quốc tế là một yếu tố quan trọng giúp các nước đang phát triển vượt qua thách thức. Việc tham gia vào các tổ chức quốc tế có thể giúp họ nhận được hỗ trợ và chia sẻ kinh nghiệm.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Từ Các Nước Đang Phát Triển

Nhiều nước đang phát triển đã áp dụng thành công các giải pháp để đối phó với tác động tiêu cực của toàn cầu hóa. Những bài học từ họ có thể là nguồn cảm hứng cho Việt Nam trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế.

4.1. Bài Học Từ Các Quốc Gia Châu Á

Nhiều quốc gia Châu Á như Hàn Quốc và Singapore đã thành công trong việc phát triển kinh tế thông qua chính sách mở cửa và thu hút đầu tư nước ngoài. Họ đã xây dựng được nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững.

4.2. Kinh Nghiệm Từ Các Quốc Gia Mỹ Latinh

Các nước Mỹ Latinh đã học được cách quản lý rủi ro từ toàn cầu hóa thông qua việc đa dạng hóa nền kinh tế và tăng cường chính sách xã hội. Những kinh nghiệm này có thể áp dụng cho Việt Nam.

V. Kết Luận Về Tương Lai Của Toàn Cầu Hóa Kinh Tế

Tương lai của toàn cầu hóa kinh tế sẽ phụ thuộc vào cách mà các nước đang phát triển, bao gồm cả Việt Nam, đối mặt với những thách thức hiện tại. Việc học hỏi từ những kinh nghiệm của các nước khác sẽ giúp Việt Nam phát triển bền vững trong bối cảnh toàn cầu hóa.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Chính Sách Kinh Tế

Chính sách kinh tế cần được điều chỉnh để phù hợp với bối cảnh toàn cầu hóa. Điều này sẽ giúp Việt Nam tận dụng tốt hơn các cơ hội từ toàn cầu hóa.

5.2. Hướng Đi Tương Lai Cho Việt Nam

Việt Nam cần xác định rõ hướng đi trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế. Việc phát triển bền vững và bảo vệ môi trường sẽ là những yếu tố quan trọng trong tương lai.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp "Tác động tiêu cực của toàn cầu hóa kinh tế đối với các nước đang phát triển và bài học cho Việt Nam" được thực hiện bởi sinh viên Đặng Thùy Dương, chuyên ngành Thương mại quốc tế, Khoa Kinh tế và Kinh doanh quốc tế, Trường Đại học Ngoại thương Hà Nội, dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Nguyễn Quang Minh (tháng 5 năm 2015).

Bối cảnh thực tiễn của đề tài bắt nguồn từ sự kiện ngày 07/11/2006, khi Việt Nam chính thức được công nhận là thành viên thứ 150 của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) sau 11 năm đàm phán. Việc gia nhập WTO đánh dấu bước ngoặt đưa Việt Nam tham gia sâu rộng vào tiến trình toàn cầu hóa kinh tế thế giới. Tác giả chỉ ra rằng toàn cầu hóa mở ra nhiều cơ hội nhưng đồng thời đặt ra không ít thách thức gay gắt. Đặc biệt, Việt Nam tham gia "sân chơi chung" với tư cách một quốc gia đi sau và tại thời điểm nghiên cứu vẫn chưa được công nhận đầy đủ là một nền kinh tế thị trường. Trong khi phần lớn các nghiên cứu và quốc gia thường tập trung khai thác cơ hội và các mặt tích cực, việc nhận diện và phân tích kỹ lưỡng các tác động tiêu cực, mặt trái của toàn cầu hóa đối với các nước đang phát triển là yêu cầu cấp thiết nhằm giúp Việt Nam chủ động phòng ngừa rủi ro và hội nhập thành công.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của khóa luận được xác định cụ thể:

1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận về toàn cầu hóa, toàn cầu hóa kinh tế và các đặc trưng cơ bản của tiến trình này.
2. Phân tích chi tiết, thực chứng những tác động tiêu cực điển hình của toàn cầu hóa kinh tế đối với nhóm các quốc gia đang phát triển trên nhiều phương diện (kinh tế, tài chính, môi trường, công nghệ và nguồn nhân lực).
3. Rút ra các bài học kinh nghiệm quốc tế và đề xuất hệ thống giải pháp (cả ở tầm vĩ mô và vi mô) giúp Việt Nam hạn chế tối đa các rủi ro, vượt qua thách thức để hội nhập kinh tế quốc tế hiệu quả.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Các tác động tiêu cực của toàn cầu hóa kinh tế đối với các nước đang phát triển.
• Phạm vi nghiên cứu: Đề tài tập trung phân tích những tác động tiêu cực của tiến trình toàn cầu hóa kinh tế trong khoảng 20 năm (giai đoạn từ thập niên 1990 đến năm 2013 - 2014) và đề xuất các giải pháp định hướng cho Việt Nam trong giai đoạn tiếp theo.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Về cơ sở lý luận, tác giả tiếp cận toàn cầu hóa dưới góc độ là một quá trình xã hội hóa sâu sắc của lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất trên quy mô thế giới. Trong đó, toàn cầu hóa kinh tế đóng vai trò là hạt nhân, trung tâm và động lực thúc đẩy các lĩnh vực văn hóa, xã hội và chính trị. Nghiên cứu vận dụng các khái niệm và khung lý thuyết về:

• Bản chất và đặc trưng của toàn cầu hóa kinh tế: Tự do hóa thương mại (cắt giảm thuế quan và dỡ bỏ hàng rào phi thuế quan), tự do hóa đầu tư và thị trường tài chính quốc tế.
• Chủ thể và thể chế chi phối: Phân tích vai trò của các công ty xuyên quốc gia (TNCs), các thể chế kinh tế - tài chính đa phương gồm Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), Ngân hàng Thế giới (WB), cùng các liên kết kinh tế khu vực như Liên minh Châu Âu (EU), Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN), Khu vực Thương mại Tự do Bắc Mỹ (NAFTA), Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (APEC) và Hiệp định về các khía cạnh liên quan đến thương mại của quyền sở hữu trí tuệ (TRIPS).
• Tiêu chí xác định quốc gia đang phát triển: Tổng hợp tiêu chí phân loại từ bốn tổ chức quốc tế lớn:
  • Liên Hợp Quốc (UN): Dựa trên chỉ tiêu tổng hợp gồm GNP bình quân đầu người, tỷ lệ sống của trẻ sơ sinh, dinh dưỡng calo, tỷ lệ nhập học, tỷ lệ biết chữ, tiêu thụ điện năng, mức độ tập trung xuất khẩu, tình trạng tham nhũng và tính ổn định của hệ thống luật pháp.
  • Ngân hàng Thế giới (WB): Xác định các quốc gia có GDP bình quân đầu người dưới 9.200 USD/năm thuộc nhóm đang phát triển (với 142 quốc gia tại thời điểm khảo sát).
  • Chương trình Phát triển của Liên Hợp Quốc (UNDP): Đánh giá qua Chỉ số phát triển con người (HDI) kết hợp ba yếu tố: tuổi thọ, giáo dục và thu nhập.
  • Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO): Áp dụng nguyên tắc "tự nhận" (khoảng 2/3 thành viên WTO tự nhận là nước đang phát triển như Trung Quốc, Ấn Độ, Brazil, Mexico, Philippines, Thái Lan, Việt Nam...).

Phương pháp nghiên cứu được tác giả sử dụng là phương pháp nghiên cứu bàn giấy (desk research), kết hợp giữa phân tích lý luận, tổng hợp tư liệu, thống kê mô tả và so sánh đối chiếu số liệu thứ cấp. Nguồn dữ liệu thực chứng được trích xuất từ các báo cáo và cơ sở dữ liệu chính thức của WB, UNCTAD, UNDP, WHO, Tạp chí y khoa Lancet, Báo cáo Đầu tư Thế giới (WIR) và các ấn phẩm thống kê kinh tế quốc tế.

Nội dung chính theo từng chương

Chương I: Cơ sở lý luận về toàn cầu hóa kinh tế

Chương I tập trung làm rõ các khái niệm, nguồn gốc hình thành và các động lực thúc đẩy toàn cầu hóa. Tác giả phân tích năm nguyên nhân căn bản tạo nên xu thế toàn cầu hóa:

1. Sự phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế thị trường và sự thống nhất về cơ chế vận hành thị trường trên quy mô toàn cầu.
2. Sự phát triển vượt bậc của lực lượng sản xuất và quá trình chuyển dịch sang nền kinh tế tri thức dựa trên công nghệ thông tin.
3. Sự gia tăng của các vấn đề toàn cầu mang tính liên đới (ô nhiễm môi trường, hiệu ứng nhà kính, biến đổi khí hậu, dịch bệnh).
4. Sự quốc tế hóa các hoạt động kinh doanh và vai trò thống trị của các TNCs. Theo Báo cáo Đầu tư Thế giới (WIR), số lượng TNCs đã tăng từ 53.600 công ty mẹ (448.900 công ty con) năm 1998 lên 65.000 công ty năm 2002 và đạt 82.000 TNCs với 810.000 chi nhánh nước ngoài vào năm 2009. Hiện nay, các TNCs kiểm soát khoảng 2/3 thương mại toàn cầu, 4/5 vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) và 9/10 hoạt động chuyển giao công nghệ thế giới.
5. Sự ra đời của các tổ chức và thể chế kinh tế - thương mại toàn cầu (WTO, IMF, WB).

