CHƯƠNG 1 RỦI RO LÃI SUẤT VÀ QUẢN TRỊ RỦI RO LÃI SUẤT ĐỐI VÓT NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1.1 NHỮNG VẤN ĐÈ c ơ BẢN VÈ RỦI RO LÃI SUẤT 1.1 Khái niêm rủi ro lãi suất Trong nền kinh tế thị trường, hệ thống ngân hàng được ví như hệ thần kinh của nền kinh tế. Tuy nhiên, trong kinh tế thị trường thì rủi ro là không thể tránh khỏi, mà đặc biệt là rủi ro trong hoạt động kinh doanh ngân hàng. Rủi ro có thể được định nghĩa là khả năng gánh chịu thiệt hại của một chủ thể. Định nghĩa này được nêu ra trong từ điển Tài chính ngân hàng của P.
Collin và được sử dụng khá phổ biến trong cuộc sống và trong thực tế quản lý kinh doanh của các chủ thể kinh tế. Theo đó, coi rủi ro là những thiệt hại tiềm tàng mà các chủ thể có khả năng phải gánh chịu [20]. Trên giác độ nghiên cứu kinh tế, một quan điểm khá phổ biến khác cho rằng rủi ro chính là sự không chắc chắn. Theo Bernard Manso, “rủi ro là tác động của những biến cổ xảy ra trong tương lai lên giá trị ròng của một chủ thê kinh tế hoặc một danh mục tài sản mà khả năng xảy ra biến cố đó có thể dự đoán nhưng không thể dự đoán chỉnh xác nó sẽ xảy ra như thể nào ” [18].
Rủi ro thường được đo bằng độ lệch chuẩn giữa lợi nhuận thực tế của các chủ thể kinh tế với mức lợi nhuận dự kiến. Mức độ biến động của lợi nhuận càng lớn, nghĩa là sự không chắc chắn càng nhiều thì nguy cơ rủi ro càng cao. Trong luận văn này sẽ sử dụng hai định nghĩa trên một cách đan xen trong quá trình nghiên cứu về cơ sở lý luận và thực tiễn quản trị rủi ro lãi suất trong hoạt động kinh doanh của NHTM. Mỗi khi lãi suất thị trường thay đổi, những nguồn thu chính của ngân hàng từ danh mục cho vay và đầu tư chứng khoán cũng như chi phí đổi với tiền gửi và các nguồn vay đều bị tác động.
Ngoài ra, sự thay đổi lãi suất ảnh hưởng đến giá trị thị trường của TSC và TSN, làm thay đổi 5 giá trị vốn chủ sở hữu của ngân hàng. Vì vậy, lãi suất thay đổi tác động đến toàn bộ Bảng cân đối kế toán và Báo cáo thu nhập của ngân hàng. Dựa trên phuơng diện những loại thiệt hại mà biến động lãi suất thị truờng gây ra cho ngân hàng, rủi ro lãi suất có thể xem xét bao gồm 2 loại cơ bản: rủi ro thu nhập và rủi ro về giá trị. Rủi ro về thu nhập, là khả năng suy giảm thu nhập lãi ròng của ngân hàng khi lãi suất thị truờng biến động.
Rủi ro lãi suất tác động đến thu nhập ngân hàng bao gồm các loại rủi ro sau: - Rủi ro định giá lại hay rủi ro lãi suất tái tài trợ TSN hoặc tái đầu tu TSC, thực chất là rủi ro nảy sinh khi xuất hiện sự chênh lệch về kỳ hạn của TSC và TSN của ngân hàng (đổi với các khoản mục tài sản có lãi suất cố định) và chênh lệch tại thời điểm định giá lại tài sản (đối với các hạng mục tài sản có tính chất thả nổi). - Rủi ro cơ bản: là rủi ro phát sinh khi việc định giá lại không hoàn hảo hoặc giống nhau đối với những khoản mục khác nhau, nghĩa là xuất hiện sự khác nhau về mức độ thay đổi lãi suất thu đuợc từ TSC và lãi trả cho TSN mặc dù những khoản mục này có cùng thời hạn định giá lại. - Rủi ro lựa chọn: là rủi ro thay đổi về phuơng thức thanh toán đối với TSC hoặc TSN khi lãi suất biến động. Có thể lấy ví dụ là những truờng họp khách hàng thanh toán truớc hạn đổi với những khoản vay dài hạn nhu vay thế chấp nhà ở, trong đó khách hàng nhận thấy lãi suất tái tài trợ giảm xuống đã trở nên hấp dẫn hơn.
