Khóa luận: Tác động của chênh lệch phát triển tới an ninh kinh tế ở khu vực ASEAN giai đoạn 1985 - 2005

Bài viết phân tích tác động của chênh lệch phát triển đến an ninh kinh tế khu vực ASEAN giai đoạn 1985-2005, cung cấp cái nhìn sâu sắc về vấn đề này.

• Tác giả: Nguyễn Kiều Oanh
• Người hướng dẫn: Th.s Nguyễn Đăng Chúng
• Trường học: Đại học Sư phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Địa lý
• Đề tài: Tác động của chênh lệch phát triển đến an ninh kinh tế ở ASEAN (1985 - 2005)
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2005
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG I: CHÊNH LỆCH PHÁT TRIỂN
• 1.1. Khái niệm về chênh lệch phát triển
• 1.2. Chênh lệch phát triển trong khu vực ASEAN
• 1.3. Chênh lệch về một số chỉ số cơ bản
• 1.3.1. Chênh lệch về thu nhập bình quân đầu người
• 1.3.2. Chênh lệch trong tốc độ tăng trưởng

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Chênh Lệch Phát Triển và An Ninh Kinh Tế ASEAN

Chênh lệch phát triển và an ninh kinh tế là hai phạm trù đang thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu và hoạch định chính sách. Mối quan hệ giữa hai yếu tố này ngày càng được chú trọng trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế diễn ra mạnh mẽ, đặc biệt là trong giai đoạn 1985-2005. Sự thay đổi của bối cảnh quốc tế và khu vực đòi hỏi sự thay đổi trong quan niệm và chiến lược đảm bảo an ninh quốc gia. Việc nghiên cứu về chênh lệch phát triển và an ninh kinh tế trong điều kiện mới là cần thiết để đưa ra các chính sách phát triển và đảm bảo an ninh quốc gia, khu vực. Khu vực ASEAN có sự đa dạng về văn hóa, chính trị và trình độ phát triển. Các vấn đề phát triển như phân phối phúc lợi, quản lý xã hội, sức khỏe và giáo dục trở thành vấn đề an ninh phi truyền thống khi chúng đạt đến ngưỡng khủng hoảng, khi sự an sinh của người dân bị đe dọa. Tình trạng kém phát triển có thể trở thành mối đe dọa mang tính xuyên quốc gia, đe dọa hòa bình và ổn định quốc tế.

1.1. Khái niệm An Ninh Phi Truyền Thống và An Ninh Kinh Tế

Trong bối cảnh quốc tế mới, cách tiếp cận an ninh truyền thống, thiên về sức mạnh quân sự và chủ quyền quốc gia, không còn đủ để phản ánh hết hàm ý an ninh từ những thay đổi kinh tế-xã hội do toàn cầu hóa. Cách tiếp cận này cũng không đủ khung khổ để đối phó với các hình thái đe dọa mới, xuất hiện từ bên trong mỗi quốc gia nhưng lại có quy mô toàn cầu như khủng hoảng kinh tế, tội phạm xuyên quốc gia và khủng bố. An ninh phi truyền thống trở nên quan trọng, bao gồm nhiều yếu tố tác động đến an ninh. An ninh kinh tế trở thành một bộ phận của an ninh quốc gia, đảm bảo hệ thống kinh tế vận hành thông suốt và bảo tồn bản sắc dân tộc.

1.2. Chênh Lệch Phát Triển Khái niệm Đo lường và Tầm quan trọng

Chênh lệch phát triển là sự khác biệt về chất lượng cuộc sống giữa người dân ở các quốc gia khác nhau, giữa các vùng miền trong một quốc gia. Các khía cạnh chủ yếu của phát triển được sử dụng để đo lường chênh lệch, bao gồm: thu nhập, thương mại, phát triển con người, sự khác biệt về thể chế và năng lực cạnh tranh. Chênh lệch phát triển luôn tồn tại. “Khoảng cách phát triển” hàm chứa cả “an ninh quốc gia” và “an ninh con người”. Theo nghiên cứu, chênh lệch phát triển ngày càng trở thành nhân tố đe dọa an ninh kinh tế, sự ổn định và phát triển trong khu vực ASEAN.

II. Phân Tích Thực Trạng Chênh Lệch Phát Triển Trong Khu Vực ASEAN

ASEAN ra đời năm 1967 trong bối cảnh chiến tranh lạnh và đối đầu giữa hai hệ thống. Ban đầu, ASEAN tập trung vào an ninh truyền thống, đảm bảo độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ. Từ những năm 1990, khi chiến tranh lạnh kết thúc và toàn cầu hóa diễn ra mạnh mẽ, sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các nước tăng lên. An ninh của một quốc gia không chỉ bó hẹp trong phạm vi chính trị và quân sự mà còn chịu ảnh hưởng của kinh tế, xã hội, sắc tộc, tôn giáo, bệnh dịch, buôn lậu xuyên quốc gia. Thực tế, chênh lệch phát triển ở ASEAN thể hiện qua nhiều khía cạnh, bao gồm thu nhập bình quân đầu người, tốc độ tăng trưởng kinh tế và các chỉ số phát triển xã hội.