Nội dung toàn cầu hóa được phân tích trên ba bình diện: kinh tế, văn hóa - xã hội và chính trị. Tác giả khẳng định toàn cầu hóa kinh tế đem lại sự tăng trưởng GDP, mở rộng quy mô mậu dịch thế giới, thúc đẩy dòng vốn FDI và chuyển giao công nghệ. Tuy nhiên, nó cũng tiềm ẩn nguy cơ xói mòn quyền lực của nhà nước dân tộc, tạo ra sự phụ thuộc lẫn nhau bất bình đẳng và áp lực cạnh tranh gay gắt.

Chương II: Phân tích tác động tiêu cực của toàn cầu hóa kinh tế đối với các nước đang phát triển

Chương II là nội dung trọng tâm của khóa luận, đi sâu phân tích 7 tác động tiêu cực điển hình mà nhóm nước đang phát triển phải đối mặt:

1. Làm gia tăng sự chênh lệch giàu nghèo và trình độ phát triển: Toàn cầu hóa tạo ra sự phân phối lợi ích không đồng đều. Nhóm các nước phát triển (khoảng 1,2 tỷ dân, chiếm 1/5 dân số thế giới) nắm giữ tới 85% GDP toàn cầu, 4/5 thị trường xuất khẩu, 1/3 FDI và 75% số máy điện thoại; trong khi nhóm 1/5 dân số nghèo nhất chỉ tạo ra 1% GDP toàn cầu. Khoảng cách thu nhập ngày càng bị nới rộng khi mỗi ngày các nước đang phát triển phải chi trả khoảng 200 triệu USD tiền lãi suất vay nợ.
2. Nguy cơ cạnh tranh gay gắt trên thị trường nội địa và quốc tế: Các doanh nghiệp vừa và nhỏ ở các nước đang phát triển có năng lực tài chính, công nghệ và trình độ quản lý thấp kém, dễ bị thôn tính hoặc phá sản trước các TNCs. Khi thực hiện quy chế đối xử quốc gia theo cam kết WTO, các tổ chức tài chính - ngân hàng nội địa chịu sức ép cạnh tranh trực tiếp từ các tập đoàn ngân hàng quốc tế. Đồng thời, các nước phát triển dựng lên các hàng rào phi thuế quan khắt khe (tiêu chuẩn kỹ thuật, an toàn thực phẩm, chống bán phá giá). Khảo sát từ các nước OECD cho thấy mức thuế nhập khẩu đánh vào hàng chế tạo từ các nước đang phát triển cao gấp 4 lần so với mức thuế áp dụng nội khối.
3. Gia tăng tính thiếu ổn định và dễ tổn thương trước các cuộc khủng hoảng tài chính - tiền tệ: Tác giả dẫn chứng cuộc khủng hoảng tài chính châu Á năm 1997 khởi nguồn từ sự mất giá đồng Baht Thái Lan đã gây thiệt hại hơn 300 tỷ USD (tương đương 20% tổng GDP của Thái Lan, Indonesia, Philippines, Hàn Quốc và Malaysia cộng lại), đẩy tỷ lệ nghèo đói tại Thái Lan và Philippines tăng gấp 3 lần (từ 7% lên 20%) và kéo lùi sự phát triển của 5 nền kinh tế này khoảng 20 năm. Cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008 làm tốc độ tăng trưởng sản lượng của các nước đang phát triển giảm mạnh từ 7,9% (năm 2007) xuống còn 5,3% (năm 2008) và 2,4% (năm 2009). Tại Việt Nam, khủng hoảng 2008 khiến tốc độ tăng trưởng GDP thực tế chỉ đạt 6,6% (thấp hơn nhiều so với chỉ tiêu kế hoạch 8,5% - 9,0%).
4. Tác động xấu tới tài nguyên và môi trường: Các nước đang phát triển đối mặt với nguy cơ biến thành "bãi rác công nghệ" thông qua dòng vốn FDI nhập khẩu máy móc lạc hậu. Theo số liệu từ WHO và Tạp chí Lancet, mỗi năm châu Á có 2,1 triệu người chết sớm do ô nhiễm không khí (trong đó 1,2 triệu ca tại Đông Á và Trung Quốc, 700.000 ca tại Đông Nam Á). Mật độ bụi mịn PM2.5 tại New Delhi (Ấn Độ) ghi nhận ở mức 153 µg/m³. Vụ cháy rừng tại Sumatra (Indonesia) năm 2013 thiêu rụi hơn 13.000 ha rừng, gây thiệt hại kinh tế hơn 4 tỷ USD/năm và khiến chỉ số ô nhiễm không khí (API) tại Muar (Malaysia) chạm mức kỷ lục 750, buộc hơn 200 trường học phải đóng cửa.
5. Làm tăng gánh nặng nợ nần: Việc vay vốn tràn lan, sử dụng vốn kém hiệu quả cùng chính sách phá giá tiền tệ đã làm tăng quy mô nợ nước ngoài không thể chi trả.
6. Tăng nguy cơ tụt hậu và phụ thuộc về mặt công nghệ: Hiệp định TRIPS (1995) thiết lập thời gian bảo hộ bản quyền kéo dài (lên đến 50 năm), cản trở khả năng tiếp cận tri thức mới của các nước nghèo. Các TNCs chỉ chuyển giao dây chuyền lắp ráp sơ chế, giữ kín công nghệ nguồn. Sự phân cực kỹ thuật số thể hiện rõ qua tỷ lệ dân số sử dụng Internet: các nước phát triển (Mỹ, Anh, Đức) đạt 70% - 80%, trong khi các nước đang phát triển (Indonesia, Thái Lan, Cuba) chỉ dao động quanh mức 10% - 20%.
7. Gia tăng tình trạng chảy máu chất xám: Từ năm 1961 đến nay, ước tính hơn 2 tỷ lao động trình độ cao từ các nước đang phát triển đã di cư sang Mỹ, Canada và Anh. Châu Phi tiểu Sahara mất 30% lực lượng lao động tay nghề cao giai đoạn 1960 - 1987. Hàng năm châu Phi mất hơn 10.000 nhà quản lý bậc trung/cao và 6.000 giáo sư, buộc phải chi 4 tỷ USD/năm để thuê chuyên gia phương Tây. Ấn Độ thất thoát khoảng 2 tỷ USD mỗi năm chi phí đào tạo sinh viên CNTT sang Mỹ khi Mỹ cấp tới 200.000 visa kỹ sư/năm. Thống kê toàn cầu cho thấy 90% trong số 150 triệu người làm công tác khoa học - công nghệ đang sinh sống tại 7 quốc gia phát triển nhất thế giới (G7).

