Nghiên cứu tác động của người dân đến tài nguyên rừng tại KBT Na Hang

Luận văn thạc sĩ phân tích tác động của người dân địa phương tại khu bảo tồn thiên nhiên Na Hang, Tuyên Quang và đề xuất các giải pháp bền vững.

• Tác giả: Ngô Ngọc Tuyên
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Bá Ngãi
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Nghiên cứu tác động của người dân địa phương đến tài nguyên rừng tại khu bảo tồn thiên nhiên Na Hang tỉnh Tuyên Quang
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ khoa học lâm nghiệp
• Năm xuất bản: 2007
• Địa điểm: Hà Tây

Mục lục chi tiết

• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu
• 1.1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu trên thế giới
• 1.2. Tổng quan vấn đề nghiên cứu ở Việt Nam

Tóm tắt

I. Phân tích tác động người dân đến tài nguyên rừng KBT Na Hang

Khu bảo tồn thiên nhiên (KBT) Na Hang, một cấu phần quan trọng của hệ sinh thái rừng Tuyên Quang, là nơi lưu giữ giá trị bảo tồn đa dạng sinh học Na Hang ở cấp quốc gia và toàn cầu. Nơi đây là ngôi nhà của nhiều loài động thực vật quý hiếm, đặc biệt là loài Voọc mũi hếch (Pygathrix avunculus) đang bị đe dọa tuyệt chủng. Tuy nhiên, tài nguyên rừng tại đây đang đối mặt với áp lực lớn từ các hoạt động sinh kế của cộng đồng địa phương. Sự tồn tại của các dân tộc Tày, Dao, Kinh, H'mông qua nhiều thế hệ đã hình thành một mối quan hệ mật thiết với rừng. Rừng không chỉ là không gian văn hóa mà còn là nguồn cung cấp lương thực, thực phẩm, gỗ, củi và các sản phẩm thiết yếu khác. Sự phụ thuộc vào tài nguyên rừng đã trở thành một đặc tính kinh tế - xã hội cốt lõi của khu vực. Chính điều này đã tạo ra một xung đột giữa bảo tồn và phát triển dai dẳng. Một bên là mục tiêu bảo vệ nghiêm ngặt hệ sinh thái, một bên là nhu cầu sinh tồn hàng ngày của người dân. Việc thành lập khu bảo tồn đã làm thay đổi quyền tiếp cận tài nguyên truyền thống, gây ra những mâu thuẫn và các tác động tiêu cực không thể tránh khỏi. Hiểu rõ bản chất và mức độ của những tác động này là bước đi tiên quyết để xây dựng các giải pháp quản lý rừng bền vững và hài hòa lợi ích các bên.

1.1. Tổng quan giá trị đa dạng sinh học hệ sinh thái KBT Na Hang

KBT Na Hang là một trong những khu rừng đặc dụng quan trọng nhất của Việt Nam, đặc trưng bởi hệ sinh thái rừng trên núi đá vôi vùng Đông Bắc. Theo các thống kê, khu vực này ghi nhận sự hiện diện của 1.162 loài thực vật, trong đó có nhiều loài được ghi trong sách đỏ như Trai, Mun, Nghiến, Hoàng đàn. Về động vật, đã xác định được 90 loài thú, 263 loài chim, và 61 loài bò sát. Đặc biệt, đây là nơi sinh cảnh quan trọng của loài Voọc mũi hếch, cùng nhiều động vật hoang dã quý hiếm KBT Na Hang khác như Voọc đen má trắng, Gấu ngựa, Cầy vằn. Những giá trị này không chỉ có ý nghĩa khoa học mà còn là tiềm năng to lớn cho việc phát triển kinh tế, đặc biệt là du lịch sinh thái.

1.2. Sự phụ thuộc vào tài nguyên rừng của cộng đồng địa phương

Đời sống của các cộng đồng dân tộc sinh sống trong và ven KBT Na Hang gắn liền với rừng. Các hoạt động khai thác tài nguyên rừng là nguồn thu nhập và nguồn sống chính. Theo nghiên cứu của Ngô Ngọc Tuyên (2007), thu nhập từ rừng chiếm một tỷ trọng đáng kể trong cơ cấu kinh tế hộ gia đình. Người dân khai thác gỗ để làm nhà, làm củi đun, thu hái lâm sản ngoài gỗ (NTFPs) như măng, dược liệu, và thực hiện canh tác nương rẫy để sản xuất lương thực. Sự phụ thuộc này đặc biệt lớn ở các hộ nghèo và các cộng đồng sống ở vùng sâu, vùng xa, nơi các lựa chọn sinh kế thay thế còn hạn chế. Do đó, bất kỳ sự thay đổi nào trong chính sách quản lý rừng đều ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống của họ.