2.1. Chênh Lệch Thu Nhập Bình Quân Đầu Người Thước đo Mức Sống

Thu nhập bình quân đầu người phản ánh sự chênh lệch về mức sống và khả năng sản xuất của mỗi quốc gia. Năm 1998, thu nhập bình quân đầu người của Singapore cao hơn Campuchia 107 lần. Indonesia ở ngưỡng giữa các nước có thu nhập thấp và trung bình thấp, trong khi Malaysia, Philippines và Thái Lan thuộc nhóm thu nhập trung bình thấp. Singapore và Brunei là hai nước có thu nhập cao duy nhất ở Đông Nam Á. Hiện nay, chênh lệch phát triển giữa ASEAN-6 và ASEAN-4 (CLMV) khá rõ ràng. ASEAN-6 đã phát triển kinh tế thị trường trong hơn 3 thập kỷ, trong khi ASEAN-4 là các nền kinh tế chuyển đổi.

2.2. Chênh Lệch Tốc Độ Tăng Trưởng Kinh Tế So sánh Giai đoạn 1985 2005

Từ năm 1985 đến năm 2005, Singapo luôn dẫn đầu ASEAN về tốc độ tăng trưởng GDP bình quân hàng năm. Tuy nhiên, tốc độ tăng trưởng GDP giữa các nước ASEAN có sự khác biệt lớn qua từng giai đoạn. Các nước CLMV có lẽ không thiếu tiềm năng để phát triển nhưng các nước này cần có nền chính trị ổn định và các chính sách xã hội ổn định. Bên cạnh đó, sự chênh lệch trong tiếp cận thị trường, vốn, công nghệ cũng tạo ra sự khác biệt lớn trong tốc độ tăng trưởng kinh tế của các quốc gia thành viên.

2.3. Chênh Lệch Chỉ Số Phát Triển Con Người HDI Đánh giá Chất lượng Sống

Chỉ số HDI phản ánh chất lượng cuộc sống ở mỗi quốc gia. Chênh lệch về HDI cho thấy sự khác biệt trong giáo dục, y tế và thu nhập. Các nước ASEAN-6 thường có HDI cao hơn so với các nước ASEAN-4, cho thấy sự chênh lệch đáng kể về điều kiện sống và cơ hội phát triển của người dân. Điều này đòi hỏi sự quan tâm và nỗ lực từ các chính phủ và tổ chức quốc tế để thu hẹp khoảng cách và cải thiện chất lượng cuộc sống cho tất cả người dân ASEAN.

III. Tác Động của Chênh Lệch Phát Triển Đến An Ninh Kinh Tế ASEAN

Chênh lệch phát triển tác động đến an ninh kinh tế ASEAN thông qua nhiều kênh khác nhau. Sự chênh lệch về thu nhập và trình độ phát triển có thể dẫn đến bất ổn xã hội, di cư lao động và các vấn đề an ninh khác. Sự khác biệt về năng lực cạnh tranh và trình độ công nghệ có thể gây ra sự phụ thuộc kinh tế và làm suy yếu vị thế của các nước kém phát triển trong khu vực. Khủng hoảng kinh tế ở một nước có thể lan sang các nước khác, gây ảnh hưởng đến sự ổn định kinh tế của toàn khu vực. Sự phụ thuộc lẫn nhau về kinh tế khiến cho việc giải quyết các vấn đề an ninh kinh tế trở nên phức tạp hơn.

3.1. Ảnh Hưởng Đến An Ninh Tài Chính và Ổn Định Tiền Tệ

Chênh lệch phát triển có thể dẫn đến sự bất ổn trong thị trường tài chính của các nước thành viên ASEAN. Các nước kém phát triển thường dễ bị tổn thương trước các cú sốc kinh tế từ bên ngoài, và sự bất ổn này có thể lan sang các nước khác trong khu vực. Bên cạnh đó, sự khác biệt về chính sách tiền tệ và quản lý tài chính giữa các nước cũng có thể gây ra sự mất cân bằng và ảnh hưởng đến ổn định kinh tế của toàn khu vực. Việc phối hợp chính sách và tăng cường hợp tác trong lĩnh vực tài chính là cần thiết để giảm thiểu rủi ro và đảm bảo an ninh tài chính cho ASEAN.

3.2. Tác Động Đến An Ninh Thương Mại và Đầu Tư Nước Ngoài

Chênh lệch phát triển có thể tạo ra những rào cản trong thương mại nội khối ASEAN. Các nước kém phát triển thường gặp khó khăn trong việc cạnh tranh với các nước phát triển hơn, và điều này có thể hạn chế khả năng tham gia vào các chuỗi giá trị khu vực. Sự khác biệt về quy định và thủ tục thương mại cũng có thể gây ra những trở ngại cho doanh nghiệp. Thêm vào đó, chênh lệch phát triển có thể ảnh hưởng đến dòng đầu tư nước ngoài vào khu vực, khi các nhà đầu tư có xu hướng tập trung vào các nước có điều kiện kinh tế tốt hơn. Việc cải thiện môi trường kinh doanh và tạo ra sân chơi bình đẳng là cần thiết để thúc đẩy thương mại và thu hút đầu tư vào toàn khu vực ASEAN.

