CHƯƠNG I: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1.1 Khái niệm về phân tích tài chính doanh nghiệp Trần Mai Huệ (2019): “ Phân tích tình hình TCDN là một tập hợp các khái niệm, phương pháp và công cụ cho phép thu thập, xử lý các thông tin kế toán và các thông tin khác trong quản lý doanh nghiệp nhằm đánh giá tình hình tài chính, khả năng và tiềm lực của doanh nghiệp, giúp cho người sử dụng thông tin đưa ra các quyết định tài chính, quản lý phù hợp.” Tuy nhiên trong khuôn khổ của nghiên cứu này, PTTCDN được hiểu là quá trình vận dụng tổng thể các phương pháp phân tích khoa học để đánh giá tài chính của doanh nghiệp, giúp cho các chủ thể quản lý có lợi ích gắn với doanh nghiệp nắm được thực trạng tài chính và an ninh tài chính của doanh nghiệp, dự đoán được chính xác tài chính của doanh nghiệp trong tương lai cũng như những rủi ro tài chính doanh nghiệp có thể gặp phải; qua đó, đề ra các quyết định phù hợp với lợi ích của họ. PTTCDN để phục vụ hoạt động cho vay tại các Ngân hàng thương mại là việc phân tích các chỉ số tài chính, xu hướng biến động về tình hình tài chính của doanh nghiệp đi vay, so sánh con số đó với con số chung của ngành hay của doanh nghiệp có cùng quy mô nhằm đưa ra kết luận cuối cùng xác định tình trạng tài chính hiện tại của doanh nghiệp đó có lành mạnh hay không, có rủi ro gì cho Ngân hàng khi quyết định cho vay.2 Khái niệm về hoạt động cho vay tại Ngân hàng thương mại Ngân hàng thương mại (NHTM) là một loại hình ngân hàng đặc trưng là chuyên cung cấp các dịch vụ tài chính với các hoạt động cơ bản là nhận tiền gửi, cấp tín dụng, và cung ứng dịch vụ thanh toán qua tài khoản nhằm mục tiêu lợi nhuận. Khoản 14 Điều 4 Luật các tổ chức tín dụng 2010: “ Cấp tín dụng là sự thỏa thuận để tổ chức, cá nhân sử dụng một khoản tiền hoặc cam kết cho phép sử dụng một khoản tiền theo nguyên tắc có hoàn trả bằng nghiệp vụ cho vay, chiết khấu, cho thuê tài chính, bao thanh toán, bảo lãnh ngân hàng và các nghiệp vụ cấp tín dụng khác”. Như vậy, cho vay là một trong các hình thức cấp tín dụng của NHTM.
Cho vay thể hiện mối 3 quan hệ giữa người cho vay và người vay, trong mối quan hệ này NHTM với tư cách người cho vay cam kết giao cho người vay một khoản tiền và người vay cam kết sẽ hoàn trả cho người cho vay khoản tiền tương ứng với số tiền đã vay kèm theo khoản lãi do các bên thỏa thuận. Do đó, cho vay có thể hiểu là quan hệ vay mượn dựa trên nguyên tắc hoàn trả kèm theo lợi tức, nó để thoả mãn nhu cầu của cả hai bên, do đó nó là một quan hệ bình đẳng, cả hai bên cùng có lợi và mang tính thoả thuận lớn. Khoản 16 Điều 4 Luật Các tổ chức tín dụng số 47/2010/QH12: “ Cho vay là hình thức cấp tín dụng, theo đó bên cho vay giao hoặc cam kết giao cho khách hàng một khoản tiền để sử dụng vào mục đích xác định trong một thời gian nhất định theo thỏa thuận với nguyên tắc có hoàn trả cả gốc và lãi ”. Tóm lại, hoạt động cho vay được hiểu là hoạt động cho vay tiền giữa người cho vay và người đi vay trong điều kiện hoàn trả cả vốn và lãi (hoạt động vay tiền của ngân hàng hoặc tổ chức tín dụng).
