Đặt vấn đề Từ xa xưa, con người đã biết sử dụng các loài thảo dược có trong thiên nhiên làm thuốc chữa bệnh.Ở các nước Anh, Hàn Quốc, Ấn Độ, Trung Quốc. đã nghiên cứu ứng dụng thành công các loại thảo dược và chiết xuất của chúng trong lĩnh vực chăn nuôi khi có nhiều loại vi khuẩn đề kháng kháng sinh như hiện nay. Việc sử dụng thảo dược với mục đích thay thế kháng sinh phòng trị bệnh và kích thích tăng trưởng càng phổ biến ở nhiều nước trên thế giới nhằm đảm bảo nguồn “ Sản phẩm sạch” phục vụ cho nhu cầu của người tiêu dùng. Một số loài thực vật có giá trị sinh học cao đang được trồng phổ biến và làm món ăn, gia vị hay làm thuốc tại nước ta cũng như các vùng nhiệt đới và bán nhiệt đới, trong đó có tỏi.
Theo các báo cáo khoa học, tỏi có một số tác dụng trong y học như tăng cường hệ miễn dịch, tác dụng kháng sinh, kháng vi rút, diệt ký sinh trùng và nguyên sinh động vật, phòng chống rối loạn tiêu hóa và gan, chống các bệnh hô hấp (theo Võ Văn Chi, 2005 [2]). Hiện nay ở Việt Nam các công trình nghiên cứu vệ sử dụng tỏi trên gia súc cũng chưa có nhiều. Trong quá trình chăn nuôi, công đoạn nuôi lợn sau cai sữa rất quan trọng. Lợn con dễ bị stress do xa mẹ, chuyển chuồng, đổi thức ăn và ghép đàn, nên các mầm bệnh có cơ hội tấn công và gây bệnh cho lợn con nhất là tiêu chảy và hô hấp.
Bảo vệ lợn con giai đoạn này là rất cần thiết vì sẽ ảnh hưởng đến năng xuất của giai đoạn tăng trưởng. Câu hỏi được đặt ra là “ việc bổ sung tỏi trong khẩu phần ăn cho lợn từ khi cai sữa đến khi giết thịt có thể cải thiện sức khỏe đường tiêu hóa và hô hấp, từ đó tăng năng suất vật nuôi hay không?” Xuất phát từ vấn đề nêu trên chúng tôi đã tiến hành nghiên cứu đề tài "Khảo sát ảnh hưởng của việc bổ sung tỏi, đến khả năng sinh trưởng và n 14 phòng trị một số bệnh hô hấp, tiêu hóa trên đàn lợn thịt nuôi tại trại lợn Ánh Dương - trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên " 2. Tổng quan tài liệu 2. Cơ sở khoa học 2.
Hội chứng hô hấp ở lợn Bệnh đường hô hấp ở lợn được phát hiện từ lâu, với triệu chứng bệnh lý đặc thù là ho, khó thở. Triệu chứng này thường gặp ở lợn mọi lứa tuổi, đặc biệt là lợn choai. Ho là một phản xạ nhằm tống ra ngoài những vật lạ như chất tiết, bụi bẩn, vi khuẩn… kích thích niêm mạc đường hô hấp thông qua phản xạ ho có thể biết được tình trạng bệnh của con vật. Ho từng cơn do viêm phế quản, viêm thanh quản, lòng khí quản có nhiều đờm, ho đến lúc tống hết các chất kích thích đó ra.
Ho mạnh, nhiều, vang thường do bệnh ở họng, ở khí quản, phế quản. trong trường hợp này tổ chức phổi ít bị tổn thương. Ho yếu, tiếng trầm do tổ chức phổi thường bị tổn thương nặng, bị thấm ướt, tính đàn hồi giảm, màng phổi bị dính giống như bệnh viêm phổi – màng phổi. Tiếng ho ngắn hay dài chủ yếu do thanh quản quyết định: Ho ướt do viêm khí quản, viêm phổi có nhiều niêm dịch; ho khan do viêm khí quản, viêm màng phổi…; ho đau biểu hiện lúc gia súc ho khó chịu, cổ vươn dài, gặp trong bệnh viêm phổi – màng phổi, viêm nội mạc đường hô hấp nặng.