1.3. Bối cảnh xung đột giữa bảo tồn và phát triển tại khu vực

Việc thành lập KBT Na Hang đặt ra các quy định nghiêm ngặt về bảo vệ rừng, hạn chế các hoạt động khai thác tài nguyên của người dân. Điều này tạo ra một mâu thuẫn trực tiếp. Một mặt, các cơ quan quản lý nỗ lực thực thi pháp luật để bảo vệ đa dạng sinh học. Mặt khác, người dân phải đối mặt với khó khăn khi nguồn sinh kế người dân vùng đệm truyền thống bị thu hẹp. Xung đột giữa bảo tồn và phát triển biểu hiện qua các hành vi khai thác lâm sản trái phép, lấn chiếm đất rừng để sản xuất. Giải quyết xung đột này đòi hỏi một cách tiếp cận tổng thể, không chỉ tập trung vào các biện pháp cưỡng chế mà còn phải tính đến việc cải thiện đời sống và tạo ra các sinh kế bền vững cho người dân địa phương.

II. Thách thức từ tác động người dân đến tài nguyên rừng Na Hang

Các hoạt động sinh kế của người dân địa phương tạo ra nhiều thách thức trực tiếp đối với công tác quản lý và bảo vệ tài nguyên rừng KBT Na Hang. Các tác động này diễn ra dưới nhiều hình thức, từ quy mô nhỏ lẻ đến có tổ chức, gây suy giảm nghiêm trọng về diện tích và chất lượng rừng. Nghiên cứu thực địa của Ngô Ngọc Tuyên (2007) chỉ ra rằng, bình quân mỗi năm có gần 90 vụ vi phạm Luật Bảo vệ và Phát triển rừng được ghi nhận tại KBT, chủ yếu liên quan đến phá rừng làm nương, khai thác gỗ, và săn bắt động vật hoang dã. Tình trạng canh tác nương rẫy theo phương thức du canh, đặc biệt là ở các cộng đồng người Dao và H'mông, là nguyên nhân hàng đầu gây mất rừng và thoái hóa đất. Bên cạnh đó, nạn khai thác lâm sản trái phép, bao gồm cả gỗ và lâm sản ngoài gỗ (NTFPs), vẫn diễn ra âm ỉ, đáp ứng nhu cầu tiêu dùng tại chỗ và bán ra thị trường. Áp lực này không chỉ làm suy giảm trữ lượng tài nguyên mà còn phá vỡ cấu trúc hệ sinh thái, ảnh hưởng đến nơi cư trú của các loài động vật hoang dã quý hiếm KBT Na Hang. Việc giải quyết những thách thức này đòi hỏi sự hiểu biết sâu sắc về các hình thức tác động, nguyên nhân kinh tế - xã hội và mức độ ảnh hưởng của từng hoạt động.

2.1. Thực trạng canh tác nương rẫy và chuyển đổi đất rừng

Canh tác nương rẫy là một phương thức sản xuất truyền thống nhưng lại là một trong những tác động tiêu cực lớn nhất. Theo khảo sát, có tới 84,16% số hộ gia đình tham gia đốt nương làm rẫy. Đặc biệt, các dân tộc Dao và H'mông có diện tích nương rẫy trung bình lớn nhất, tương ứng 1,02 ha và 0,98 ha mỗi hộ. Phương thức du canh quay vòng, đốt thực bì vào mùa khô và canh tác 2-3 năm rồi bỏ hoang đã dẫn đến việc chuyển đổi mục đích sử dụng đất rừng trên diện rộng. Hậu quả là làm mất thảm thực vật, gây xói mòn đất, suy giảm độ phì và phá vỡ cân bằng sinh thái. Đây là thách thức lớn nhất đối với nỗ lực phục hồi và quản lý rừng bền vững.

2.2. Vấn nạn khai thác lâm sản trái phép Gỗ và lâm sản ngoài gỗ

Khai thác lâm sản trái phép là một vấn đề nhức nhối. Nghiên cứu chỉ ra 84,16% số hộ được khảo sát có tham gia khai thác gỗ. Khối lượng khai thác gỗ trung bình là 4,19 m³/hộ/năm, chủ yếu để làm nhà, đồ dùng và bán. Các loài gỗ quý như Nghiến, Trai, Hoàng đàn là mục tiêu chính. Ngoài gỗ, việc khai thác củi cũng gây áp lực lớn, với 100% hộ gia đình tham gia. Khối lượng củi khai thác để bán trung bình là 18,84 ste/hộ/năm. Nhu cầu này tăng mạnh do sự xuất hiện của các công trình lớn như Thủy điện Tuyên Quang. Việc khai thác quá mức các lâm sản ngoài gỗ (NTFPs) khác như tre, nứa cũng làm suy kiệt nguồn tài nguyên và ảnh hưởng đến khả năng tái sinh của rừng.

