I. Toàn cảnh logistics và thương mại điện tử Việt Trung
Thương mại điện tử (TMĐT) Việt - Trung đã phát triển vượt bậc, trở thành động lực chính thúc đẩy quan hệ kinh tế song phương. Năm 2024, kim ngạch thương mại hai chiều lần đầu tiên vượt mốc 200 tỷ USD, đạt 205,2 tỷ USD, cho thấy sự phụ thuộc và gắn kết chặt chẽ. Trong đó, hoạt động nhập khẩu từ Trung Quốc chiếm 144 tỷ USD, chủ yếu là máy móc, linh kiện và hàng tiêu dùng phục vụ thị trường nội địa. Sự bùng nổ của các sàn thương mại điện tử Trung Quốc như Taobao, 1688, Tmall đã biến việc mua sắm xuyên biên giới trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết. Tuy nhiên, đằng sau sự tăng trưởng ấn tượng này là vai trò không thể thiếu của hệ thống logistics. Logistics chính là xương sống, là cầu nối vật chất đảm bảo dòng chảy hàng hóa thông suốt. Hiệu quả của logistics xuyên biên giới quyết định trực tiếp đến thời gian vận chuyển Việt-Trung, chi phí sản phẩm và trải nghiệm của người tiêu dùng. Một chuỗi cung ứng Việt-Trung hiệu quả không chỉ giúp hàng hóa đến tay người mua nhanh hơn mà còn tối ưu hóa chi phí logistics, nâng cao sức cạnh tranh cho doanh nghiệp. Theo nghiên cứu của Lin Zhang và Jin Zhang (2023), RCEP đã tạo ra nhiều cơ hội nhưng cũng đặt ra thách thức lớn về logistics. Do đó, việc phân tích và hiểu rõ tác động của logistics đến TMĐT Việt - Trung là yêu cầu cấp thiết để khai thác tối đa tiềm năng thương mại và giải quyết các rào cản còn tồn tại.
1.1. Tầm quan trọng của chuỗi cung ứng Việt Trung hiện nay
Chuỗi cung ứng Việt-Trung đóng vai trò huyết mạch đối với nền kinh tế của cả hai quốc gia. Việt Nam là một mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu của nhiều tập đoàn lớn, đồng thời là thị trường tiêu thụ và nguồn cung ứng nguyên phụ liệu lớn cho Trung Quốc. Sự phụ thuộc này thể hiện rõ qua việc Việt Nam nhập khẩu lượng lớn máy móc, thiết bị và nguyên liệu để phục vụ sản xuất và xuất khẩu. Ngược lại, các sản phẩm nông sản, dệt may của Việt Nam cũng có vị thế quan trọng tại thị trường Trung Quốc. Do đó, bất kỳ sự gián đoạn nào trong vận chuyển hàng hóa hai chiều đều có thể gây ra những ảnh hưởng tiêu cực đến hoạt động sản xuất kinh doanh. Sự ổn định và hiệu quả của chuỗi cung ứng là nền tảng cho sự phát triển bền vững của TMĐT, đặc biệt khi nhu cầu order hàng Taobao, 1688 ngày càng tăng.
1.2. Xu hướng phát triển thương mại điện tử xuyên biên giới
TMĐT xuyên biên giới (Cross-Border E-commerce) đang là xu hướng tất yếu trong bối cảnh toàn cầu hóa. Theo Giulia Interesse (2023), thị trường TMĐT Việt Nam dự kiến đạt 32 tỷ USD vào năm 2025, trong đó TMĐT xuyên biên giới chiếm tới 37%. Người tiêu dùng Việt Nam ngày càng ưa chuộng mua sắm từ các nền tảng quốc tế để tiếp cận nguồn hàng đa dạng với giá cả cạnh tranh. Các nền tảng từ Trung Quốc như Tmall Global, JD Worldwide đang tận dụng rất tốt xu hướng này. Sự phát triển này cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về năng lực của các đơn vị vận chuyển (3PL) và hệ thống kho bãi và fulfillment, đòi hỏi quá trình vận hành phải nhanh chóng, minh bạch và hiệu quả để đáp ứng kỳ vọng của khách hàng.