Khó thở là một rối loạn hô hấp phức tạp mà biểu hiện ra ngoài là thay đổi lực thở, tần số hô hấp, nhịp thở, thể thở và hậu quả là cơ thể thiếu oxy, niêm mạc tím bầm, trúng độc toan huyết. Hít vào khó do đường hô hấp trên bị hẹp. Gia súc hít vào cổ vươn dài, vành mũi nở rộng, 4 chân dạng ra, lưng cong, ngực ưỡn: Do viêm thanh quản, liệt thanh quản, thanh quản thuỷ thũng do các bộ phận bên cạnh viêm sưng chèn ép. Thở ra khó do phế quản nhỏ bị viêm, phổi mất tính đàn hồi.
Lúc gia súc thở ra khó, bụng hóp lại, cung sườn nổi lên, lòi rom. Các bệnh hay gặp: Phổi khí thũng, viêm phế quản nhỏ, viêm phổi – màng phổi. n 15 Thở khó hỗn hợp là tác động hít vào và thở ra đều khó khăn do các bệnh: Viêm phổi, tràn dịch màng phổi, những bệnh truyền nhiễm cấp tính (Hồ Văn Nam và cs, 1997) [7]. Bệnh phổi bao gồm viêm tổ chức phổi (viêm phổi); bề mặt của phổi và lớp màng ngực được lót một lớp màng mỏng gọi là màng phổi, nếu lan rộng bệnh sẽ nặng, con vật biểu hiện đau đớn ở vùng ngực.
Ngoài triệu chứng ho, khó thở thì chảy dịch ở mũi có thể cho biết bệnh đường hô hấp đang diễn ra có liên quan tới phổi cũng như đường hô hấp trên. Ngoài ra, tần số hô hấp tăng cường có thể là một biểu hiện của các bệnh về phổi. Tuy nhiên, bệnh đường hô hấp không nhất thiết gây ra những triệu chứng lâm sàng nói trên. Gia súc thường có hiện tượng viêm phổi nhưng ít biểu hiện ra ngoài, trừ khi đến lò mổ hoặc điểm giết mổ.
Chủ yếu do năng lực của phổi vẫn đáp ứng đủ cho phần lớn chức phận nên quá trình viêm của phổi vẫn giữ tương đối ổn định ở mức độ trung bình nếu con vật không bị stress hay làm việc quá sức (Lê Minh Chí, 2004) [2]. Theo Cù Hữu Phú và cs (2004) [9]: các bệnh đường hô hấp có thể gây ra những tổn thất kinh tế đáng kể cho công nghiệp nuôi lợn của nhiều nước trên thế giới trong đó có Việt Nam. Trong điều kiện chăn nuôi của chúng ta hiện nay, hầu như chưa có một khu vực chăn nuôi tập trung nào có thể khống chế và loại trừ được hoàn toàn bệnh đường hô hấp. Bệnh xảy ra quanh năm, đặc biệt là vào mùa mưa khi điều kiện nhiệt độ và ẩm độ không khí tăng cao.
Để khống chế được hội chứng hô hấp là vấn đề gặp rất nhiều khó khăn. Bởi lẽ, hội chứng này liên quan đến rất nhiều yếu tố khác nhau như: yếu tố ngoại cảnh, môi trường khí hậu, dinh dưỡng, điều kiện chăm sóc nuôi dưỡng, các nguyên nhân do vi khuẩn, kí sinh trùng, vi rút… Trong đó có yếu tố được xem là nguyên phát, có yếu tố được xem là nguyên nhân thứ phát và việc phân biệt cụ thể từng nguyên nhân là rất khó khăn. Việc phân biệt một nguyên nhân cụ thể chỉ có tính chất tương đối, chỉ nêu lên được yếu tố gây bệnh nào chính xuất hiện trước, yếu tố gây bệnh nào là phụ xuất hiện sau để từ đó có biện pháp phòng trị hiệu quả, kịp thời. n 16 * Một số nguyên nhân chính dẫn đến hội chứng hô hấp ở lợn Trên thực tế có rất nhiều nguyên nhân dẫn đến hội chứng hô hấp ở lợn, việc xem xét thật đầy đủ các nguyên nhân dẫn đến hội chứng hô hấp đến nay chưa thật thống nhất, song với đối tượng nghiên cứu là lợn thịt chúng tôi thấy có một số nguyên nhân chính sau: - Nguyên nhân do điều kiện ngoại cảnh như: ẩm độ, nhiệt độ cao, các chất khí độc trong chuồng nuôi như H2S, NH3, CO2; do thức ăn khô ở dạng bột… Các yếu tố này sẽ tác động trực tiếp lên niêm mạc đường hô hấp gây tiết dịch (Vũ ĐìnhVượng, 2004) [11].