2.3. Săn bắt động vật hoang dã quý hiếm tại KBT Na Hang

Mặc dù tài liệu gốc không đi sâu phân tích, săn bắt động vật hoang dã vẫn là một mối đe dọa nghiêm trọng đối với bảo tồn đa dạng sinh học Na Hang. Nhu cầu về thực phẩm, dược liệu truyền thống và buôn bán trái phép đã thúc đẩy các hoạt động săn bắt, đặt bẫy trong rừng. Các loài như sơn dương, lợn rừng, và các loài linh trưởng, trong đó có cả động vật hoang dã quý hiếm KBT Na Hang, đang đối mặt với nguy cơ suy giảm quần thể. Hoạt động này không chỉ làm giảm số lượng cá thể mà còn phá vỡ chuỗi thức ăn, gây mất cân bằng hệ sinh thái và làm giảm giá trị bảo tồn của khu vực.

III. Cách phát triển sinh kế giảm tác động đến tài nguyên rừng

Để giảm thiểu tác động tiêu cực lên tài nguyên rừng KBT Na Hang, việc xây dựng và triển khai các giải pháp sinh kế bền vững là yêu cầu cấp bách. Thay vì chỉ tập trung vào các biện pháp cấm đoán, chiến lược cần hướng đến việc tạo ra các nguồn thu nhập thay thế, giúp người dân giảm dần sự phụ thuộc vào tài nguyên rừng. Các mô hình phát triển kinh tế phải gắn liền với lợi thế của địa phương và mục tiêu bảo tồn. Một trong những hướng đi tiềm năng là phát triển du lịch sinh thái cộng đồng, tận dụng cảnh quan thiên nhiên và bản sắc văn hóa độc đáo của các dân tộc. Song song đó, việc quản lý và khai thác bền vững lâm sản ngoài gỗ (NTFPs) có thể tạo ra nguồn thu nhập ổn định mà không phá hủy hệ sinh thái. Hơn nữa, việc áp dụng các cơ chế tài chính tiên tiến như chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng (PFES) sẽ tạo ra nguồn lực để hỗ trợ người dân tham gia bảo vệ rừng. Những giải pháp này khi được thực hiện đồng bộ sẽ góp phần giải quyết bài toán xung đột giữa bảo tồn và phát triển, hướng tới một tương lai bền vững cho cả con người và thiên nhiên tại Na Hang.

3.1. Mô hình phát triển du lịch sinh thái cộng đồng bền vững

Phát triển du lịch sinh thái cộng đồng là một giải pháp then chốt để tạo sinh kế người dân vùng đệm. KBT Na Hang sở hữu cảnh quan hồ thủy điện, hang động và rừng nguyên sinh hùng vĩ, kết hợp với văn hóa bản địa phong phú của các dân tộc Tày, Dao. Việc xây dựng các tour du lịch trải nghiệm (homestay, trekking, khám phá văn hóa) sẽ tạo ra việc làm và thu nhập trực tiếp cho người dân. Điều quan trọng là mô hình này phải được xây dựng dựa trên sự tham gia của cộng đồng, đảm bảo lợi ích được chia sẻ công bằng và các hoạt động du lịch không gây hại đến môi trường. Đây là cách biến tài sản thiên nhiên thành động lực kinh tế, khuyến khích người dân bảo vệ chính nguồn tài nguyên mang lại lợi ích cho họ.

3.2. Tối ưu hóa thu nhập từ lâm sản ngoài gỗ NTFPs

Khai thác lâm sản ngoài gỗ (NTFPs) là hoạt động truyền thống, nhưng cần được tổ chức lại theo hướng bền vững. Thay vì khai thác tự phát và bán thô, cần có sự đầu tư vào quy hoạch vùng nguyên liệu, hướng dẫn kỹ thuật thu hái bền vững và phát triển chuỗi giá trị. Các sản phẩm như măng, mật ong rừng, cây dược liệu có thể được chế biến sâu để nâng cao giá trị gia tăng. Việc xây dựng thương hiệu và kết nối thị trường cho các sản phẩm đặc hữu của Na Hang sẽ giúp người dân có thu nhập cao hơn từ một diện tích rừng nhỏ hơn, qua đó giảm áp lực khai thác tràn lan và góp phần vào quản lý rừng bền vững.

