CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ ĐA DẠNG HÓA THU NHẬP VÀ KHẢ NĂNG SINH LỜI CỦA NHTM 1. Cơ sở lý thuyết về đa dạng hóa thu nhập 1. Khái niệm thu nhập và đa dạng hóa thu nhập của NHTM 1. Thu nhập của NHTM Gurbuz & cộng sự (2013) chia thu nhập trong hoạt động của các NHTM thành 2 loại thu nhập chính là thu nhập từ lãi và thu nhập ngoài lãi.
Trong khi đó, Elsa & cộng sự (2010) chia thu nhập của ngân hàng bao gồm thu nhập từ lãi, thu nhập từ phí dịch vụ (commission revenue), thu nhập từ kinh doanh, đầu tư (trading revenue) và thu nhập khác. Dù phân loại theo cách nào thì cơ cấu thu nhập của NHTM cũng đều có hai thành phần cơ bản là thu nhập từ lãi và thu nhập phi tín dụng (ngoài lãi), cụ thể: (1) Thu nhập lãi và các khoản thu nhập tương tự bao gồm: thu lãi tiền gửi, cho vay, bảo lãnh, cho thuê tài chính, mua bán nợ, kinh doanh, đầu tư chứng khoán nợ, thu khác từ hoạt động tín dụng; (2) Thu nhập từ hoạt động dịch vụ gồm: thu từ dịch vụ thanh toán, ngân quỹ, ủy thác và đại lý, bảo quản tài sản, cho thuê tủ, két an toàn, tư vấn, môi giới tiền tệ, …; (3) Thu từ hoạt động kinh doanh ngoại hối và vàng gồm thu từ kinh doanh ngoại tệ, lãi chênh lệch tỷ giá; thu từ kinh doanh vàng; thu từ các công cụ tài chính phái sinh tiền tệ; (4) Thu từ hoạt động kinh doanh chứng khoán (trừ cổ phiếu); (5) Thu từ hoạt động góp vốn, chuyển nhượng phần vốn góp, cổ phần; (6) Thu từ hoạt động khác: Thu từ các khoản nợ đã xử lý bằng quỹ dự phòng rủi ro (gồm cả các khoản nợ đã được xóa nay đòi được); từ các công cụ tài chính phái sinh khác; từ nghiệp vụ mua bán nợ; từ chuyển nhượng, thanh lý tài sản; từ hoàn nhập dự phòng giảm giá đầu tư dài hạn; thu tiền phạt, bồi thường do khách hàng vi phạm hợp đồng,. Trong đó khoản thu nhập (1) là thu nhập lãi, chủ yếu đến từ hoạt động tín dụng nên có thể gọi là thu nhập tín dụng; các khoản thu nhập từ (2) đến (6) là các khoản thu nhập ngoài lãi (còn gọi là thu nhập phi tín dụng). Các khoản thu nhập này, khi trừ đi chi phí tương ứng sẽ được các khoản thu nhập thuần.
Riêng các hoạt động kinh doanh ngoại hối, mua bán chứng khoán kinh doanh, chứng khoán đầu tư được trình bày luôn trên báo cáo tài chính trên cơ sở thuần. Cụ thể: Thu nhập hoạt động = Thu nhập lãi thuần + Thu nhập ngoài lãi thuần Thu nhập lãi thuần = Thu nhập lãi - Chi phí lãi Thu nhập ngoài lãi thuần = Lãi/Lỗ thuần từ hoạt động dịch vụ + Lãi/Lỗ thuần từ mua bán chứng khoán đầu tư, kinh doanh + Lãi/Lỗ thuần từ hoạt động kinh doanh ngoại hối + Thu nhập từ góp vốn, mua cổ phần + Lãi/Lỗ thuần từ hoạt động khác. Tóm lại, thu nhập từ hoạt động kinh doanh của các NHTM bao gồm: Hình 1.1: Cấu trúc thu nhập từ hoạt động kinh doanh của các NHTM Thu nhập Thu nhập Thu nhập lãi ngoài lãi Thu Thu Thu Thu Thu Thu Thu lãi Thu từ từ từ góp Thu lãi Thu từ lãi CTTC, từ kinh mua vốn, lãi cho chứng lãi hoạt tiền bảo dịch doanh bán mua vay khoán khác động gửi lãnh vụ ngoại chứng cổ nợ khác hối khoán phần Nguồn: Tác giả tự tổng hợp 1. Đa dạng hóa thu nhập của NHTM Khái niệm về đa dạng hóa được nhắc đến lần đầu trong lý thuyết danh mục đầu tư của Markowitz (1952).