Chương III: Những bài học kinh nghiệm và giải pháp giúp Việt Nam hội nhập kinh tế quốc tế thành công

Chương III tổng kết bài học kinh nghiệm từ các nước đang phát triển: (1) Xây dựng bộ máy quản lý và cơ chế điều hành thương mại gọn nhẹ, thông thoáng; (2) Thực hiện tự do hóa thương mại kết hợp bảo hộ hợp lý sản xuất trong nước; (3) Thúc đẩy xuất khẩu và chủ động mở rộng thị trường đối tác.

Đánh giá tiến trình hội nhập của Việt Nam, tác giả ghi nhận những thành tựu nổi bật về thu hút FDI và tăng trưởng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa, nhưng chỉ ra thách thức lớn về năng lực cạnh tranh doanh nghiệp và nguy cơ ô nhiễm môi trường. Trên cơ sở đó, tác giả đề xuất hai nhóm giải pháp:

• Nhóm giải pháp vĩ mô: Tiếp tục hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường; cải cách hành chính; xây dựng hàng rào kỹ thuật hợp pháp để bảo vệ sản xuất nội địa; sàng lọc dự án FDI gắn với tiêu chuẩn môi trường nghiêm ngặt nhằm tránh nhập khẩu công nghệ rác; ban hành chính sách đãi ngộ, thu hút và giữ chân nhân tài khoa học công nghệ; quản lý an toàn nợ công và nợ nước ngoài.
• Nhóm giải pháp vi mô: Nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp nội địa thông qua tái cấu trúc quản trị, chủ động đầu tư đổi mới công nghệ, nâng cao chất lượng sản phẩm đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế và tăng cường liên kết chuỗi giá trị.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã tổng hợp và cung cấp hệ thống số liệu thực chứng chi tiết về quy mô nợ nước ngoài và các khía cạnh tác động tiêu cực của toàn cầu hóa đối với các khu vực đang phát triển:

Khu vực địa lý	Nợ nước ngoài năm 2005 (Tỷ USD)	Nợ nước ngoài năm 2008 (Tỷ USD)	Nợ nước ngoài năm 2010 (Tỷ USD)
Đông Á và Thái Bình Dương	209,0	211,7	447,1
Châu Âu và Trung Á	13,3	313,0	172,8
Mỹ Latinh và vùng Ca-ri-bê	93,8	181,9	318,6
Trung Đông và Bắc Phi	19,4	21,0	26,2
Nam Á	28,7	64,8	111,6
Khu vực Sahara	33,6	42,6	53,4

Nguồn: Tổng hợp từ Báo cáo của Ngân hàng Thế giới (WB, 2012) được trích dẫn trong văn bản khóa luận.

