phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn được chia thành 03 chương: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận về chất lượng cho vay doanh nghiệp của ngân hàng thương mại 8 Chƣơng 2: Thực trạng chất lượng cho vay doanh nghiệp tại Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Việt Nam - Chi nhánh Hà Tây I Chƣơng 3: Giải pháp nâng cao chất lượng cho vay doanh nghiệp tại Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Việt Nam - Chi nhánh Hà Tây I. 9 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHẤT LƢỢNG CHO VAY DOANH NGHIỆP CỦA NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI 1.1 Hoạt động cho vay của ngân hàng thƣơng mại 1. Khái niệm hoạt động cho vay Hoạt động cho vay là một trong những nghiệp vụ cơ bản của ngân hàng, nó là hoạt động sinh lợi chủ yếu và luôn chiếm một tỉ trọng lớn trong tổng tài sản có của các ngân hàng thương mại, do đó nó có vị trí rất quan trọng trong hoạt động của ngân hàng. Cho vay là một quan hệ kinh tế, trong đó người cho vay chuyển giao quyền sử dụng tiền trong một thời gian nhất định cho người đi vay.
Khi đến hạn trả nợ người đi vay có nghĩa vụ hoàn trả số tiền gốc và lãi vay. Hoạt động cho vay là quan hệ vay mượn dựa trên nguyên tắc hoàn trả kèm theo lợi tức, để thỏa mãn nhu cầu của cả hai bên, do đó nó là một quan hệ bình đẳng, cả hai bên cùng có lợi và mang tính thỏa thuận lớn. Trong nền kinh tế, ngân hàng đóng vai trò là một định chế tài chính trung gian, vì vậy trong quan hệ cho vay với các nhà doanh nghiệp và cá nhân, ngân hàng vừa là người cho vay đồng thời vừa là người đi vay. Với tư cách là người đi vay ngân hàng nhận tiền gửi của các nhà doanh nghiệp và cá nhân hoặc phát hành chứng chỉ tiền gửi, trái phiếu để huy động vốn trong xã hội.
Trái lại, với tư cách là người cho vay thì ngân hàng cung cấp vốn vay cho các doanh nghiệp và cá nhân. Theo Thông tư 39/2016/TT-NHNN quy định về hoạt động cho vay của Tổ chức tín dụng, có định nghĩa: “Cho vay là hình thức cấp tín dụng, theo đó tổ chức tín dụng giao hoặc cam kết giao cho khách hàng một khoản tiền để sử dụng vào mục đích xác định trong một thời gian nhất định theo thỏa thuận với nguyên tắc có hoàn trả cả gốc và lãi” 10 Như vậy, có thể hiểu khái quát: Cho vay là một hình thức cấp tín dụng, theo đó tổ chức tín dụng giao cho khách hàng một khoản tiền để sử dụng vào mục đích và thời hạn nhất định theo thỏa thuận với nguyên tắc hoàn trả cả gốc và lãi. Với đặc thù của một lĩnh vực kinh doanh đầy nhạy cảm, chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố cả trực tiếp và gián tiếp, hoạt động cho vay của NHTM đã đạt những thành tích lớn mạnh trong hoạt động kinh doanh, song cũng có một số hạn chế làm ảnh hưởng đến sự phát triển của hoạt động cho vay. Thông qua hoạt động cho vay của NHTM đã góp phần cung ứng vốn cho các pháp nhân, thể nhân, giúp nền kinh tế hoạt động một cách nhuần nhuyễn và hiệu quả.2 Vai trò của hoạt động cho vay 1.1 Đối với nền kinh tế Thứ nhất, hoạt động cho vay thúc đẩy tăng trưởng và việc làm thông qua khả năng làm cầu nối gia tăng lượng vốn đầu tư, góp phần nâng cao hiệu quả đầu tư.