Theo đó, một số rủi ro liên quan đến tài sản có thể được loại bỏ bằng cách hình thành danh mục đầu tư. Quá trình dàn trải khoản đầu tư vào nhiều tài sản (từ đó hình thành danh mục đầu tư) được gọi là đa dạng hóa. Ông ủng hộ đa dạng hóa thu nhập và quan điểm không bỏ tất cả trứng vào cùng một giỏ. 8 Còn khái niệm đa dạng hóa trong ngân hàng phổ biến trong gần ba thập kỷ qua, dưới tác động từ công nghệ và sự cạnh tranh giữa các ngân hàng (Sawada, 2013).
Theo phân loại của Mercieca & cộng sự (2007), đa dạng hóa trong lĩnh vực ngân hàng có ba khía cạnh: (a) đa dạng hóa sản phẩm và dịch vụ tài chính, (b) đa dạng hóa về mặt địa lý và (c) sự kết hợp giữa đa dạng hóa địa lý và ngành nghề kinh doanh. Nhưng dù đa dạng hóa theo cách thức nào thì các ngân hàng đều hướng tới mục tiêu cuối cùng là tối đa hóa lợi nhuận. Trong ngân hàng, đa dạng hóa được thực hiện một cách chức năng bằng cách kết hợp các hoạt động tập đoàn như ngân hàng thương mại, đầu tư, bảo hiểm, giao dịch chứng khoán và các dịch vụ tài chính khác như thanh toán, tư vấn, quản lý tài sản (Baele & cộng sự, 2007). Li & cộng sự (2021) cho rằng các ngân hàng có thể đa dạng hóa bằng cách mở rộng ra ngoài các hoạt động cho vay truyền thống sang nhiều nguồn TNNL.
Và trong năm 2019, khoảng ⅓ TNHĐ của các ngân hàng Hoa Kỳ đến từ nguồn TNNL. Theo Gurbuz & cộng sự (2013), mặc dù nguồn thu truyền thống của các ngân hàng là thu nhập từ lãi nhưng họ đã và đang tham gia mạnh mẽ hơn vào các hoạt động tạo TNNL. Dẫn đến tăng thu nhập phi tín dụng trong cơ cấu TNHĐ của các NHTM. Đa dạng hóa thu nhập ngân hàng đang dần trở thành một chiến lược quan trọng đối với các tổ chức tín dụng (Duong Thuy Phan & cộng sự, 2022).
Cụ thể, các ngân hàng thường tăng cường đa dạng hóa thu nhập bằng cách chuyển sang kinh doanh thu phí. Các ngân hàng có nguồn thu từ lãi đã cao đã mở rộng sang hoạt động giao dịch. Tuy nhiên, các ngân hàng khác đã đa dạng hóa doanh thu bằng cách bảo lãnh các hợp đồng bảo hiểm (Elsas & cộng sự, 2010). Theo Nguyễn Minh Sáng & Nguyễn Thị Thùy Trang (2018), có nhiều nguyên nhân dẫn đến việc thay đổi cấu trúc thu nhập này của hệ thống NHTM như sự thay đổi môi trường cạnh tranh, công nghệ, nhu cầu sử dụng các sản phẩm dịch vụ tài chính của người dân, vốn đầu tư nước ngoài, chính sách tài chính hay việc tái cơ cấu hệ thống ngân hàng, từ đó thúc đẩy các ngân hàng mở rộng phạm vi hoạt động và đa dạng hóa những sản phẩm dịch vụ mình cung cấp cho khách hàng.
Một lý do nữa được Karna (2015) đưa ra là các sản phẩm không lãi suất không cần vốn pháp định. Bởi vì không có yêu cầu về 9 vốn pháp định nên không có giới hạn về tăng trưởng, khác với các sản phẩm tín dụng. Do vậy mà các ngân hàng có thể phát triển các hoạt động phi tín dụng mà không cần sự giám sát của cơ quan quản lý. Tóm lại, có thể nói, đa dạng hóa thu nhập là việc các ngân hàng không còn chỉ tập trung hay phụ thuộc vào thu nhập từ lãi (thu nhập tín dụng) nữa, mà thay vào đó, dần tăng tỷ trọng của thu nhập ngoài lãi (thu nhập phi tín dụng) trong tổng thu nhập hoạt động của họ.