3.3. Áp dụng chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng PFES

Chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng (PFES) là một công cụ kinh tế hiệu quả để huy động nguồn lực cho công tác bảo vệ rừng. Các đơn vị sử dụng dịch vụ môi trường rừng, như các nhà máy thủy điện (điển hình là Thủy điện Tuyên Quang) và các công ty du lịch, sẽ chi trả một khoản phí. Nguồn thu này sau đó được phân bổ lại cho các cộng đồng, hộ gia đình nhận khoán bảo vệ rừng. Cơ chế này tạo ra một nguồn tài chính ổn định, công nhận và đền bù cho công sức của người dân, khuyến khích vai trò cộng đồng trong bảo vệ rừng. Việc triển khai hiệu quả PFES sẽ trực tiếp cải thiện thu nhập, giúp người dân yên tâm giữ rừng.

IV. Vai trò cộng đồng trong quản lý tài nguyên rừng bền vững

Thành công của công tác bảo tồn đa dạng sinh học Na Hang không thể thiếu sự tham gia chủ động và tích cực của cộng đồng địa phương. Các phương pháp quản lý từ trên xuống, chỉ dựa vào lực lượng kiểm lâm, đã cho thấy nhiều hạn chế. Việc trao quyền và nâng cao năng lực cho người dân chính là chìa khóa để quản lý rừng bền vững. Khi cộng đồng được xem là chủ thể, họ sẽ có trách nhiệm hơn với việc bảo vệ nguồn tài nguyên gắn liền với cuộc sống của mình. Cần phát huy tri thức bản địa trong quản lý tài nguyên, những kinh nghiệm quý báu được tích lũy qua nhiều thế hệ về sử dụng và bảo vệ rừng. Đồng thời, việc xây dựng các cơ chế đồng quản lý, nơi Ban quản lý KBT và người dân cùng nhau tuần tra, giám sát và ra quyết định, sẽ giúp tăng cường hiệu quả và giảm thiểu xung đột. Trao quyền đi đôi với chia sẻ lợi ích là nguyên tắc cốt lõi để thúc đẩy vai trò cộng đồng trong bảo vệ rừng, biến họ từ người khai thác thành người bảo vệ tài nguyên rừng.

4.1. Nâng cao vai trò cộng đồng trong bảo vệ và giám sát rừng

Nâng cao vai trò cộng đồng trong bảo vệ rừng cần được cụ thể hóa bằng các hành động thiết thực. Thành lập và củng cố các tổ, đội bảo vệ rừng dựa vào cộng đồng là một giải pháp hiệu quả. Các thành viên, là người dân địa phương, am hiểu địa bàn sẽ thực hiện tuần tra, phát hiện và ngăn chặn kịp thời các hành vi vi phạm như khai thác lâm sản trái phép hay săn bắt động vật hoang dã. Nhà nước và Ban quản lý KBT cần có cơ chế hỗ trợ, đào tạo và cung cấp trang thiết bị cho các tổ đội này. Khi người dân trở thành tai mắt của lực lượng chức năng, hiệu quả quản lý sẽ được nâng lên rõ rệt, đồng thời tạo ra ý thức tự giác bảo vệ tài sản chung của cả cộng đồng.

4.2. Phát huy tri thức bản địa trong quản lý tài nguyên thiên nhiên

Các cộng đồng dân tộc tại Na Hang sở hữu một kho tàng tri thức bản địa trong quản lý tài nguyên. Đó là kiến thức về các loài cây thuốc, mùa vụ thu hái lâm sản ngoài gỗ (NTFPs) sao cho không cạn kiệt, hay các quy ước, hương ước của làng bản về bảo vệ rừng thiêng, nguồn nước. Thay vì bỏ qua, các nhà quản lý cần tích hợp những tri thức này vào kế hoạch bảo tồn và phát triển. Việc kết hợp khoa học hiện đại và kinh nghiệm truyền thống sẽ tạo ra các phương pháp quản lý phù hợp hơn với điều kiện thực tế, dễ được cộng đồng chấp nhận và thực thi. Tôn trọng và phát huy tri thức bản địa cũng là cách để bảo tồn văn hóa và củng cố mối liên kết giữa con người và rừng.