Tất cả các truờng họp thay đổi phuơng thức thanh toán đối với TSC hoặc TSN khi lãi suất biến động đều có khả năng gây thiệt hại cho ngân hàng. Rủi ro giảm giá trị tài sản, là khả năng giá trị ròng của ngân hàng bị suy giảm khi lãi suất thị truờng biến động. Rủi ro lãi suất tác động đến giá trị tài sản ngân hàng bao gồm các loại sau: 6 - Rủi ro kỳ hạn: là rủi ro giảm giá trị ròng của ngân hàng khi tồn tại sự không cân xứng về kỳ hạn của TSC và TSN. Giá trị thị trường của TSC hay TSN là dựa trên khái niệm giá trị hiện tại của tiền tệ.
Do đó, nếu lãi suất thị trường tăng lên thì mức chiết khấu giá trị tài sản cũng tăng lên làm cho giá trị hiện có của TSC và TSN giảm xuống. Ngược lại, nếu lãi suất thị trường giảm thì giá trị hiện có của TSC và TSN tăng lên. Do đó, nếu kỳ hạn của TSC và TSN không cân xứng với nhau, chẳng hạn TSC có kỳ hạn dài hơn TSN, thì khi lãi suất thị trường tăng, giá trị của TSC sẽ tăng nhanh hơn nhiều so với giá trị của TSN. - Rủi ro đường cong lãi suất: là rủi ro của ngân hàng trước những thay đối về độ dốc và hình dạng của đường cong lãi suất.
Rủi ro này phát sinh khi những thay đổi không dự đoán trước của đường cong lãi suất có tác động làm giảm giá tài sản của ngân hàng do lãi suất của những thời điểm khác nhau thay đổi theo những mức độ khác nhau.2 Nguyên nhân rủi ro lãi suất đối vói Ngân hàng thương mại 1.1 Sự không cân xứng về kỳ hạn giữa tài sản có và tài sản nợ Sự không cân xứng về kỳ hạn là tình trạng TSC của ngân hàng có kỳ hạn dài hơn hoặc ngắn hơn so với kỳ hạn của TSN. Trong thực tế điều này hoàn toàn tất yếu có thể xảy ra vì các khách hàng gửi tiền và vay tiền của ngân hàng rất đa dạng, họ có những nhu cầu khác nhau khi gửi tiền hoặc vay tiền ngân hàng dẫn đến sự đa dạng về kỳ hạn của các khoản vốn huy động và các khoản cho vay. Mặt khác, các ngân hàng cũng có khuynh hướng duy trì thời hạn TSC dài hơn thời hạn TSN nhằm có được lợi thế về lợi nhuận. Ví dụ, các ngân hàng thường sử dụng một phần nguồn vốn ngắn hạn với lãi suất thấp để cho vay thời hạn dài hơn với mức lãi suất cao hơn.
Ngoài ra, ngân hàng thường không quy định các khách hàng bắt buộc phải tôn trọng thời hạn đã thỏa thuận trong họp đồng. Chẳng hạn, các khách hàng gửi tiền ngân hàng với thời hạn ban đầu là một năm nhưng có thể rút sớm trước thời hạn mà không bị ngân hàng ngăn cấm, các 7 khách hàng vay tiền cũng có thể trả nợ trước hạn, và ngược lại có trường họp ngân hàng cho gia hạn nợ. Tần số xuất hiện sự vi phạm thỏa thuận về thời hạn của khách hàng gửi tiền và vay tiền thường không tương xứng với nhau và thực tế này càng làm tăng khả năng mất cân xứng về kỳ hạn của các khoản cho vay và các khoản vốn huy động của ngân hàng. Chính vì vậy, sự chênh lệch về kỳ hạn giữa TSC và TSN của ngân hàng là điều không thể tránh khỏi.2 Sự biến động của lãi suất thị trưòng Lãi suất là giá cả của quyền được sử dụng một đơn vị vốn vay trong một khoảng thời gian nhất định, mà người sử dụng phải trả cho người sở hữu vốn.