Điều này xuất phát từ chức năng kinh tế cơ bản của thị trường tài chính nói chung và thị trường tín dụng ngân hàng nói riêng là luân chuyển vốn từ những chủ thể (cá nhân, hộ gia đình, doanh nghiệp và chính phủ) có nguồn vốn thặng dư tạm thời (do chi tiêu ít hơn thu nhập) sang các chủ thể phát sinh nhu cầu vốn. Vai trò trên còn thể hiện ở chỗ, thông qua hoạt động ngân hàng, luân chuyển vốn giữa các chủ thể trong nền kinh tế được khơi thông, giảm tình trạng vốn của các chủ thể tạm dư thừa vốn và tình trạng thiếu vốn của các chủ thể có nhu cầu đầu tư. Chính vì vậy, kênh luân chuyển vốn qua ngân hàng có ý nghĩa rất lớn trong việc điều tiết, tăng lượng vốn đầu tư cho nền kinh tế. Hoạt động cho vay đồng thời giúp phân bổ hiệu quả các nguồn lực tài chính trong nền kinh tế.
Bởi vì, những người tiết kiệm thường không đồng thời là những người có cơ hội sinh lời cao. Thông qua hoạt động cho vay mà vốn từ những người thiếu các cơ hội đầu tư hiệu quả được chuyển tới những 11 người có các dự án đầu tư hiệu quả hơn nhưng thiếu vốn. Người đi vay và ngân hàng đều nỗ lực sử dụng vốn hiệu quả để tránh không trả được nợ dẫn đến bị phát mại tài sản, giải thể hoặc phá sản. Kết quả là nền kinh tế tăng trưởng, tạo công ăn việc làm và năng xuất lao động cao hơn.
Hoạt động cho vay là hoạt động hỗ trợ đắc lực cho việc phát triển tín dụng thương mại thông qua chiết khấu thương phiếu. Qua đó tạo điều kiện thuận lợi cho việc phát triển hoạt động mua bán giữa các doanh nghiệp và tăng trưởng kinh tế. So với kênh dẫn vốn thị trường chứng khoán thì thị trường tín dụng ngân hàng có vai trò quan trọng hơn nhiều do giảm được chi phí giao dịch và giảm thông tin bất cân xứng. Thứ hai, hoạt động cho vay của NHTM là công cụ điều tiết kinh tế xã hội của nhà nước.
Thông qua được đầu tư vốn cho vay vào những ngành nghề, khu vực kinh tế trọng điểm sẽ thúc đẩy sự phát triển của các ngành nghề, khu vực kinh tế đó, hình thành nên cơ cấu hiệu quả. Tại Việt Nam, các NHTM đã thực hiện cho vay lãi suất bảo lãnh cho các doanh nghiệp nhỏ và vừa. Thông qua lãi suất, hoạt động cho vay ngân hàng góp phần lưu thông tiền tệ, ổn định giá trị đồng tiền. Ở Việt Nam, hoạt động cho vay là kênh quan trọng truyền tải vốn tài trợ của nhà nước đến nông nghiệp, nông thôn, góp phần xoá đói giảm nghèo, ổn định chính trị, xã hội.2 Đối với khách hàng Thứ nhất, hoạt động cho vay của ngân hàng đáp ứng kịp thời nhu cầu về số lượng và chất lượng vốn cho khách hàng.
Với các ưu điểm như không bị hạn chế về thời gian vay, đa dạng về mục đích sử dụng, nhanh chóng, dễ tiếp cận và có khả năng đáp ứng được nhu cầu vốn lớn nên hoạt động cho vay thoả mãn được nhu cầu đa dạng của khách hàng. Qua đó, hoạt động cho vay giúp nhà đầu tư kịp thời tận dụng được cơ hội kinh doanh, giúp các gia đình nâng cao chất lượng cuộc sống. 12 Thứ hai, hoạt động cho vay góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng vốn cho doanh nghiệp. So với việc sử dụng vốn chủ sở hữu thì sử dụng vốn vay ngân hàng ràng buộc trách nhiệm khách hàng phải hoàn trả cả vốn gốc và lãi trong thời hạn nhất định như thoả thuận.