4.3. Xây dựng cơ chế đồng quản lý rừng giữa các bên liên quan

Để giải quyết căn cơ xung đột giữa bảo tồn và phát triển, cần xây dựng một cơ chế đồng quản lý chính thức. Cơ chế này cho phép đại diện cộng đồng tham gia vào quá trình lập kế hoạch, thực thi và giám sát các hoạt động quản lý rừng cùng với Ban quản lý KBT. Trong khuôn khổ này, các bên sẽ cùng nhau xác định ranh giới các khu vực được phép khai thác tài nguyên có điều kiện, xây dựng quy chế chia sẻ lợi ích từ các hoạt động như du lịch sinh thái hay chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng (PFES). Một cơ chế đồng quản lý minh bạch và công bằng sẽ tạo dựng niềm tin, giúp các quyết sách gần hơn với thực tế và đảm bảo quyền lợi, trách nhiệm của người dân trong việc bảo vệ hệ sinh thái rừng Tuyên Quang.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o Bé n«ng nghiÖp vµ PTNT Tr­êng §¹i häc L©m nghiÖp Ng« Ngäc Tuyªn Nghiªn cøu t¸c ®éng cña ng­êi d©n ®Þa ph­¬ng ®Õn tµi nguyªn rõng t¹i khu b¶o tån thiªn nhiªn Na Hang tØnh Tuyªn Quang LuËn v¨n th¹c sü khoa häc l©m nghiÖp Hµ T©y, n¨m 2007 Bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o Bé n«ng nghiÖp vµ PTNT Tr­êng §¹i häc L©m nghiÖp Ng« Ngäc Tuyªn Nghiªn cøu t¸c ®éng cña ng­êi d©n ®Þa ph­¬ng ®Õn tµi nguyªn rõng t¹i khu b¶o tån thiªn nhiªn Na Hang tØnh Tuyªn Quang Chuyªn ngµnh: L©m häc M· sè: 60.60 LuËn v¨n th¹c sü khoa häc l©m nghiÖp Ng­êi h­íng dÉn khoa häc: PGS. NguyÔn B¸ Ng·i Hµ T©y, n¨m 2007 1 §Æt vÊn ®Ò Sù tån t¹i cña x· héi loµi ng­êi liªn quan mËt thiÕt ®Õn c¸c nguån tµi nguyªn thiªn nhiªn nh­: N­íc, kh«ng khÝ, kho¸ng s¶n, ®éng vËt vµ thùc vËt. Nhu cÇu c¬ b¶n vµ sù sèng cßn cña con ng­êi phô thuéc vµo c¸c nguån tµi nguyªn ®ã. Song, con ng­êi ®· m¾c ph¶i nh÷ng sai lÇm lµ khai th¸c, tµn ph¸ thiªn nhiªn mét c¸ch nghiªm träng.

HËu qu¶ lµ sè loµi sinh vËt ngµy cµng gi¶m vÒ sè l­îng vµ chÊt l­îng, c¸c hÖ sinh th¸i ®éng thùc vËt bÞ ph¸ vì, suy tho¸i, gi«ng b·o, lò lôt, h¹n h¸n liªn tiÕp x¶y ra. B¶o vÖ m«i tr­êng vµ tµi nguyªn thiªn nhiªn nh»m môc tiªu ph¸t triÓn bÒn v÷ng lµ vÊn ®Ò mang tÝnh chÊt toµn cÇu, v­ît ra khái ph¹m vi mét quèc gia. Trong nhiÒu n¨m qua, ChÝnh phñ ViÖt Nam ®· sím cã nh÷ng nç lùc trong c«ng t¸c b¶o vÖ m«i tr­êng vµ b¶o tån ®a d¹ng sinh häc. Ngay tõ n¨m 1962, V­ên quèc gia Cóc Ph­¬ng ®· ®­îc thµnh lËp.

S¾c lÖnh B¶o vÖ rõng vµ quyÕt ®Þnh thµnh lËp m¹ng l­íi kiÓm l©m nh©n d©n ®­îc ban hµnh n¨m 1972. ChiÕn l­îc b¶o tån quèc gia n¨m 1985. LuËt b¶o vÖ vµ ph¸t triÓn rõng n¨m 1991. S¾c lÖnh cña chÝnh phñ vÒ viÖc b¶o vÖ vµ qu¶n lý nh÷ng lo¹i ®éng thùc vËt quý hiÕm n¨m 1993.

Thêi gian gÇn ®©y, ViÖt Nam lµ mét trong nh÷ng n­íc cã b­íc tiÕn tÝch cùc trong c«ng t¸c b¶o vÖ tµi nguyªn m«i tr­êng, b¶o vÖ ®a d¹ng sinh häc. N¨m 1994, ViÖt Nam ®· chÝnh thøc tham gia c«ng ­íc Quèc tÕ vÒ b¶o vÖ ®a d¹ng sinh häc. Ngµy 22 th¸ng 12 n¨m 1995 Thñ t­íng ChÝnh phñ ®· ký quyÕt ®Þnh phª duyÖt “KÕ ho¹ch hµnh ®éng ®a d¹ng sinh häc ë ViÖt Nam”. QuyÕt ®Þnh sè 186/2006/Q§ - TTg cña Thñ t­íng chÝnh phñ vÒ viÖc ban hµnh Quy chÕ qu¶n lý rõng ngµy 14/8/2006, ®· thay thÕ QuyÕt ®Þnh sè 08/2001/Q§ - TTg ngµy 11/1/2001.