Đóng góp chính của công trình bao gồm:

• Về mặt lý luận: Khóa luận hệ thống hóa một cách toàn diện các tác động tiêu cực của toàn cầu hóa kinh tế đối với các nước đang phát triển, phá vỡ góc nhìn một chiều chỉ ca ngợi lợi ích của tự do hóa thương mại.
• Về mặt thực tiễn: Cung cấp bức tranh toàn cảnh với các chỉ số đo lường cụ thể về sự phụ thuộc tài chính, tổn thất tài nguyên, bất bình đẳng công nghệ và thất thoát nguồn nhân lực chất lượng cao. Hệ thống giải pháp vĩ mô và vi mô đưa ra có tính thực tế đối với Việt Nam trong giai đoạn hậu gia nhập WTO.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận có một số hạn chế được xác định dựa trên phạm vi và nội dung trình bày:

• Tác giả chủ động giới hạn phạm vi nghiên cứu ở việc phân tích các tác động tiêu cực điển hình, do đó chưa xây dựng mô hình định lượng cân bằng để đo lường đồng thời cả lợi ích ròng và chi phí tổn thất của toàn cầu hóa đối với nền kinh tế.
• Các số liệu thực chứng thứ cấp chủ yếu được thu thập đến mốc thời gian 2013 - 2014; các phân tích tại Chương III về giải pháp cho Việt Nam chủ yếu mang tính định tính và định hướng chính sách, chưa có các mô hình kinh tế lượng kiểm định tác động cụ thể cho từng ngành hàng.

Hướng nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng: Đánh giá tác động đa chiều của các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới (như EVFTA, CPTPP) đối với môi trường và thị trường lao động tại Việt Nam bằng phương pháp định lượng hồi quy chuyên sâu.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là tài liệu tham khảo hữu ích cho:

• Sinh viên, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Kinh tế quốc tế, Thương mại quốc tế, Kinh tế phát triển và Quan hệ quốc tế.
• Các nhà nghiên cứu quan tâm đến mặt trái của tự do hóa kinh tế, vấn đề nợ công, suy thoái môi trường xuyên biên giới và hiện tượng chảy máu chất xám tại các nền kinh tế đang phát triển.
• Phần đáng tham khảo nhất là Chương II với cấu trúc luận điểm chặt chẽ, tổng hợp dữ liệu thực chứng đa dạng từ nhiều tổ chức quốc tế (WB, UNCTAD, WHO, UNDP) về 7 tác động tiêu cực cốt lõi của toàn cầu hóa kinh tế.

Câu hỏi thường gặp

1. Các tổ chức quốc tế như UN, WB, UNDP và WTO phân loại "quốc gia đang phát triển" dựa trên các tiêu chí nào? Liên Hợp Quốc (UN) dựa trên GNP đầu người, tỷ lệ sống của trẻ sơ sinh, calo bình quân, tỷ lệ đi học, tiêu thụ điện năng và tính ổn định pháp luật. WB xác định dựa trên ngưỡng GDP bình quân đầu người dưới 9.200 USD/năm. UNDP phân định qua Chỉ số phát triển con người (HDI) tổng hợp từ tuổi thọ, giáo dục và thu nhập. WTO không áp dụng tiêu chí định lượng cố định mà áp dụng nguyên tắc "tự nhận" (2/3 thành viên WTO tự nhận là nước đang phát triển).

2. Quy mô thống trị của các công ty xuyên quốc gia (TNCs) được thể hiện qua các con số thống kê nào? Tính đến năm 2009, thế giới có khoảng 82.000 TNCs với 810.000 chi nhánh nước ngoài. Các TNCs kiểm soát 2/3 thương mại toàn cầu, hơn 90% tổng vốn FDI toàn thế giới (riêng TNCs của Mỹ, Nhật Bản và Tây Âu chiếm 1/3 FDI toàn cầu), và nắm giữ 9/10 kết quả nghiên cứu, chuyển giao công nghệ. Hàng hóa công nghệ cao trong nội bộ TNCs chiếm tới 43,1% tổng giá trị xuất khẩu của các tập đoàn này.

3. Khủng hoảng tài chính châu Á năm 1997 và khủng hoảng tài chính 2008 gây tổn thất như thế nào cho các nước đang phát triển và Việt Nam? Khủng hoảng 1997 gây thiệt hại hơn 300 tỷ USD (chiếm 20% tổng GDP của 5 nước Thái Lan, Indonesia, Philippines, Hàn Quốc, Malaysia), làm số dân nghèo tại Thái Lan và Philippines tăng gấp 3 lần và kéo lùi kinh tế 20 năm. Khủng hoảng 2008 làm tốc độ tăng trưởng sản lượng các nước đang phát triển giảm xuống mức 2,4% vào năm 2009; đồng thời khiến tăng trưởng GDP của Việt Nam năm 2008 chỉ đạt 6,6%, thấp hơn mục tiêu đề ra là 8,5% - 9,0%.