Do đó, buộc khách hàng phải nỗ lực, tận dụng hết khả năng của mình để sử dụng vốn vay hiệu quả nhằm bảo đảm nghĩa vụ trả nợ cho ngân hàng. Thứ ba, khi được ngân hàng cho vay vốn hàm ý khách hàng đã được chọn lọc và có trách nhiệm tốt. Điều này làm cho thương hiệu của khách hàng trên thương trường được tăng cường, tăng được uy tín và giúp khách hàng mở rộng được kinh doanh.3 Đối với ngân hàng Thứ nhất, hoạt động cho vay đem lại lợi nhuận nhất cho NHTM. Hoạt động cho vay là hoạt động truyền thống, chiếm tỷ trọng lớn nhất trong tổng tài sản có và mang lại nguồn thu nhập lớn cho ngân hàng.
Mặc dù tỷ trọng hoạt động cho vay đang có xu hướng giảm trên thị trường tài chính, nhường chỗ cho một số hoạt động dịch vụ phi tín dụng, nhưng cho vay vẫn luôn là nghiệp vụ mang lại lợi nhuận quan trọng nhất đối với mỗi ngân hàng. Thứ hai, thông qua hoạt động cho vay, ngân hàng mở rộng được các loại hình dịch vụ khác như thanh toán, thu hút tiền gửi, kinh doanh ngoại tệ, tư vấn… thông qua đó đa dạng các hoạt động kinh doanh, tăng lợi nhuận và giảm thiểu rủi ro khi ngân hàng trung ương thắt chặt tiền tệ hoặc khi gặp rủi ro tín dụng.3 Phân loại hoạt động cho vay Kinh tế thị trường càng phát triển, xã hội càng hiện đại, thì nhu cầu của con người càng trở nên phong phú và đa dạng, khiến cho các dịch vụ phục vụ con người cũng trở nên phong phú và đa dạng theo. Để đáp ứng nhu cầu đa dạng và phong phú của khách hàng, ngân hàng luôn phải nghiên cứu đưa ra các sản phẩm phù hợp, điều này khiến cho hoạt động cho vay tại các ngân hàng trở nên phong phú và đa dạng, thể hiện dưới nhiều hình thức khác nhau. 13 Có nhiều cách để phân loại cho vay.
Hiện nay các NHTM thường phân loại theo những tiêu chí như sau: 1.1 Căn cứ vào thời gian cho vay Thời gian cho vay là khoảng thời gian kể từ khi khách hàng nhận nợ khoản tiền vay đầu tiên đến khi trả hết nợ. Thời gian cho vay phụ thộc vào chu kỳ luân chuyển vốn của đối tượng vay vốn, nguồn vốn trả nợ ngân hàng của người vay và khả năng nguồn vốn của ngân hàng. - Cho vay ngắn hạn: Cho vay ngắn hạn là loại cho vay mà thời gian cho vay đến 12 tháng. - Cho vay trung hạn: Cho vay trung hạn là loại cho vay mà thời gian cho vay từ trên 12 tháng đến 60 tháng.
- Cho vay dài hạn: Cho vay dài hạn là loại cho vay mà thời gian cho vay từ trên 60 tháng.2 Căn cứ vào tính chất luân chuyển vốn vay - Cho vay vốn cố định: Cho vay vốn cố định là loại cho vay mà vốn vay sử dụng vào các mục đích mua sắm, mở rộng, duy tu tài sản cố định. Tài sản cố định là loại tài sản tham gia vào nhiều quá trình sản xuất kinh doanh, giá trị của tài sản cố định hao mòn dần trong quá trình sản xuất kinh doanh và chuyển dần vào giá trị sản phẩm. - Cho vay vốn lưu động: Cho vay vốn lưu động là loại cho vay mà mục đích để mua tài sản lưu động. Khác với tài sản cố định, tài sản lưu động là những tài sản chỉ tham gia vào một quá trình sản xuất kinh doanh, giá trị của tài sản lưu động chuyển một lần vào giá trị sản phẩm.