II. Top 5 thách thức logistics cản trở TMĐT Việt Trung
Mặc dù tiềm năng phát triển lớn, logistics xuyên biên giới giữa Việt Nam và Trung Quốc vẫn đối mặt với nhiều thách thức đáng kể. Những rào cản này không chỉ làm tăng chi phí mà còn kéo dài thời gian giao hàng, ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả kinh doanh và sự hài lòng của khách hàng. Thách thức lớn nhất đến từ thủ tục hải quan hàng TMĐT. Quy trình thông quan còn phức tạp, thiếu đồng bộ và thường xuyên thay đổi theo chính sách thương mại biên giới, gây khó khăn cho doanh nghiệp. Theo Sancia (2024), các yêu cầu về tài liệu phức tạp và rào cản pháp lý là nguyên nhân chính gây ra tình trạng ùn tắc tại các cửa khẩu. Bên cạnh đó, rủi ro trong chuỗi cung ứng luôn hiện hữu, từ biến động chính trị, thiên tai cho đến sự thiếu minh bạch trong quá trình vận chuyển. Hạ tầng giao thông kết nối giữa hai nước, dù đã được cải thiện, vẫn chưa đáp ứng kịp tốc độ tăng trưởng của TMĐT, dẫn đến tình trạng quá tải. Chi phí logistics ở Việt Nam vẫn còn cao so với các nước trong khu vực, bào mòn lợi nhuận của doanh nghiệp. Cuối cùng, năng lực của các doanh nghiệp logistics trong nước, đặc biệt là trong việc ứng dụng công nghệ trong logistics (Logistics 4.0), vẫn còn hạn chế so với các đối tác Trung Quốc.
2.1. Rào cản từ thủ tục hải quan hàng TMĐT còn phức tạp
Thủ tục hải quan hàng TMĐT là một trong những nút thắt lớn nhất. Hàng hóa TMĐT thường có giá trị nhỏ, số lượng lớn và đa dạng chủng loại, gây khó khăn cho công tác kiểm tra, phân loại và áp mã HS. Sự khác biệt trong quy định giữa nhập khẩu chính ngạch và xuất nhập khẩu tiểu ngạch cũng tạo ra những kẽ hở pháp lý. Việc thiếu một cơ chế thông quan riêng biệt, được số hóa hoàn toàn cho hàng TMĐT khiến thời gian xử lý kéo dài, tăng nguy cơ phát sinh chi phí lưu kho, lưu bãi. Theo Phan Thi Quynh Chau (2024), hiệu suất hải quan là một trong những chỉ số logistics có tác động mạnh mẽ nhất đến xuất khẩu TMĐT của Việt Nam, cho thấy việc cải cách thủ tục là yêu cầu cấp thiết.
2.2. Rủi ro trong chuỗi cung ứng và thời gian vận chuyển
Sự ổn định của chuỗi cung ứng Việt-Trung dễ bị ảnh hưởng bởi các yếu tố khách quan. Tình trạng tắc nghẽn tại các cửa khẩu biên giới đường bộ như Hữu Nghị, Tân Thanh không phải là hiếm, đặc biệt vào các mùa cao điểm. Điều này làm cho thời gian vận chuyển Việt-Trung trở nên khó dự đoán, ảnh hưởng đến kế hoạch kinh doanh và uy tín của người bán. Ngoài ra, việc thiếu hệ thống theo dõi đơn hàng theo thời gian thực một cách đồng bộ giữa các đơn vị vận chuyển hai nước cũng làm tăng rủi ro trong chuỗi cung ứng, gây khó khăn cho cả doanh nghiệp và người mua trong việc kiểm soát lộ trình hàng hóa.