3.3. Ảnh Hưởng Đến An Ninh Việc Làm và An Sinh Xã Hội

Chênh lệch phát triển có thể dẫn đến tình trạng di cư lao động từ các nước kém phát triển sang các nước phát triển hơn trong ASEAN. Điều này có thể gây ra áp lực lên thị trường lao động và hệ thống an sinh xã hội của các nước tiếp nhận lao động, đồng thời làm mất đi nguồn nhân lực quan trọng của các nước xuất khẩu lao động. Ngoài ra, chênh lệch phát triển cũng có thể làm gia tăng tình trạng bất bình đẳng thu nhập và nghèo đói, đe dọa an sinh xã hội và gây bất ổn xã hội. Cần có các chính sách hỗ trợ việc làm và đào tạo nghề để nâng cao kỹ năng cho người lao động và giảm thiểu tác động tiêu cực của chênh lệch phát triển.

IV. Giải Pháp Thu Hẹp Chênh Lệch Phát Triển và Đảm Bảo An Ninh Kinh Tế

Việc thu hẹp chênh lệch phát triển và đảm bảo an ninh kinh tế đòi hỏi sự nỗ lực chung của tất cả các nước thành viên ASEAN. Cần có các chính sách hỗ trợ các nước kém phát triển, tăng cường hợp tác kinh tế khu vực và thúc đẩy phát triển bền vững. Các giải pháp bao gồm: tăng cường đầu tư vào giáo dục và y tế, cải thiện cơ sở hạ tầng, thúc đẩy thương mại và đầu tư, tăng cường hợp tác tài chính và xây dựng các cơ chế phòng ngừa khủng hoảng.

4.1. Tăng Cường Hợp Tác Kinh Tế và Hội Nhập Kinh Tế ASEAN

Việc tăng cường hợp tác kinh tế và hội nhập kinh tế là một trong những giải pháp quan trọng để thu hẹp chênh lệch phát triển trong ASEAN. Thông qua các hiệp định thương mại tự do và các thỏa thuận hợp tác kinh tế khác, các nước thành viên có thể tạo ra một thị trường chung rộng lớn hơn, thúc đẩy thương mại và đầu tư, và chia sẻ lợi ích từ quá trình toàn cầu hóa. Bên cạnh đó, việc hài hòa các quy định và tiêu chuẩn kinh tế cũng là cần thiết để giảm thiểu các rào cản thương mại và tạo ra một sân chơi bình đẳng cho tất cả các doanh nghiệp trong khu vực.

4.2. Đẩy Mạnh Đầu Tư vào Phát Triển Con Người và Cơ Sở Hạ Tầng

Phát triển con người là yếu tố then chốt để thu hẹp chênh lệch phát triển và đảm bảo an ninh kinh tế. Việc tăng cường đầu tư vào giáo dục và y tế sẽ giúp nâng cao trình độ dân trí và sức khỏe của người dân, tạo ra một lực lượng lao động có kỹ năng và năng lực cạnh tranh cao hơn. Đồng thời, việc cải thiện cơ sở hạ tầng, như đường xá, cầu cống, cảng biển và sân bay, sẽ giúp giảm chi phí vận chuyển và tăng cường kết nối giữa các vùng miền, thúc đẩy phát triển kinh tế và xã hội.

4.3. Thúc Đẩy Phát Triển Bền Vững và Bảo Vệ Môi Trường

Phát triển bền vững là một yếu tố quan trọng để đảm bảo an ninh kinh tế lâu dài. Việc khai thác tài nguyên thiên nhiên một cách hợp lý và bảo vệ môi trường sẽ giúp duy trì nguồn lực cho các thế hệ tương lai và giảm thiểu các rủi ro từ biến đổi khí hậu và thiên tai. Bên cạnh đó, việc thúc đẩy các ngành công nghiệp xanh và sử dụng năng lượng tái tạo sẽ giúp tạo ra các cơ hội việc làm mới và giảm thiểu ô nhiễm môi trường.

V. Ứng Dụng và Kết Quả Nghiên Cứu về Chênh Lệch Phát Triển ở ASEAN

Nghiên cứu về chênh lệch phát triển ở ASEAN có nhiều ứng dụng thực tiễn trong việc hoạch định chính sách và xây dựng chiến lược phát triển kinh tế - xã hội. Kết quả nghiên cứu có thể giúp các nhà hoạch định chính sách hiểu rõ hơn về các thách thức và cơ hội phát triển của từng quốc gia thành viên, từ đó đưa ra các quyết định phù hợp để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, giảm nghèo đói và cải thiện chất lượng cuộc sống cho người dân. Ngoài ra, nghiên cứu cũng có thể giúp các tổ chức quốc tế và các nhà đầu tư có cái nhìn toàn diện hơn về khu vực ASEAN, từ đó đưa ra các quyết định đầu tư và hợp tác hiệu quả hơn.

5.1. Ứng Dụng Trong Hoạch Định Chính Sách Kinh Tế và Xã Hội

Kết quả nghiên cứu về chênh lệch phát triển có thể được sử dụng để xây dựng các chính sách kinh tế và xã hội phù hợp với điều kiện của từng quốc gia thành viên ASEAN. Ví dụ, các nước kém phát triển có thể tập trung vào việc cải thiện giáo dục, y tế và cơ sở hạ tầng, trong khi các nước phát triển hơn có thể tập trung vào việc thúc đẩy đổi mới sáng tạo và phát triển các ngành công nghiệp có giá trị gia tăng cao. Bên cạnh đó, các chính sách phân phối lại thu nhập và giảm bất bình đẳng cũng là cần thiết để đảm bảo sự công bằng và ổn định xã hội.