Trong đó bên cho vay chuyển giao tiền cho bên đi vay sử dụng trong một thời gian nhất định theo thời hạn hai bên đã thoả thuận, bên đi vay có trách nhiệm hoàn trả đúng và đủ theo quy định khi đến hạn, hay nói cách khác cho vay là một mối quan hệ trong lĩnh vực kinh tế mà mỗi cá nhân hay tổ chức chuyển quyền sử dụng một khối lượng giá trị, hiện vật cho một cá nhân hay tổ chức khác với những ràng buộc nhất định về thời gian hoàn trả cả gốc và lãi. Hoạt động cho vay của ngân hàng là hoạt động tài trợ của ngân hàng cho khách hàng, phản ánh mối quan hệ vay và trả nợ giữa một bên là ngân hàng và một bên là các chủ thể kinh tế khác nhau trong xã hội. Ngân hàng chuyển giao tiền hoặc tài sản cho khách hàng sử dụng trong một khoảng thời gian nhất định thông qua các nghiệp vụ như cho vay, chiết khấu, bảo lãnh,… Khách hàng phải có trách nhiệm hoàn trả cả gốc và lãi đúng hạn theo cam kết trong hợp đồng tín dụng.3 Chất lượng cho vay tại Ngân hàng thương mại 1.1 Khái niệm về chất lượng cho vay Hoạt động cho vay là một trong những hoạt động mang lại doanh thu chủ yếu cho các NHTM, do đó, chất lượng cho vay luôn là vấn đề được quan tâm hàng 4 đầu của các ngân hàng. Hiện nay, các vị trí khác nhau có những quan điểm khác nhau về chất lượng cho vay.
- Theo quan điểm của khách hàng: Các khoản vay có chất lượng là các khoản có vốn vay phù hợp với mục đích vay vốn, có lãi suất và kì hạn hợp lý tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động SXKD của doanh nghiệp, thủ tục đơn giản, thuận tiện nhưng vẫn đảm bảo các nguyên tắc tín dụng và quy chế cho vay. - Theo quan điểm sự phát triển kinh tế vĩ mô của nền kinh tế: Chất lượng cho vay thể hiện ở HĐCV có phục vụ cho sản xuất và lưu thông hàng hóa hay không, góp phần giải quyết công ăn việc làm, tạo được sự hài hòa giữa HĐCV với chính sách phát triển của Chính phủ. - Theo quan điểm của các NHTM: Chất lượng cho vay thể hiện trên hai mặt cơ bản: mức độ an toàn của khoản vay và hiệu quả kinh tế của khoản vay. + Mức độ an toàn của khoản vay: Được thể hiện qua khả năng hoàn trả của khách hàng.
Một khoản vay chứa đựng nhiều nguy cơ không trả được nợ được coi là khoản vay có chất lượng kém. + Hiệu quả kinh tế của khoản vay: Đó là khả năng sinh lời mà khoản vay mang lại để đảm bảo sự tồn tại và phát triển bền vững của ngân hàng. Thông qua HĐCV này, các doanh nghiệp nhận tiền vay sẽ được hỗ trợ về vốn để mở rộng sản xuất, tạo công ăn việc làm. đóng góp vào sự phát triển chung của toàn xã hội.
Một cách khái quát, chất lượng cho vay chính là sự đáp ứng về số lượng và chất lượng đối với nhu cầu vay vốn của bên đi vay và đảm bảo các yếu tố an toàn và lợi nhuận đối với bên cho vay. Khoản vay được coi là có chất lượng tốt khi nó mang lại lợi ích kinh tế cho cả khách hàng và ngân hàng và cho cả xã hội.2 Các chỉ tiêu đánh giá chất lượng cho vay Chất lượng cho vay là một khái niệm vừa cụ thể (thông qua các chỉ tiêu định lượng có thể tính toán được như kết quả kinh doanh, nợ quá hạn,.) lại vừa trừu tượng (thể hiện ở khả năng thu hút khách hàng, đóng góp vào nền kinh tế,. Từ đó, để đánh giá chất lượng cho vay của NHTM, có 2 nhóm chỉ tiêu: nhóm chỉ tiêu định tính và nhóm chỉ tiêu định lượng. Theo Luật các tổ chức tín dụng năm 1997 5 được sửa đổi và bổ sung một số điều năm 2004 và văn bản nội bộ quy định về cho vay của VPBank số 213/2017/Qđi-HDQT ngày 15/03/2017: Nhóm chỉ tiêu định tính Khó có thể đưa ra các tiêu chuẩn cụ thể cho các chỉ tiêu định tính.