LuËt ®Êt ®ai n¨m 2003. LuËt B¶o vÖ vµ ph¸t triÓn rõng ban hµnh n¨m 2004…lµ nh÷ng c¬ së ph¸p lý quan träng ®Ó n­íc ta thùc hiÖn c«ng cuéc b¶o tån ®a d¹ng sinh häc [23], [32], [34], [41]. 2 §Õn nay, ViÖt Nam ®· cã 128 khu rõng ®Æc dông ®­îc thµnh lËp víi tæng diÖn tÝch trªn 2,5 triÖu ha bao gåm c¸c v­ên quèc gia, khu b¶o tån thiªn nhiªn, khu b¶o vÖ c¶nh quan [37]. HÖ thèng c¸c khu b¶o tån ®· vµ ®ang gãp phÇn tÝch cùc vµo sù nghiÖp b¶o tån ®a d¹ng sinh häc, g×n gi÷ nguån gen ®éng thùc vËt rõng, n¬i nghiªn cøu khoa häc, b¶o vÖ di tÝch lÞch sö, v¨n ho¸ vµ danh lam th¾ng c¶nh.Bªn c¹nh chøc n¨ng b¶o tån ®a d¹ng sinh häc, c¸c khu b¶o tån cßn lµ n¬i l­u tr÷ c¸c vËt liÖu thiªn nhiªn cho sù ph¸t triÓn cña c¸c ngµnh y tÕ, gi¸o dôc, n«ng nghiÖp, l©m nghiÖp, c«ng nghiÖp vµ du lÞch.

G×n gi÷ c¸c chøc n¨ng tù nhiªn cña hÖ sinh th¸i, b¶o vÖ ®Êt ®ai, ®iÒu hoµ khÝ hËu, ®¶m b¶o chÊt l­îng cuéc sèng cho thÕ hÖ h«m nay vµ mai sau. MÆc dï hÖ thèng c¸c khu b¶o tån ®ang g×n gi÷ nh÷ng gi¸ trÞ kh«ng thÓ thay thÕ ®­îc nh­ vËy, nh­ng qu¶n lý c¸c khu b¶o tån ®· vµ ®ang gÆp rÊt nhiÒu khã kh¨n tõ phÝa ng­êi d©n ®Þa ph­¬ng. ViÖc thµnh lËp c¸c KBTTN lu«n cã xu h­íng lµm thay ®æi lín tíi cuéc sèng cña hä. B¾t ®Çu tõ nh÷ng thay ®æi vÒ vÞ trÝ nhµ ë, vÒ thãi quen chiÕm h÷u ®Êt ®ai canh t¸c, nguån s¶n phÈm s½n cã ë rõng, dÉn tíi nhiÒu thay ®æi kh¸c vÒ tËp qu¸n canh t¸c, sinh kÕ, v¨n ho¸.

TNR lµ nguån sèng chñ yÕu cña ng­êi d©n sèng trong vµ gÇn rõng bao ®êi nay, giê ®©y d­êng nh­ ®· kh«ng cßn lµ cña hä. Trong khi ®ã, c¸c sinh kÕ t¹o nguån thu nhËp kh¸c ch­a bï ®¾p ®­îc sù thiÕu hôt lín lao nµy. ChÝnh v× vËy, ®· g©y ra m©u thuÉn gi÷a KBTTN vµ ng­êi d©n ®Þa ph­¬ng sèng phô thuéc vµo nguån TNR. Do ®ã, viÖc tån t¹i nh÷ng t¸c ®éng bÊt lîi cña ng­êi d©n vµo TNR lµ mét tÊt yÕu.

Khu b¶o tån thiªn nhiªn Na Hang ®­îc thµnh lËp theo quyÕt ®Þnh sè 274/Q§ - UB ngµy 09/05/1994 cña UBND tØnh Tuyªn Quang nh»m môc ®Ých ban ®Çu lµ b¶o vÖ loµi Voäc mòi hÕch (Pygathrix avunculus) ®­îc xem lµ loµi ®ang bÞ ®e do¹ tuyÖt chñng trªn toµn cÇu. Khu b¶o tån n»m trªn ®Þa bµn hµnh chÝnh cña 5 x·: Thanh T­¬ng, VÜnh Yªn, S¬n Phó, Khau Tinh, C«n L«n thuéc huyÖn Na Hang tØnh Tuyªn Quang víi tæng diÖn tÝch khi thµnh lËp lµ 41.930 ha, 3 ®Õn n¨m 1998 Ban qu¶n lý KBTTN Na Hang ®­îc chuyÓn thµnh H¹t kiÓm l©m Rõng ®Æc dông Na Hang theo quyÕt ®Þnh sè 1115/Q§ - UB ngµy 09/11/1998 cña UBND tØnh Tuyªn Quang víi tæng diÖn tÝch lµ 36. Ngày 19/04/2002 chÝnh phñ ViÖt Nam ®· phª duyÖt dù ¸n Thñy §iÖn Tuyªn Quang, x©y dùng mét con ®Ëp t¹i ®iÓm giao nhau gi÷a hai con s«ng: S«ng G©m vµ s«ng N¨ng thuéc huyÖn Na Hang tØnh Tuyªn Quang. Con ®Ëp ®· lµm ngËp vµ biÕn vïng th­îng l­u s«ng G©m vµ s«ng N¨ng bao gåm mét phÇn diÖn tÝch cña KBTTN Na Hang trë thµnh vïng lßng hå.