Nói cách khác, lãi suất là tỷ lệ giữa mức phí chúng ta phải trả đế nhận được quyền sử dụng vốn vay trong một thời gian nhất định trên tổng số tiền vay. Tuy nhiên, khác với giá cả hàng hóa thông thường, lãi suất không được biểu diễn dưới số tuyệt đổi mà được biểu thị bàng tỷ lệ phần trăm (%) của tổng số tiền vay tính cho một đơn vị thời gian là tháng hoặc năm. Lãi suất được hình thành trong quan hệ tín dụng giữa ngân hàng và khách hàng được gọi là lãi suất ngân hàng. Khi huy động vốn từ khách hàng, ngân hàng phải trả lãi cho khách hàng trong thời gian sử dụng nguồn vốn này theo mức lãi suất huy động của NHTM.
Mức lãi suất này biến động phụ thuộc vào lãi suất thị trường, khi lãi suất thị trường tăng lên các NHTM cũng phải tăng lãi suất huy động để duy trì nguồn vốn huy động cần thiết cho kinh doanh. Khi cấp tín dụng cho vay đổi với khách hàng, ngân hàng thu lãi tiền vay theo mức lãi suất cho vay đã xác định trong họp đồng tín dụng. Lãi suất cho vay chính là mức giá đầu ra trong kinh doanh ngân hàng. Lãi suất huy động và lãi suất cho vay hình thành nên những khoản chi phí và thu nhập chủ yếu của ngân hàng.
Vì vậy, việc xác định lãi suất cho vay của NHTM theo nguyên tắc bù đắp các chi phí, mặt khác đảm bảo mức lợi nhuận dự kiến của ngân hàng và phù họp với mức lãi suất cho vay của các ngân hàng cạnh tranh. Chính vì vậy, lãi suất cho vay của ngân hàng cũng biến động phụ thuộc vào sự biến động của lãi suất thị trường.3 Sự cần thiết quản trị rủi ro lãi suất đối với Ngân hàng thương mại 1.1 Khái niệm quản trị rủi ro lãi suất Quản trị rủi ro trong kinh doanh ngân hàng là việc thiết lập cơ chế để nhận biết, định lượng, giám sát và kiểm soát được các rủi ro hiện tại và rủi ro tiềm ẩn trong kinh doanh ngân hàng một cách đầy đủ, toàn diện và liên tục, nhằm mục tiêu đạt lợi nhuận cao nhất đồng thời duy trì sự tồn tại của ngân hàng trong những trường họp rủi ro xấu nhất xảy ra [19]. Như vậy, quản trị rủi ro lãi suất là việc ngân hàng tổ chức một bộ phận nhằm nhận biết, định lượng những tổn thất đang và sẽ gây ra từ rủi ro lãi suất để từ đó có the giám sát và kiểm soát rủi ro thông qua việc lập nên những chính sách, chiến lược sử dụng những công cụ phòng ngừa và hạn chế rủi ro lãi suất từ các hoạt động kinh doanh của ngân hàng một cách đầy đủ, toàn diện và liên tục.2 Sự cần thiết quản trị rủi ro lãi suất Quản trị rủi ro lãi suất giúp các ngân hàng chủ động xây dựng kế hoạch huy động và sử dụng vốn phù họp nhằm hạn chế tổn thất. Quản trị rủi ro giúp ngân hàng có sự nhìn nhận chính xác hơn về triển vọng kinh doanh trong tương lai, từ đó có khả năng hoạch định chính sách kinh doanh phù họp.