4. Dữ liệu thực chứng về tình trạng "chảy máu chất xám" từ các nước đang phát triển được ghi nhận ra sao? Từ năm 1961, hơn 2 tỷ lao động kỹ năng cao đã di cư sang Mỹ, Canada và Anh. Châu Phi mất 30% lao động tay nghề cao (1960 - 1987), mất 10.000 nhà quản lý và 6.000 giáo sư mỗi năm, tốn 4 tỷ USD/năm thuê chuyên gia phương Tây. Ấn Độ mất 2 tỷ USD/năm chi phí đào tạo kỹ sư CNTT di cư sang Mỹ. Hiện nay, 90% trong 150 triệu nhân lực khoa học - công nghệ toàn cầu tập trung tại nhóm 7 nước phát triển nhất (G7).

5. Vì sao các nước đang phát triển có nguy cơ trở thành "bãi rác công nghệ" và ô nhiễm môi trường khi hội nhập? Thông qua dòng vốn FDI và viện trợ, các nước phát triển chuyển giao các máy móc, thiết bị lạc hậu, không đạt chuẩn môi trường ở chính quốc sang các nước đang phát triển với giá định giá cao. Cùng với sự quản lý lỏng lẻo tại nước tiếp nhận, hoạt động khai thác tài nguyên bừa bãi dẫn đến suy thoái nghiêm trọng, gây ra các thảm họa ô nhiễm không khí tại New Delhi (Ấn Độ), cháy rừng tại Sumatra (Indonesia) và tro bụi tại Malaysia.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Đặng Thùy Dương đã hệ thống hóa cơ sở lý luận và cung cấp bức tranh thực chứng sâu sắc về 7 tác động tiêu cực điển hình của toàn cầu hóa kinh tế đối với các quốc gia đang phát triển. Công trình làm nổi bật các thách thức nghiêm trọng về gia tăng bất bình đẳng giàu nghèo, sức ép cạnh tranh, bất ổn tài chính, suy thoái môi trường, gánh nặng nợ công, phụ thuộc công nghệ và chảy máu chất xám. Trên cơ sở bài học kinh nghiệm quốc tế, đề tài đã đề xuất các nhóm giải pháp vĩ mô và vi mô thiết thực nhằm giúp Việt Nam tận dụng cơ hội, hạn chế tối đa tổn thất và thực hiện hội nhập kinh tế quốc tế thành công.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TOÀN CẦU HÓA VÀ TOÀN CẦU HÓA KINH TẾ 1. Khái quát về toàn cầu hóa 1. Khái niệm toàn cầu hóa Thuật ngữ toàn cầu hóa (tiếng Anh là Globalization ) xuất hiện lần đầu tiên trong từ điển của nước Anh vào năm 1961 và được sử dụng phổ biến từ khoảng cuối thập niên 1980 trở lại đây. Thuật ngữ này diễn đạt một nhận thức mới của loài người về một hiện tượng, một quá trình quan trọng trong quan hệ quốc tế hiện đại.

Tới nay, đây không còn là một vấn đề mới, nhưng để có một cái nhìn chính xác và toàn diện về toàn cầu hóa thì cần phải xem xét nó trên nhiều phương diện, góc độ, và mỗi cách tiếp cận lại cho ta một cách định nghĩa không giống nhau về xu thế này. Quan điểm toàn cầu hóa được nhiều người thống nhất hiện nay, đó là: Toàn cầu hóa là một quá trình xã hội hóa ngày càng sâu sắc, sự phát triển của lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất cùng với những mối quan hệ biện chứng giữa hai yếu tố này ở quy mô toàn cầu. Theo đó sự ảnh hưởng cũng như sự tác động mọi mặt của đời sống từng quốc gia, từng nước trở nên không có giới hạn, không bị ràng buộc bởi khoảng cách lãnh thổ, địa lí, khu vực, vùng hay từng quốc gia. Xu hướng này không chỉ diễn ra trên một hay một vài phương diện đơn lẻ mà nó bao gồm nhiều phương diện khác nhau: kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội… Trong đó, có thể nói toàn cầu hóa kinh tế vừa là trung tâm, vừa là cơ sở, và cũng là động lực thúc đẩy các lĩnh vực khác.Trên thực tế thì toàn cầu hóa kinh tế là xu thế nổi bật nhất và các nghiên cứu cũng thường tập trung phân tích, bàn luận về toàn cầu hóa kinh tế.