2.3. Chi phí logistics cao ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh
Việc tối ưu hóa chi phí logistics là bài toán nan giải. Chi phí vận tải, đặc biệt là chặng cuối, chiếm một tỷ trọng lớn trong giá thành sản phẩm. Theo báo cáo của Hiệp hội Doanh nghiệp dịch vụ Logistics Việt Nam (VLA), chi phí logistics của Việt Nam hiện chiếm khoảng 16.8-17% GDP, cao hơn đáng kể so với mức trung bình của thế giới. Nguyên nhân đến từ hạ tầng chưa đồng bộ, phụ phí cao và quy mô doanh nghiệp logistics còn nhỏ. Mức chi phí này làm giảm sức cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam khi xuất khẩu sang Trung Quốc và khiến giá thành sản phẩm nhập khẩu từ các sàn thương mại điện tử Trung Quốc tăng lên khi đến tay người tiêu dùng Việt.
III. Giải pháp tối ưu vận chuyển hàng hóa hai chiều Việt Trung
Để giải quyết các thách thức về vận tải, việc áp dụng các giải pháp tối ưu hóa là yếu tố sống còn. Hoạt động vận chuyển hàng hóa hai chiều cần được tiếp cận một cách chiến lược, kết hợp linh hoạt giữa các phương thức và hình thức xuất nhập khẩu. Lựa chọn giữa nhập khẩu chính ngạch và xuất nhập khẩu tiểu ngạch phụ thuộc vào đặc tính hàng hóa, quy mô lô hàng và yêu cầu về pháp lý. Nhập khẩu chính ngạch đảm bảo tính pháp lý, minh bạch và ổn định, phù hợp với các doanh nghiệp lớn, hàng hóa có giá trị cao. Ngược lại, tiểu ngạch có thể nhanh hơn và chi phí thấp hơn cho các lô hàng nhỏ lẻ, nhưng đi kèm với nhiều rủi ro về chính sách. Một giải pháp hiệu quả khác là phát triển vận tải đa phương thức, kết hợp đường bộ, đường sắt và đường biển để tận dụng ưu điểm của từng loại hình. Tuyến đường sắt Việt Nam - Trung Quốc - Châu Âu đang mở ra cơ hội mới cho logistics xuyên biên giới, giúp rút ngắn thời gian và giảm chi phí so với đường biển truyền thống. Việc đầu tư nâng cấp hạ tầng tại các cửa khẩu, cảng cạn (ICD) và áp dụng công nghệ để điều phối phương tiện sẽ giúp giảm thiểu tình trạng ùn tắc, đảm bảo dòng chảy thương mại không bị gián đoạn.
3.1. Lựa chọn giữa nhập khẩu chính ngạch và tiểu ngạch
Việc lựa chọn hình thức nhập khẩu phù hợp tác động lớn đến chi phí và thời gian. Nhập khẩu chính ngạch yêu cầu đầy đủ giấy tờ, hợp đồng ngoại thương, hóa đơn, và phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về thuế và kiểm tra chuyên ngành. Hình thức này đảm bảo sự an toàn và ổn định cho chuỗi cung ứng dài hạn. Trong khi đó, xuất nhập khẩu tiểu ngạch thường có thủ tục đơn giản hơn, phù hợp với hàng hóa tiêu dùng, nông sản giao dịch tại các khu vực biên giới. Tuy nhiên, hình thức này phụ thuộc nhiều vào chính sách thương mại biên giới và dễ bị ảnh hưởng khi có sự thay đổi đột ngột. Doanh nghiệp TMĐT cần cân nhắc kỹ lưỡng giữa lợi ích chi phí trước mắt và rủi ro dài hạn để đưa ra quyết định phù hợp.