§Õn nay, diÖn tÝch KBTTN Na Hang ®­îc ®iÒu chØnh theo quyÕt ®Þnh ngµy 31/12/2006 cña UBND tØnh Tuyªn Quang, KBT n»m trªn ®Þa bµn hµnh chÝnh cña 4 x·: C«n L«n, Khau Tinh, S¬n Phó vµ Thanh T­¬ng víi tæng diÖn tÝch tù nhiªn lµ 37. T¹i ®©y, cã khu hÖ ®éng thùc vËt phong phó, ®Æc tr­ng bëi hÖ sinh th¸i rõng trªn nói ®¸ v«i vïng §«ng B¾c ViÖt Nam. Cho ®Õn nay ®· x¸c ®Þnh ®­îc 1162 loµi thùc vËt [26], trong ®ã cã nhiÒu loµi ®­îc ghi trong s¸ch ®á nh­ Trai, Mun, NghiÕn, L¸t hoa, §inh, Th«ng tre, Hoµng ®µn, TrÇm giã. §· ghi nhËn ®­îc 90 loµi thó, 263 loµi chim, 61 loµi bß s¸t, 35 loµi Õch nh¸i, 219 loµi b­ím, trong ®ã cã nhiÒu loµi quý hiÕm, cã nguy c¬ tuyÖt chñng cÇn ®­îc b¶o vÖ nh­ Voäc mòi hÕch, Voäc ®en m¸ tr¾ng, CÇy v»n, GÊu chã, GÊu ngùa, V¹c tai tr¾ng, Kú nh«ng Tam ®¶o, Cu li nhá [1].

Cã 4 d©n téc chÝnh lµ Tµy, Dao, Kinh, H'm«ng, ngoµi ra cßn cã c¸c d©n téc Nïng, M­êng, S¸n ChØ, Cao Lan vµ Hoa víi sè l­îng Ýt. Hä sinh ®· sinh sèng ë ®©y tõ l©u ®êi víi c¸c tËp qu¸n truyÒn thèng nh­ ®èt n­¬ng lµm rÉy, du canh du c­, s¨n b¾n ®éng vËt, chÆt gç, lÊy cñi, thu l­îm c¸c s¶n phÈm cña rõng. §êi sèng cña ng­êi d©n chñ yÕu dùa vµo TNR lµ chÝnh. Tr×nh ®é d©n trÝ thÊp, tËp qu¸n canh t¸c l¹c hËu, ch­a cã biÖn ph¸p sö dông ®Êt hîp lý, cïng víi søc Ðp vÒ nhu cÇu l­¬ng thùc, thùc phÈm, gç, cñi ngµy cµng gia t¨ng lµ nh÷ng nguyªn nh©n t¸c ®éng m¹nh mÏ tíi TNR cña KBTTN, g©y suy gi¶m nghiªm träng ®a d¹ng sinh häc cña khu b¶o tån.

4 Tr­íc thùc tr¹ng trªn, víi sù ®ãng gãp tÝch cùc cña c¸c ngµnh h÷u quan nh­ Chi côc kiÓm l©m tØnh Tuyªn Quang, Së n«ng nghiÖp vµ ph¸t triÓn n«ng th«n, H¹t kiÓm l©m rõng ®Æc dông Na Hang, cïng c¸c cÊp chÝnh quyÒn ®Þa ph­¬ng, ®· cã nhiÒu biÖn ph¸p tÝch cùc nh»m b¶o vÖ, sö dông vµ ph¸t triÓn bÒn v÷ng TNR. Song, nguån TNR t¹i KBTTN vÉn bÞ x©m h¹i. Mét trong nh÷ng nguyªn nh©n chñ yÕu lµ thiÕu sù tham gia cña ng­êi d©n ®Þa ph­¬ng trong c¸c ho¹t ®éng qu¶n lý b¶o tån TNR. XuÊt ph¸t tõ nh÷ng vÊn ®Ò trªn, t«i lùa chän ®Ò tµi: “Nghiªn cøu t¸c ®éng cña ng­êi d©n ®Þa ph­¬ng ®Õn tµi nguyªn rõng t¹i khu b¶o tån thiªn nhiªn Na Hang tØnh Tuyªn Quang”.