5.2. Ứng Dụng Trong Thu Hút Đầu Tư Nước Ngoài và Hợp Tác Kinh Tế

Nghiên cứu về chênh lệch phát triển có thể giúp các nhà đầu tư nước ngoài có cái nhìn rõ ràng hơn về tiềm năng và rủi ro đầu tư ở từng quốc gia thành viên ASEAN. Thông tin về điều kiện kinh tế, xã hội và chính trị, cũng như các chính sách ưu đãi đầu tư, có thể giúp các nhà đầu tư đưa ra các quyết định đầu tư thông minh và hiệu quả. Đồng thời, nghiên cứu cũng có thể giúp các tổ chức quốc tế và các nước phát triển xây dựng các chương trình hợp tác kinh tế phù hợp với nhu cầu của từng quốc gia thành viên, từ đó thúc đẩy phát triển kinh tế và giảm chênh lệch phát triển.

VI. Kết Luận và Triển Vọng cho An Ninh Kinh Tế trong ASEAN

Chênh lệch phát triển là một thách thức lớn đối với an ninh kinh tế ở ASEAN. Tuy nhiên, với sự nỗ lực chung của tất cả các nước thành viên, ASEAN có thể vượt qua thách thức này và xây dựng một khu vực kinh tế ổn định, thịnh vượng và bền vững. Trong tương lai, ASEAN cần tiếp tục tăng cường hợp tác kinh tế, đẩy mạnh phát triển con người, thúc đẩy phát triển bền vững và xây dựng các cơ chế phòng ngừa khủng hoảng để đảm bảo an ninh kinh tế cho toàn khu vực.

6.1. Tóm Lược Các Thách Thức và Cơ Hội Phát Triển của ASEAN

ASEAN đang đối mặt với nhiều thách thức trong quá trình phát triển kinh tế, bao gồm chênh lệch phát triển, biến đổi khí hậu, dịch bệnh và căng thẳng địa chính trị. Tuy nhiên, ASEAN cũng có nhiều cơ hội để phát triển, như vị trí địa lý chiến lược, nguồn tài nguyên thiên nhiên phong phú, lực lượng lao động trẻ và năng động, và quá trình hội nhập kinh tế sâu rộng. Việc tận dụng tối đa các cơ hội và giải quyết hiệu quả các thách thức sẽ quyết định tương lai của ASEAN.

6.2. Định Hướng Phát Triển An Ninh Kinh Tế Bền Vững cho Tương Lai

Để đảm bảo an ninh kinh tế bền vững cho tương lai, ASEAN cần tập trung vào việc xây dựng một nền kinh tế đa dạng, linh hoạt và có khả năng chống chịu cao trước các cú sốc kinh tế. Việc thúc đẩy đổi mới sáng tạo, phát triển các ngành công nghiệp xanh và sử dụng năng lượng tái tạo là rất quan trọng. Bên cạnh đó, việc tăng cường hợp tác khu vực và quốc tế, xây dựng các cơ chế phòng ngừa khủng hoảng và giải quyết tranh chấp một cách hòa bình cũng là cần thiết để đảm bảo sự ổn định và thịnh vượng cho ASEAN.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Kiều Oanh (ngành Địa lý học, Khoa Địa lý, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, dưới sự hướng dẫn của ThS. Nguyễn Đăng Chúng) tập trung làm rõ mối quan hệ tương tác giữa phân hóa trình độ phát triển và an ninh kinh tế tại khu vực Đông Nam Á trong giai đoạn 1985 – 2005.

Về bối cảnh thực tiễn, sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, làn sóng toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế diễn ra mạnh mẽ. Cách tiếp cận an ninh truyền thống (vốn tập trung vào sức mạnh quân sự, chủ quyền lãnh thổ và các tác nhân cấp nhà nước) không còn đủ cơ sở khoa học để bao quát các thách thức mới nảy sinh từ sự biến đổi kinh tế - xã hội sâu sắc. Các mối đe dọa phi truyền thống như khủng hoảng tài chính, tội phạm xuyên quốc gia hay nghèo đói mang tính chất liên quốc gia và đe dọa trực tiếp tới từng cộng đồng dân cư. Khu vực ASEAN mang tính đa dạng cao về thể chế chính trị, bản sắc văn hóa và trình độ phát triển. Khi các bất cập phát triển (phân phối phúc lợi, quản lý xã hội, giáo dục, y tế) tích tụ vượt quá "ngưỡng khủng hoảng", chúng chuyển hóa thành các mối đe dọa đe dọa sự ổn định khu vực.

Mục tiêu nghiên cứu: Mục tiêu bao trùm là làm rõ hệ thống khái niệm an ninh kinh tế trong cấu trúc an ninh phi truyền thống, phân tích thực trạng chênh lệch phát triển giữa các quốc gia ASEAN, xem xét các kênh tác động của khoảng cách phát triển tới an ninh kinh tế, từ đó đề xuất các định hướng thu hẹp khoảng cách và bảo đảm an ninh kinh tế cấp quốc gia và khu vực.