3.2. Vận dụng logistics xuyên biên giới đa phương thức hiệu quả
Kết hợp nhiều phương thức vận tải là chìa khóa để tối ưu hóa logistics xuyên biên giới. Ví dụ, hàng hóa có thể được vận chuyển bằng đường biển từ các cảng lớn của Trung Quốc như Thượng Hải, Thâm Quyến đến Hải Phòng, sau đó sử dụng đường bộ hoặc đường sắt để phân phối vào nội địa. Ngược lại, hàng hóa từ Việt Nam có thể tập kết tại các trung tâm logistics gần biên giới, sau đó vận chuyển bằng đường bộ qua cửa khẩu và kết nối với mạng lưới đường sắt của Trung Quốc để đi sâu vào nội địa hoặc sang các nước thứ ba. Việc phát triển các trung tâm logistics đa phương thức (multimodal logistics hub) sẽ giúp quá trình chuyển đổi giữa các phương tiện diễn ra liền mạch, giảm thời gian chờ đợi và tối ưu hóa chi phí logistics.
IV. Bí quyết quản lý kho bãi và fulfillment hiệu quả nhất
Hệ thống kho bãi và fulfillment là trái tim của hoạt động logistics TMĐT. Quản lý hiệu quả khâu này giúp rút ngắn đáng kể thời gian xử lý đơn hàng và giao hàng. Một trong những mô hình hiệu quả là xây dựng các kho hàng vệ tinh gần các thị trường trọng điểm hoặc khu vực biên giới. Thực tế cho thấy, các doanh nghiệp Trung Quốc đã xây dựng hàng loạt tổng kho tại Hà Khẩu, Bằng Tường, ngay sát biên giới Việt Nam, giúp hàng hóa thông quan và giao đến tay khách hàng Việt Nam chỉ trong 2-3 ngày (Ngô Thanh Huyền, 2024). Doanh nghiệp Việt Nam có thể học hỏi mô hình này bằng cách sử dụng các kho ngoại quan. Kho ngoại quan cho phép lưu trữ hàng hóa chưa làm thủ tục hải quan, giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong việc phân phối hàng hóa khi có đơn đặt hàng, giảm áp lực thông quan tại cửa khẩu. Bên cạnh đó, tối ưu hóa quy trình fulfillment – từ nhận đơn, lấy hàng, đóng gói đến giao cho đơn vị vận chuyển – là cực kỳ quan trọng. Ứng dụng hệ thống quản lý kho (WMS) và các công nghệ tự động hóa như robot, băng chuyền giúp giảm thiểu sai sót, tăng tốc độ xử lý và nâng cao năng suất lao động.
4.1. Mô hình kho ngoại quan và vai trò trong TMĐT xuyên biên giới
Kho ngoại quan là giải pháp chiến lược cho TMĐT xuyên biên giới. Bằng cách lưu trữ hàng nhập khẩu tại đây, doanh nghiệp có thể thực hiện các dịch vụ giá trị gia tăng như dán nhãn, phân loại, đóng gói lại sản phẩm trước khi làm thủ tục nhập khẩu vào thị trường nội địa hoặc tái xuất sang nước khác. Điều này giúp giảm đáng kể thời gian xử lý đơn hàng sau khi khách hàng đặt mua. Đối với hàng xuất khẩu, kho ngoại quan tại Trung Quốc cũng giúp doanh nghiệp Việt Nam tiếp cận thị trường nhanh hơn, giảm chi phí lưu kho và đáp ứng nhu cầu giao hàng chặng cuối (last-mile delivery) một cách hiệu quả tại thị trường đích.
4.2. Tối ưu hóa giao hàng chặng cuối last mile delivery
Giao hàng chặng cuối (last-mile delivery) là khâu tốn kém và phức tạp nhất nhưng lại ảnh hưởng trực tiếp đến trải nghiệm khách hàng. Để tối ưu hóa, doanh nghiệp cần xây dựng mạng lưới các điểm gửi hàng (drop-off point) hoặc bưu cục mini (mini-hub) tại các khu vực đông dân cư. Hợp tác chặt chẽ với các đơn vị vận chuyển (3PL) có mạng lưới phủ sóng rộng và ứng dụng công nghệ để tối ưu hóa tuyến đường giao hàng. Các nền tảng như Shopee, Lazada đã đầu tư mạnh vào hệ thống logistics chặng cuối với các dịch vụ như Shopee Express, Lazada Logistics, cho phép kiểm soát chất lượng và tốc độ giao hàng tốt hơn. Việc ứng dụng AI để dự báo nhu cầu và phân bổ hàng hóa đến các kho gần khách hàng nhất cũng là một giải pháp hiệu quả.