Những nguyên nhân thúc đẩy toàn cầu hóa phát triển 1. Sự phát triển của nền kinh tế thị trường Ngày nay, kinh tế thị trường phát triển mạnh mẽ theo cả chiều rộng và chiều sâu với sự ra đời của nhiều loại hình kinh tế thị trường cùng các loại hình công cụ thị trường mới. Nền kinh tế thị trường ngày nay thống nhất ở cơ chế vận hành: cơ chế thị trường. Đây là xu thế khách quan dẫn tới sự ra đời của toàn cầu hóa.

Trên thế giới chưa tồn tại một quốc gia nào có thể phát triển mà không dựa trên nền kinh tế thị trường. Quá trình hình thành và phát triển của các nền kinh tế thị trường trên thế giới đã diễn ra một cách đa dạng, phong phú và trên nhiều cấp độ khác nhau. Kinh tế thị trường tạo điều kiện cho sự phát triển của lực lượng sản xuất, làm cho quy mô sản xuất không còn bị bó hẹp trong phạm vi của từng quốc gia mà đã mang tầm quốc tế, như vậy cũng có nghĩa là thúc đẩy quá trình phân công lao động quốc tế, gắn các quốc gia vào sự ràng buộc của sản xuất và tiêu thụ. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Kinh tế thi trường càng phát triển thì sự giao thoa thâm nhập lẫn nhau giữa các nền kinh tế càng tăng.

Sự phát triển mạnh mẽ của kinh tế thị trường không chỉ ở sự mở rộng quy mô về không gian, về sự xâm nhập, ràng buộc lẫn nhau giữa các quốc gia mà còn thể hiện ở sự phát triển theo chiều sâu. Đó là sự bùng nổ phát triển của thi trường tài chính gắn liền với sự xuất hiện của một loạt công cụ mới trong thanh toán giao dịch. Thi trường sản phẩm hàng hoá cũng gia tăng mạnh mẽ thể hiện ở quy mô chưa từng có của khối lượng các giao dich thương mại và ở sự phát triển của các giao dịch mới như thương mại dịch vụ và điện tử. Như vậy có thể thấy sư phát triển mạnh mẽ của cơ chế thị trường chính là cơ sở, điều kiện cho quá trình quốc tế hoá.

Kinh tế thị trường ngày càng phát triển thì phân công lao động ngày càng trở nên sâu sắc, dẫn tới sự gắn bó giữa các bộ phận, các thị trường càng thêm khăng khít. Kinh tế thị trường là bàn đạp, là cơ sở cho sự gia tăng của sức sản xuất, thúc đẩy quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa, thúc đẩy sự phân công lao động. Bên cạnh đó, sự nhất thể hóa về mặt thị trường và cơ chế vận hành của nền kinh tế thị trường là cơ sở cho sự gia tăng của xu hướng toàn cầu hóa trên ba khía cạnh: đầu tiên là tạo điều kiện cho sự phát triển mạnh mẽ của lực lượng sản xuất, giúp quy mô sản xuất cũng như không gian lưu thông của các yếu tố của quá trình sản xuất không còn bị bó hẹp trong phạm vi của từng quốc gia, thứ hai là sự phát triển của nền kinh tế thị trường mang lại cơ chế thống nhất cho quá trình xử lý các mối quan hệ kinh tế, cuối cùng là kinh tế thị trường càng phát triển, độ mở của nền kinh tế càng cao thì toàn cầu hóa kinh tế càng có nhiều cơ hội phát triển. Sự phát triển ngày càng cao của lực lượng sản xuất Quá trình quá độ của nền kinh tế thế giới từ nền kinh tế công nghiệp sang nền kinh tế tri thức được thể hiện rõ ràng nhất ở các quốc gia phát triển.

Cùng với nó các quốc gia đang phát triển cũng đã kết hợp bước chuyển nông nghiệp lên công nghiệp và từng bước rút ngắn quá trình xây dựng những cơ sở của nền kinh tế tri thức. Sự phát triển của kinh tế tri thức dựa trên các công nghệ có hàm lượng khoa hoc kỹ thuật cao, nhất là công nghệ thông tin đã tạo ra điều kiện thuận lợi cho sự đẩy nhanh xu thế toàn cầu hoá. Nghành công nghiệp này đồng thời cũng góp phần nâng cao trình độ dân trí, tạo điều kiện cho nền dân chủ phát triển, thúc đẩy nhu cầu mở cửa, giao lưu, hội nhập. Chính sự phát triển như vũ bão của khoa học kỹ thuật đã đẩy quốc tế hoá nền kinh tế lên một thời kỳ mới, thời kỳ toàn cầu hoá nền kinh tế thế giới.