Víi mong muèn gãp phÇn vµo c«ng cuéc b¶o vÖ ®a d¹ng sinh häc vµ ph¸t triÓn bÒn v÷ng TNR t¹i KBTTN Na Hang. 5 Ch­¬ng 1 Tæng quan vÊn ®Ò nghiªn cøu 1. Tæng quan vÊn ®Ò nghiªn cøu trªn thÕ giíi Trªn thÕ giíi, céng ®ång quèc tÕ ®· cã nhiÒu nghiªn cøu nh»m nç lùc lµm thay ®æi chiÕn l­îc b¶o tån tõ ®Çu thËp kû 1980. Mét chiÕn l­îc b¶o tån míi dÇn ®­îc h×nh thµnh vµ kh¼ng ®Þnh tÝnh ­u viÖt, ®ã lµ liªn kÕt qu¶n lý KBTTN vµ VQG víi c¸c ho¹t ®éng sinh kÕ cña ng­êi d©n ®Þa ph­¬ng, cÇn thiÕt cã sù tham gia b×nh ®¼ng cña c¸c céng ®ång trªn c¬ së t«n träng nÒn v¨n ho¸ trong qu¸ tr×nh x©y dùng c¸c quyÕt ®Þnh.

PhÇn lín c¸c khu b¶o tån ®Òu ®­îc thiÕt lËp v× môc ®Ých Quèc gia, mµ Ýt nghÜ ®Õn c¸c nhu cÇu vµ mong muèn cña ng­êi d©n ®Þa ph­¬ng. Dùa trªn m« h×nh cña Hoa Kú, ph­¬ng thøc qu¶n lý cña nhiÒu VQG vµ KBT chñ yÕu bao gåm viÖc ng¨n cÊm ng­êi d©n ®Þa ph­¬ng x©m nhËp vµo KBT vµ khai th¸c TNR. Ph­¬ng thøc nµy gäi lµ biÖn ph¸p "Rµo vµ ph¹t". T¹i c¸c n­íc §«ng Nam Ch©u ¸ ph­¬ng thøc nµy tá ra kh«ng thÝch hîp v× ®Ó duy tr× sù ®a d¹ng sinh häc th× ng­êi d©n ®Þa ph­¬ng bÞ mÊt quyÒn tiÕp cËn víi nguån TNR, trong khi sù phô thuéc cña hä vµo TNR lµ rÊt lín [39].

ë §«ng Nam Ch©u ¸, sù tham gia cña ng­êi d©n ®Þa ph­¬ng vµo c«ng t¸c b¶o tån ®a d¹ng sinh häc lµ mét biÖn ph¸p cÇn thiÕt vµ th­êng cã hiÖu qu¶. Lý do ®Ó khuyÕn khÝch sù tham gia nµy lµ: Nç lùc cña c¸c c¬ quan chÝnh phñ nh»m ®­a d©n chóng ra khái c¸c KBT ®· kh«ng mang l¹i kÕt qu¶ nh­ mong muèn trªn c¶ ph­¬ng diÖn qu¶n lý TNR vµ kinh tÕ x· héi. ViÖc ®­a ng­êi d©n vèn quen sèng trªn ®Þa bµn cña hä ®Õn mét n¬i míi ch¼ng kh¸c nµo "B¾t c¸ khái n­íc" vµ khi ®ã lùc l­îng kh¸c cã thÓ x©m lÊn vµ khai th¸c TNR mµ kh«ng cã ng­êi b¶o vÖ. Ng­êi d©n ®Þa ph­¬ng cã nhiÒu kiÕn thøc cæ truyÒn vÒ viÖc sö dông tµi nguyªn thiªn nhiªn vµ c¸c thÓ chÕ céng ®ång ®· tá ra cã hiÖu qu¶ trong viÖc qu¶n lý c¸c nguån tµi nguyªn nµy [39].

6 NhiÒu kÕt qu¶ nghiªn cøu trªn thÕ giíi vµ kinh nghiÖm thùc tiÔn cña c¸c KBT vµ VQG kh¼ng ®Þnh r»ng ®Ó qu¶n lý thµnh c«ng cÇn dùa trªn m« h×nh qu¶n lý g¾n b¶o tån ®a d¹ng sinh häc víi b¶o tån v¨n ho¸ cña ng­êi d©n ®Þa ph­¬ng.