Nhiệm vụ nghiên cứu (được đánh số theo văn bản):

1. Tập trung làm rõ một cách có hệ thống các khái niệm về an ninh phi truyền thống, đặc biệt chú trọng đến an ninh kinh tế.
2. Xem xét khoảng cách chênh lệch phát triển trong khu vực ASEAN.
3. Tìm hiểu các tác động chính của chênh lệch phát triển đến đảm bảo an ninh kinh tế.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Mối quan hệ tác động qua lại giữa chênh lệch phát triển và an ninh kinh tế (tập trung vào an ninh tài chính, an ninh thương mại - đầu tư, an ninh việc làm - an sinh xã hội và an ninh môi trường).
• Phạm vi không gian: 10 quốc gia thành viên thuộc Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN), phân tích đối sánh giữa nhóm nước sáng lập/phát triển hơn (ASEAN-6) và nhóm nước thành viên mới/chậm phát triển (ASEAN-4 hay CLMV: Campuchia, Lào, Mianma, Việt Nam).
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn 1985 – 2005.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và quan niệm khoa học

• Hệ thống quan điểm địa lý: Đề tài vận dụng 3 quan điểm địa lý nền tảng:
  • Quan điểm tổng hợp (địa tổng thể): Xem xét các nhân tố kinh tế - xã hội, thể chế và an ninh trong một thể thống nhất, nơi sự biến động của một thành tố sẽ tác động dây chuyền tới toàn hệ thống.
  • Quan điểm lãnh thổ: Phân tích không gian để chỉ ra tính tương đồng và khác biệt giữa các quốc gia thành viên, đặc biệt là sự tương phản giữa tiểu vùng Đông Nam Á lục địa và Đông Nam Á hải đảo, cũng như giữa khối ASEAN-6 và CLMV.
  • Quan điểm viễn cảnh - lịch sử: Đặt các biến số kinh tế và an ninh vào tiến trình vận động lịch sử qua từng giai đoạn cụ thể từ năm 1985 đến năm 2005.
• Khung lý thuyết phát triển:
  • Lý thuyết đường cong S của Lim Chong Yah: Phân chia các nền kinh tế ASEAN thành 3 nhóm động thái phát triển: nhóm "nền kinh tế con voi" (thu nhập cao, tăng trưởng chậm - Singapo, Brunây), nhóm "nền kinh tế con ngựa" (thu nhập trung bình, tăng trưởng nhanh - Thái Lan, Malaixia, Philippin, Inđônêxia) và nhóm "nền kinh tế con rùa" (thu nhập thấp, tăng trưởng chậm/chuyển đổi - Campuchia, Lào, Mianma, Việt Nam).
  • Mô hình bẫy phát triển: Vận dụng sơ đồ "Cái bẫy cân bằng mức độ thấp" (Low-level equilibrium trap) và sơ đồ "Cái bẫy Malthus mới" để lý giải nguy cơ tụt hậu của nhóm nước chậm phát triển.
• Khái niệm an ninh và an ninh kinh tế:
  • Định nghĩa an ninh quốc gia theo Luật An ninh quốc gia Việt Nam (2004) làm cơ sở tham chiếu pháp lý.
  • Khái niệm an ninh con người và cách tiếp cận phát triển lấy con người làm trung tâm của Liên Hợp Quốc (UNDP) thông qua các thước đo chỉ số phát triển con người (HDI), chỉ số phát triển giới (GDI/GRDI), chỉ số vị thế giới (GEM) và chỉ số nghèo khổ tổng hợp (HPI).
  • Khái niệm an ninh kinh tế khu vực của ASEAN: Đảm bảo tăng trưởng trụ cột, năng lực hội nhập hiệu quả và khả năng chống chịu trước các cú sốc bên ngoài.
  • Các cặp tương quan kiểm chứng giữa phát triển và an ninh: Nghèo khổ - xung đột; Bất bình đẳng - xung đột; Phát triển con người - an ninh con người; Thương mại - xung đột; Di cư - xung đột; Năng lượng - xung đột; Môi trường - xung đột; Tài nguyên - xung đột.

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp thu thập và xử lý số liệu: Khai thác và chuẩn hóa chuỗi dữ liệu kinh tế - xã hội thứ cấp từ các nguồn định chế quốc tế và trong nước.
• Phương pháp bản đồ - biểu đồ, sơ đồ: Trực quan hóa các tương quan không gian, phân bố nguồn lực và cấu trúc phân tầng kinh tế.
• Phương pháp tổng hợp, phân tích và so sánh tài liệu: Đánh giá liên ngành giữa địa lý kinh tế, kinh tế quốc tế và quan hệ quốc tế.

Nguồn dữ liệu

Dữ liệu sử dụng trong khóa luận được trích xuất từ:

• Tổng cục Thống kê Việt Nam; Niên giám thống kê kinh tế - xã hội các nước ASEAN.
• Viện Nghiên cứu Đông Nam Á; Viện Kinh tế và Chính trị Thế giới (Viện Khoa học Xã hội Việt Nam).
• Các định chế quốc tế: Ngân hàng Thế giới (World Bank - Báo cáo Phát triển Thế giới), Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB), Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP - Human Development Report), Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF - Global Competitiveness Report), Ban Thư ký ASEAN và tạp chí Far Eastern Economic Review (FEER).

Nội dung chính theo từng chương

CHƯƠNG I: CHÊNH LỆCH PHÁT TRIỂN

Chương I tập trung định lượng và phân tích chi tiết các biểu hiện phân hóa giữa các quốc gia thành viên ASEAN trên 3 trụ cột: các chỉ số kinh tế cơ bản, hạ tầng - công nghệ và khía cạnh xã hội - thể chế.