V. Cách Logistics 4
Cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 đang định hình lại toàn bộ ngành logistics. Công nghệ trong logistics (Logistics 4.0) không còn là xu hướng mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc để tồn tại và cạnh tranh. Việc ứng dụng Trí tuệ nhân tạo (AI), Internet vạn vật (IoT), Dữ liệu lớn (Big Data) và Blockchain đang giúp minh bạch hóa chuỗi cung ứng Việt-Trung, tối ưu hóa mọi khâu vận hành. AI và Big Data giúp các doanh nghiệp dự báo nhu cầu thị trường chính xác hơn, từ đó lên kế hoạch tồn kho và vận chuyển hiệu quả, tránh tình trạng thiếu hụt hoặc dư thừa hàng hóa. IoT với các cảm biến thông minh cho phép theo dõi tình trạng và vị trí của lô hàng theo thời gian thực, đảm bảo an toàn và giảm thiểu thất thoát. Blockchain cung cấp một sổ cái phân tán, bất biến, giúp tăng cường tính minh bạch và truy xuất nguồn gốc sản phẩm, một yếu tố ngày càng được người tiêu dùng quan tâm. Các đơn vị vận chuyển (3PL) tiên tiến đang tích hợp những công nghệ này để cung cấp dịch vụ vượt trội, từ quản lý kho thông minh đến giao hàng tự động, tạo ra lợi thế cạnh tranh khổng lồ trên thị trường logistics xuyên biên giới.
5.1. Ứng dụng công nghệ để giảm chi phí tăng tốc độ
Công nghệ là đòn bẩy để tối ưu hóa chi phí logistics và tăng tốc độ giao hàng. Hệ thống quản lý vận tải (TMS) sử dụng thuật toán để hoạch định tuyến đường tối ưu, giúp tiết kiệm nhiên liệu và thời gian. Trong kho bãi, robot tự hành (AGV) và hệ thống lưu trữ và truy xuất tự động (ASRS) giúp tăng tốc độ xử lý đơn hàng lên nhiều lần so với phương pháp thủ công. Việc số hóa toàn bộ quy trình chứng từ, kết nối với hệ thống hải quan điện tử cũng giúp rút ngắn thời gian vận chuyển Việt-Trung bằng cách đẩy nhanh khâu thông quan. Theo nghiên cứu của McKinsey (2022), tự động hóa và số hóa có thể giúp các công ty logistics giảm chi phí vận hành từ 15-30%.
5.2. Vai trò của đơn vị vận chuyển 3PL trong kỷ nguyên số
Trong bối cảnh TMĐT phát triển, vai trò của các đơn vị vận chuyển (3PL) ngày càng trở nên quan trọng. Các doanh nghiệp 3PL không chỉ cung cấp dịch vụ vận tải và kho bãi đơn thuần mà còn trở thành đối tác công nghệ, tư vấn giải pháp logistics toàn diện. Họ đầu tư mạnh vào nền tảng công nghệ, cung cấp cho khách hàng các công cụ quản lý, theo dõi đơn hàng trực tuyến. Các công ty như JUSDA Vietnam, Cainiao (logistics của Alibaba) cung cấp các giải pháp tích hợp từ khâu lấy hàng tại xưởng sản xuất ở Trung Quốc đến giao hàng chặng cuối (last-mile delivery) tại Việt Nam. Sự chuyên môn hóa và quy mô của các đơn vị 3PL giúp các doanh nghiệp TMĐT, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ, có thể tiếp cận với hệ thống logistics hiện đại mà không cần đầu tư lớn.