Do đó, tùy vào mỗi ngân hàng khác nhau sẽ tự xác định tiêu chí cho các chỉ tiêu định tính. Có thể kể đến vài chỉ tiêu như sau: - Tuân thủ theo cơ sở pháp lý, nguyên tắc và quy trình cho vay Hoạt động cho vay có chất lượng phải tuân thủ các quy định của pháp luật nhà nước: luật các tổ chức tín dụng, các quy chế cho vay, các văn bản của NHNN và các văn bản có liên quan. Nếu ngân hàng thực hiện đúng theo quy trình cho vay, ngân hàng có thể đánh giá đúng tình hình tài chính của khách hàng, từ đó, giúp đưa ra quyết định tài trợ phù hợp, đảm bảo an toàn và hạn chế rủi ro cho ngân hàng. - Chính sách quản trị điều hành đúng đắn, chiến lược phát triển phù hợp với yêu cầu cạnh tranh, phát triển kinh doanh của ngân hàng theo từng thời kì cụ thể.
Chỉ tiêu trên được thể hiện trong chính sách cho vay của ngân hàng. Chính sách cho vay cho ta biết về chủ trương của ngân hàng là hướng dẫn chung cho cán bộ, nhân viên ngân hàng tăng cường chuyên môn và tạo sự thống nhất. Chính sách cho vay của một ngân hàng cũng cho biết được chiến lược phát triển HĐCV của ngân hàng đó. - Mức độ thỏa mãn nhu cầu tài trợ của khách hàng.
Chất lượng cho vay của ngân hàng với khách hàng được cho là tốt khi ngân hàng có khả năng đáp ứng được kịp thời và đầy đủ nhu cầu vay vốn hợp lý của khách hàng. Để đảm bảo yêu cầu trên, ngân hàng cần có hệ thống đánh giá, dự báo, phân tích nhu cầu của khách hàng thật chính xác, từ đó nâng cao chất lượng cho vay. Đồng thời, việc đáp ứng nhu cầu vốn hợp lý của khách hàng một cách nhanh chóng giúp làm tăng thêm uy tín của ngân hàng. - Đóng góp của HĐCV của ngân hàng vào sự phát triển kinh tế - xã hội.
6 Thông qua HĐCV các ngân hàng đã đóng góp vào sự phát triển chung của kinh tế - xã hội, tăng việc làm, thúc đẩy sản xuất phát triển,. Tuy nhiên, đây là một chỉ tiêu khó có thể đánh giá chính xác. Bởi vì, sự phát triển của kinh tế - xã hội không chỉ thể hiện ở một phía là sự tăng trưởng GDP, nó còn thể hiện ở tất cả các mặt trong nền kinh tế chung như giáo dục, an sinh xã hội, ổn định kinh tế, chính trị,. Nhóm chỉ tiêu định lượng Vì các chỉ tiêu định tính rất khó xác định hiệu quả nên người ta thường sử dụng các chỉ tiêu định lượng làm các chỉ tiêu chủ yếu để đánh giá chất lượng của hoạt động tín dụng.
Đây là các chỉ tiêu rất quan trọng với các NHTM, thông qua các chỉ tiêu này, ngân hàng có thể xác định một cách tương đối chính xác về chất lượng tín dụng. Do đó, việc tính toán cần đảm bảo sự chính xác và đầy đủ. - Doanh số cho vay: Doanh số cho vay thể hiện tổng lượng vốn ngân hàng đã cho vay trong một thời kì cụ thể.