Các quốc gia dù muốn hay không đều chịu tác động của của quá trình toàn cầu hoá kinh tế và đương nhiên để tồn tại và phát triển trong điều kiện hiện nay không thế không tham gia vào quá trình hội nhập quốc tế. Sự ra tăng của các vấn đề toàn cầu Sự gia tăng của các vấn đề toàn cầu là một trong những yếu tố thúc đẩy sự ra đời của xu thế toàn cầu hóa. Thế giới ngày càng quen thuộc với các tin LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] tức về ô nhiễm môi trường, hiệu ứng nhà kính, thủng tầng ôzôn, dịch bệnh,.Chính những vấn đề thu hút sự quan tâm của toàn thế giới này đã gắn kết các quốc gia lại với nhau, cùng chung tay để giải quyết. Hơn nữa, sự phát triển của nền kinh tế thế giới trong những thập kỉ gần đây dưới tác động của những quy luật kinh tế thị trường cũng đã đẩy sự phân hóa giai cấp thêm sâu sắc, đây cũng là một vấn đề lớn, đòi hỏi sự hợp tác của tất cả các quốc gia, không phân biệt giàu nghèo.

Sự quốc tế hóa các hoạt động kinh doanh và vai trò ngày càng lớn của các TNC. Hiện tượng các công ty mở rộng sản xuất kinh doanh ra khỏi phạm vi biên giới quốc gia hay còn gọi là sự quốc tế hóa các hoạt động kinh doanh là nguyên nhân quan trọng trực tiếp tạo ra xu thế toàn cầu, đồng thời thúc đẩy quá trình này xuyên suốt các giai đoạn khác nhau của nó. Thương mại quốc tế ngày càng phát triển hơn nhờ chính sách tự do hóa của các Chính phủ cho phép các công ty có thể phân bổ cơ cấu sản xuất của mình trên phạm vi toàn cầu thông qua việc đầu tư sang thị trường nước ngoài. Dưới tác động của các tiến bộ kĩ thuật cùng với chính sách tự do hóa của các nước, quá trình sản xuất kinh doanh ngày càng được quốc tế hóa ở mức độ cao và trên diện rộng hơn: - Thứ nhất là sự gia tăng trao đổi giữa các yếu tố đầu vào của sản xuất kinh doanh giữa các nước như vốn, thiết bị, nguyên nhiên liệu, công nghệ thông tin, lao động,.

- Thứ hai là vai trò ngày càng lớn của các công ty xuyên quốc gia (TNCs), chúng không những đóng vai trò tích cực vào việc phát triển của lực lượng sản xuất mà còn trực tiếp liên kết nền kinh tế của các quốc gia lại với nhau thông qua các hoạt động đầu tư, sản xuất kinh doanh ở nhiều nơi trên thế giới, lưu chuyển dòng tư bản, thúc đẩy lưu thông hàng hóa và dịch vụ giữa các TNCs,. Độc quyền dường như là hệ quả tất yếu do sự phát triển mạnh mẽ của sản xuất tư bản chủ nghĩa. Trong lịch sử của nền sản xuất thế giới vào cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20 và trong những năm đầu của thế kỷ 21, cuộc cách mạng khoa học kĩ thuật đã đưa lại sự phát triển chưa từng có của các công ty xuyên quốc gia. Đến nay có gần khoảng 60.000 công ty xuyên quốc gia đang kiểm soát 2/3 nền thương mại thế giới, 4/5 nguồn vốn đầu tư trực tiếp ở nước ngoài và 9/10 kết quả nghiên cứu và chuyển giao công nghệ thế giới.

Với sức mạnh như vậy các công ty xuyên quốc gia không những có ưu thế trong phân phối tài nguyên trên phạm vi thế giới giúp cho việc thúc đẩy phân công lao động quốc tế đi vào chi tiết hoá mà còn thông qua việc toàn cầu hoá sản xuất và kinh doanh để đẩy nhanh tiến trình toàn cầu hoá kinh tế. Sự phát triển mạnh mẽ của các công ty xuyên quốc gia trên địa phận toàn cầu đã tạo ra LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] mạng lưới liên kết kinh tế quốc tế. Các quốc gia có thể tham gia ngay vào dây chuyền sản xuất quốc tế và cũng vì vậy mối quan hệ phụ thuộc lẫn nhau gia tăng. Các công ty xuyên quốc gia đã đóng vai trò rất lớn trong việc tăng mức xuất khẩu, gia tăng mạnh mẽ vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài vào các nước đang phát triển đẩy mạnh tiến trình hội nhập của nền kinh tế này vào nền kinh tế thế giới nói chung.

Như vậy sự phát triển và xâm nhập ngày càng mạnh của các công ty xuyên quốc gia vào các nền kinh tế dân tộc đã góp phần xoá bỏ sự ngăn cách, biệt lập trong phát triển của nhiều quốc gia trên thế giới.