1. Chênh lệch về các chỉ số kinh tế cơ bản

• Thu nhập bình quân đầu người và tăng trưởng: Năm 1998, GNP bình quân đầu người danh nghĩa của Singapo (30.060 USD) gấp 107 lần Campuchia (280 USD). Chênh lệch giữa nước cao nhất khối (Singapo) và nước thấp nhất trong nhóm thành viên mới (Mianma) lên tới 136 lần. Giai đoạn 1960 – 1998, tốc độ tăng trưởng GDP bình quân hàng năm đạt 8,0% ở Singapo, 7,7% ở Thái Lan, 6,8% ở Malaixia, trong khi Philippin chỉ đạt 3,9% và Mianma đạt 3,5%.

Quốc gia	Tăng trưởng GDP bình quân 1960–1998 (%)	Cơ cấu kinh tế 2004 (% Nông nghiệp - Công nghiệp - Dịch vụ)	Xuất khẩu/GDP 1999 (%)	Ngoại thương/GDP 1999 (%)	Xuất khẩu bình quân đầu người 1999 (USD)
Singapo	8,0	0,0 - 35,0 - 65,0	162,2	311,9	28.672
Brunây	-	2,5 - 46,5 - 51,0	-	-	7.883
Malaixia	6,8	8,1 - 42,1 - 49,8	94,3	187,3	3.720
Thái Lan	7,7	10,2 - 45,8 - 44,0	47,0	94,0	945
Inđônêxia	5,8	15,4 - 45,0 - 39,6	29,4	58,6	231
Philippin	3,9	19,9 - 33,5 - 46,6	49,0	110,0	479
Việt Nam	-	21,1 - 38,7 - 40,2	46,2	95,0	151
Campuchia	-	36,6 - 28,1 - 35,3	29,4	70,6	61,7
Lào	-	48,6 - 25,9 - 25,5	23,8	64,6	74
Mianma	3,5	51,9 - 13,6 - 34,5	11,9	32,0	22

• Cơ cấu kinh tế và độ mở thương mại: Nhóm ASEAN-6 có cơ cấu hiện đại với dịch vụ và công nghiệp chiếm ưu thế tuyệt đối (nông nghiệp dưới 16%, riêng Singapo là 0%). Ngược lại, Campuchia, Lào và Mianma có tỷ trọng nông nghiệp vượt quá 35% - 50% GDP. Về độ mở kinh tế, tỷ lệ ngoại thương/GDP của Mianma (32%) thấp hơn Singapo (311,9%) gần 10 lần.
• Thị trường vốn, tỷ lệ tiết kiệm - đầu tư và năng suất: Thị trường tài chính phân hóa thành 3 cấp độ. Singapo và Malaixia có giá trị vốn hóa cổ phiếu trên GDP năm 2000 lần lượt đạt 252,9% và 130,4%; trong khi nhóm CLMV chỉ dựa vào tín dụng ngân hàng sơ cấp (Việt Nam có thị trường chứng khoán sơ cấp với vốn huy động chỉ chiếm 2% GDP). Chênh lệch tiết kiệm - đầu tư (S-I) năm 2003 của Singapo thặng dư +32,2%, Malaixia +22,7%, trong khi Việt Nam thâm hụt -3,1%. Về năng lực cạnh tranh quốc gia (WEF 2004), Singapo xếp thứ 7/104 toàn cầu, Malaixia thứ 31, Thái Lan thứ 34, Inđônêxia thứ 69, Philippin thứ 76 và Việt Nam thứ 77. Năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) và năng suất lao động của ASEAN-6 cao gấp 3 - 5 lần nhóm CLMV.

2. Chênh lệch phát triển cơ sở hạ tầng và công nghệ

• Điểm hạ tầng tổng thể: Theo thang điểm đánh giá từ 1 (thấp nhất) đến 5 (cao nhất) năm 1999: Singapo đạt điểm bình quân 4,7; Brunây 3,3; Malaixia 2,9; Thái Lan và Inđônêxia 2,6; Philippin 2,3; Việt Nam 2,0; trong khi Lào, Campuchia và Mianma chỉ đạt 1,5.
• Năng lượng điện và giao thông: Năm 1999, mức cung cấp điện bình quân đầu người của Singapo gấp hơn 24 lần Việt Nam; sản lượng điện đầu người của Việt Nam lại gấp 4 lần Mianma. Việt Nam và Mianma phụ thuộc lớn vào thủy điện (Việt Nam 41,8% năm 1999) và than đá (39,9%), trong khi Singapo sử dụng 100% dầu mỏ và chuyển dịch sang khí đốt. Tỷ lệ đường rải nhựa và chiều dài cao tốc tại Singapo, Malaixia lần lượt là 100% (1.500 km cao tốc), 76% (9.000 km cao tốc), trong khi Việt Nam chỉ đạt 25% đường rải nhựa và rất ít đường cao tốc. Về vận tải biển, trọng tải tàu trung bình của Singapo đạt 15.000 GRT (tuổi tàu dưới 10 năm), trong khi các nước còn lại chỉ đạt khoảng 4.000 GRT (tuổi tàu trên 20 năm), riêng đội tàu Việt Nam có tải trọng chỉ bằng 1/10 Singapo.
• Công nghệ viễn thông (1997): Singapo có 354 tivi, 400 máy tính và 141,2 người dùng Internet trên 1.000 dân; tại Việt Nam chỉ có 180 tivi và 4,6 máy tính/1.000 dân; tại Lào chỉ có 4 tivi và 1,1 máy tính/1.000 dân.