Dịch tiết ra nhiều là môi trường thuận lợi cho các vi khuẩn có sẵn trong đường hô hấp trên sinh trưởng, phát triển. Khi sức đề kháng của con vật giảm sút, các vi khuẩn này sẽ nhân lên nhanh chóng, tăng cả về số lượng và độc lực để gây bệnh. - Nguyên nhân do vi khuẩn: Nhiều tác giả khi nghiên cứu về hội chứng hô hấp ở lợn cuối cùng cũng đi đến một nhận định: Vi khuẩn là nguyên nhân chủ yếu làm rối loạn hoạt động hô hấp ở lợn. Một số vi khuẩn thường tham gia gây bệnh đường hô hấp ở lợn như: + Vi khuẩn Mycoplasma hyopneumoniae là nguyên nhân gây bệnh suyễn lợn còn được gọi là viêm phổi địa phương.
Bệnh xảy ra chủ yếu ở thể mãn tính với triệu trứng như ho kéo dài nhiều ngày, có thể hàng tháng, ho khan, ho chủ yếu vào sáng sớm và về đêm, con vật vẫn ăn uống bình thường nhưng sinh trưởng chậm. Bệnh viêm phổi do Mycoplasma hyopneumoniae gây ra đối với lợn thường không hoặc chỉ làm chết với tỷ lệ rất thấp, nhưng nếu có sự bội nhiễm của các vi khuẩn khác thì sẽ làm cho lợn bị bệnh trầm trọng hơn và bị chết với tỷ lệ cao hơn (Đàm Văn Phải và cs, 2006) [8]. + Vi khuẩn Actinobacillus pleuropneumoniae gây bệnh viêm phổi - màng phổi, bệnh có tính chất lây lan mạnh. Bệnh chủ yếu xảy ra ở lợn choai, giai đoạn đầu chủ yếu là ho ướt sau đó tiến triển thì chuyển sang thể thở, con vật thở rất khó khăn, thở thể bụng (hóp bụng lại để thở), thường có máu lẫn bọt chảy từ mũi và miệng.
Bệnh không gây chết nhiều nhưng lợn sinh trưởng chậm, tiêu tốn nhiều thức ăn/kg thể trọng. n 17 + Vi khuẩn Pasteurella multocida được biết đến là nguyên nhân gây ra bệnh Tụ huyết trùng cho các loài gia súc, gia cầm trong đó có lợn. Tuy nhiên, Pasteurella multocida còn được coi là một trong những nguyên nhân gây nên bệnh viêm phổi ở lợn. Bệnh viêm phổi do Pasteurella multocida xuất hiện rộng khắp trên thế giới nhưng hay xảy ra và gây thiệt hại nặng ở các nước nhiệt đới và cận nhiệt đới như ấn Độ, Pakistan, Irac, Iran, Thái Lan, Philipin, Lào, Indonesia, Campuchia, Hàn Quốc, Việt Nam… Vi khuẩn Pasteurella multocida thường kết hợp với những tác nhân khác như vi khuẩn Mycoplasma hyopneumoniae làm cho quá trình viêm phổi càng thêm phức tạp.
Triệu chứng của bệnh là con vật ho, khó thở, thở thể bụng, tần số hô hấp tăng, giai đoạn sau của bệnh có ỉa chảy, xuất hiện các nốt đỏ ở tai, cổ, bụng, phía trong đùi. + Vi khuẩn Bordetella bronchiseptica là nguyên nhân gây bệnh viêm phổi, viêm teo mũi ở lợn với triệu chứng bệnh như: Con vật ngứa mũi, hắt hơi, nước mắt nước mũi chảy liên tục, trong sau đục như nước cơm; con vật bị khịt mũi, thở khò khè, ho thở khó khi biến chứng viêm phế quản phổi. Đồng thời xương sụn mũi viêm, biến dạng làm cho hàm dưới dài hơn hàm trên, làm cho con vật khó lấy và nhai thức ăn. Bệnh ít chết nhưng kìm hãm sự sinh trưởng và phát triển của lợn.