Cách thức đo lường đa dạng hóa thu nhập Octavianus & Fachrudin (2022), khi rà soát 30 nghiên cứu được thực hiện chủ yếu tại các ngân hàng Hoa Kỳ và Châu Á từ năm 1988 đến năm 2019, nhận thấy thước đo được sử dụng rộng rãi nhất về mức độ đa dạng hóa thu nhập là chỉ số Herfindahl Hirschman với 50%; 47% số nghiên cứu sử dụng tỷ lệ thu nhập ngoài lãi thuần trên tổng thu nhập hoạt động và 3% còn lại sử dụng tỷ lệ thu nhập lãi thuần trừ đi thu nhập hoạt động khác trên tổng thu nhập hoạt động. Qua khảo lược một số nghiên cứu về đa dạng hóa thu nhập, tác giả cũng nhận thấy có ba cách đo lường đa dạng hóa thu nhập phổ biến: a. Đo lường thông qua tỷ lệ thu nhập ngoài lãi thuần Tỷ lệ thu nhập ngoài lãi thuần trên tổng thu nhập hoạt động được sử dụng để đo lường đa dạng hóa thu nhập trong các nghiên cứu của: Li & cộng sự (2021), Busch & Kick (2009), Sawada (2013), Tỷ lệ này được tính như sau: 𝑇ℎ𝑢 𝑛ℎậ𝑝 𝑛𝑔𝑜à𝑖 𝑙ã𝑖 𝑡ℎ𝑢ầ𝑛 𝑁𝑂𝑁 = 𝑇ổ𝑛𝑔 𝑡ℎ𝑢 𝑛ℎậ𝑝 ℎ𝑜ạ𝑡 độ𝑛𝑔 Giả thiết các khoản thu nhập ngoài lãi thuần và thu nhập hoạt động của ngân hàng đều dương thì tỷ lệ NON nhận giá trị từ 0 đến 1. NON = 0 thể hiện thu nhập hoạt động của ngân hàng hoàn toàn đến từ nguồn thu truyền thống, mức độ đa dạng hóa là thấp nhất.
NON = 1 thể hiện thu nhập của ngân hàng hoàn toàn đến từ nguồn thu nhập phi tín dụng, mức độ đa dạng hóa là thấp nhất. 10 Giá trị của NON càng tiến tới giá trị 0,5, càng thể hiện sự đa dạng hóa trong thu nhập của ngân hàng khi có sự phân chia càng đều nhau giữa thu nhập lãi thuần và thu nhập ngoài lãi thuần. Đo lường thông qua chỉ số Herfindahl Hirschman Chỉ số Herfindahl Hirschman (HHI) vốn được dùng để đo lường mức độ tập trung thị trường, được tính bằng tổng bình phương của các thị phần. Tương tự, chỉ số này được mở rộng để đo lường mức độ tập trung của các nguồn thu nhập ngân hàng.
Việc sử dụng HHI làm thước đo đa dạng hóa được hỗ trợ bởi các nghiên cứu của Thanh Tam Le và cộng sự (2021), Mercieca & cộng sự (2007), Gurbuz và cộng sự (2013). Coi thu nhập hoạt động gồm hai thành phần cơ bản là thu nhập lãi thuần và thu nhập ngoài lãi thuần thì HHI được tính như sau: 𝐻𝐻𝐼 = 𝐼𝑁𝑇 2 + 𝑁𝑂𝑁 2 Trong đó: INT: Tỷ lệ TNL thuần trên tổng TNHĐ NON: Tỷ lệ TNNL thuần trên tổng TNHĐ Giả thiết các khoản TNL thuần, TNNL thuần và TNHĐ đều dương thì HHI có giá trị từ 0,5 đến 1. HHI = 0,5 thể hiện ngân hàng có sự phân chia bằng nhau giữa thu nhập lãi và thu nhập ngoài lãi, nghĩa là đa dạng hóa thu nhập hoàn toàn. HHI = 1 thể hiện ngân hàng chỉ tập trung hoàn toàn vào thu nhập lãi hoặc thu nhập ngoài lãi, nghĩa là mức độ đa dạng hóa thu nhập thấp nhất.
HHI càng cao nghĩa là các ngân hàng có sự tập trung thu nhập càng lớn, đồng nghĩa rằng đa dạng hóa thu nhập càng thấp. Ngược lại, HHI càng nhỏ nghĩa là thu nhập càng tập trung vào một nguồn, đồng nghĩa rằng đa dạng hóa thu nhập càng cao.