3. Chênh lệch phát triển xã hội và thể chế

• Chỉ số phát triển con người (HDI) và giới: Năm 1997, Singapo xếp hạng HDI thứ 26 thế giới, Brunây thứ 38, Thái Lan thứ 59, Malaixia thứ 60, Philippin thứ 98, Inđônêxia thứ 99, Việt Nam thứ 121, Mianma thứ 131 và Lào thứ 136. Tuổi thọ trung bình năm 2002 tại Singapo là 78 tuổi, Brunây 76,2 tuổi, trong khi Campuchia là 57,4 tuổi, Mianma 57,2 tuổi và Lào là 54,3 tuổi.

Quốc gia	Tuổi thọ trung bình 2002 (tuổi)	Tỷ lệ biết chữ >15 tuổi 2002 (%)	Chỉ số HPI 2002 (%)	Tỷ lệ nghèo chuẩn quốc gia (% dân số)	Hệ số Gini (Năm khảo sát)
Singapo	78,0	90,3	6,3	-	0,481 (2000)
Brunây	76,2	93,9	-	-	-
Malaixia	73,0	-	-	7,5 (2000)	0,510 (2000)
Thái Lan	69,1	92,6	13,1	9,8 (2002)	0,525 (2000)
Philippin	69,8	92,5	15,0	39,4 (2000)	0,510 (2000)
Việt Nam	69,0	88,7	20,0	28,9 (2002)	0,370 (2002)
Inđônêxia	66,6	87,9	17,8	23,4 (1999)	0,343 (2002)
Campuchia	57,4	69,4	42,6	35,9 (1999)	0,450 (1999)
Mianma	57,2	85,3	25,4	22,9 (1997)	-
Lào	54,3	66,4	40,3	38,6 (1997)	0,370 (1997)

• Nghèo đói và bất bình đẳng: Tỷ lệ dân số sống dưới chuẩn nghèo quốc gia tại khu vực nông thôn Philippin lên tới 54,0%, Lào 41,0%, Campuchia 40,0%, Việt Nam 35,6%, trong khi Thái Lan là 12,6% và Malaixia là 13,2%. Hệ số bất bình đẳng Gini năm 2000 của Thái Lan là 0,525; Malaixia và Philippin là 0,510; Singapo là 0,481; trong khi Inđônêxia (0,343) và Việt Nam (0,370) có mức độ phân phối tương đối đồng đều hơn.
• Môi trường địa - văn hóa và thể chế: Tồn tại sự phân hóa rõ nét giữa Đông Nam Á lục địa (văn hóa Phật giáo, quan hệ gần gũi với Nam Trung Hoa và Ấn Độ) và Đông Nam Á hải đảo (văn hóa Hồi giáo, tương đồng về nhân chủng và ngôn ngữ). Về thể chế, ASEAN-6 vận hành kinh tế thị trường hướng xuất khẩu lâu đời; Việt Nam, Lào, Campuchia là các nền kinh tế đang chuyển đổi; Mianma duy trì kinh tế kế hoạch hóa tập trung.

---

CHƯƠNG II: ẢNH HƯỞNG CỦA CHÊNH LỆCH PHÁT TRIỂN TỚI AN NINH KINH TẾ TRONG ASEAN

Chương II đi sâu luận giải các tác động tiêu cực mà khoảng cách phát triển gây ra cho cấu trúc an ninh kinh tế của từng thành viên và nỗ lực liên kết toàn khối.

1. Khái niệm và tiêu chí an ninh kinh tế

An ninh kinh tế được định vị ở hai cấp độ:

• Cấp độ vĩ mô: Sự ổn định của các cân đối kinh tế vĩ mô (tăng trưởng dương và ổn định; lạm phát kiểm soát; tỷ lệ thất nghiệp dưới ngưỡng an toàn 11% theo chuẩn nghiên cứu của PGS. TS. Nguyễn Xuân Thắng; an ninh năng lượng; an ninh lương thực; khả năng chống đỡ các cú sốc tài chính quốc tế).
• Cấp độ vi mô: Bảo đảm thu nhập, việc làm và chất lượng sống ổn định của hộ gia đình và từng cá nhân (an ninh con người).

2. Tác động của chênh lệch phát triển tới an ninh tài chính

• Cản trở tiến trình hội nhập và thành lập Ngân hàng Trung ương chung: Chênh lệch trình độ khiến việc hình thành một đồng tiền chung trở nên bất khả thi trong ngắn hạn. Các nền kinh tế phát triển (Singapo, Malaixia) ưu tiên điều hành tiền tệ hướng tới ổn định giá cả, trong khi các nước CLMV ưu tiên tăng trưởng kinh tế. Việc chuyển giao quyền lực tiền tệ cho một Ngân hàng Trung ương chung đụng chạm tới chủ quyền quốc gia. Đồng thời, chi phí kỹ thuật phát hành đồng tiền mới và hủy tiền cũ tạo gánh nặng tài chính vượt quá khả năng của nhóm nước nghèo.
• Rào cản đối với Quỹ Tiền tệ Châu Á (AMF) và Quỹ Trái phiếu Châu Á (ABF): Việc thiết lập AMF (đề xuất từ năm 1997) và ABF (khởi động năm 2003) đòi hỏi cơ chế giám sát tài khóa minh bạch và áp dụng chuẩn mực kế toán, kiểm toán quốc tế thống nhất. Năng lực nhân sự và nền tảng công nghệ ngân hàng sơ khai tại Lào, Mianma, Campuchia không đáp ứng được yêu cầu giám sát tài chính khu vực.
• Khó khăn trong phối hợp tỷ giá và chi phí hỗ trợ tài chính: Chế độ tỷ giá tối ưu của mỗi nước có sự xung đột do tình trạng nợ nước ngoài cao (Inđônêxia, Malaixia), thâm hụt ngân sách kéo dài (Philippin) hoặc chất lượng tăng trưởng thấp (Việt Nam). Ngoài ra, chi phí tài trợ hỗ trợ thu hẹp khoảng cách gia tăng lớn; đơn cử Chương trình Hợp tác Tiểu vùng sông Mê Kông mở rộng (GMS) giai đoạn 1992 – 2002 đã tiếp nhận tới 3,5 tỷ USD cho 100 dự án nhưng gặp nhiều trở ngại trong chia sẻ lợi ích do chênh lệch về tư duy kinh tế.

3. Tác động của chênh lệch phát triển tới an ninh thương mại và đầu tư

• Tổn thương tự do hóa thương mại do bảo hộ chính sách: Để bảo vệ sản xuất nội địa non yếu, các nước chậm phát triển duy trì hàng rào thuế quan và phi thuế quan. Ngay cả trong khối ASEAN-6, sự bảo hộ vẫn diễn ra gay gắt: Malaixia áp thuế bảo hộ ngành sản xuất ô tô; Inđônêxia tăng thuế nhập khẩu hàng dệt may lên tới 40%; Philippin bảo hộ ngành đường. Năm 2003, thuế suất trung bình AFTA của khối giảm xuống 2,68%, nhưng Thái Lan vẫn duy trì mức thuế suất cao 4,64% (chỉ đứng sau Lào là 5,00%), làm suy giảm hiệu ứng tạo lập thương mại nội khối.

Quốc gia	Thuế suất AFTA 2000 (%)	Thuế suất AFTA 2001 (%)	Thuế suất AFTA 2002 (%)	Thuế suất AFTA 2003 (%)
Singapo	0,00	0,00	0,00	0,00
Brunây	1,00	0,97	0,94	0,87
Malaixia	2,73	2,54	2,38	2,06
Việt Nam	3,30	2,90	2,89	2,02
Mianma	4,38	3,32	3,31	3,19
Inđônêxia	4,97	4,63	4,20	3,71
Philippin	5,59	5,07	4,80	3,75
Thái Lan	7,40	7,36	6,02	4,64
Lào	5,00	5,00	5,00	5,00
Toàn ASEAN	3,87	3,65	3,25	2,68

• Phân tán luồng thương mại qua các hiệp định song phương (BFTA): Do liên kết đa phương nội khối chậm chạp, các nước phát triển hơn đã chủ động ký kết BFTA với các đối tác ngoài khu vực. Tính đến cuối năm 2003, Singapo đã ký 10 BFTA và Thái Lan tham gia 9 BFTA. Xu hướng này làm suy yếu tính gắn kết thương mại nội khối.
• Rào cản dỡ bỏ hàng rào phi thuế quan (NTB): Mặc dù ASEAN đã thống nhất danh mục NTB từ năm 1998, việc thực thi công nhận lẫn nhau bị đình trệ do các nước CLMV thiếu phòng thí nghiệm kiểm nghiệm đạt chuẩn quốc tế (ISO/IEC), trong đó chỉ có Việt Nam đáp ứng được ở mức độ tương đối.
• Môi trường đầu tư suy giảm sức cạnh tranh: Mặc dù luồng vốn FDI vào châu Á năm 2004 đạt 250 tỷ USD, ASEAN bị chia sẻ và cạnh tranh gay gắt bởi thị trường Trung Quốc. Sự chậm trễ thực thi Hiệp định khung về Khu vực Đầu tư ASEAN (FAAIA/AIA) bắt nguồn từ việc các nước CLMV chậm cải cách doanh nghiệp nhà nước, hệ thống ngân hàng yếu kém và duy trì đóng cửa lĩnh vực dịch vụ đối với nhà đầu tư nước ngoài.

Kết quả và đóng góp

Kết quả nghiên cứu chính

1. Hệ thống hóa toàn diện các chỉ số phân hóa: Luận văn đã xác lập một bức tranh định lượng chi tiết về sự phân tầng phát triển sâu sắc trong ASEAN trên các khía cạnh kinh tế vĩ mô, cơ sở hạ tầng, viễn thông, giáo dục, y tế, bất bình đẳng giới và năng lực thể chế giữa hai nhóm nước ASEAN-6 và ASEAN-4.
2. Làm rõ tính bất đối xứng trong liên kết kinh tế: Chứng minh rằng khoảng cách phát triển làm suy giảm lợi ích hội nhập của các nước CLMV, gia tăng nguy cơ "chảy máu chất xám" từ các nước nghèo sang các nước giàu trong khối, đồng thời tạo ra nguy cơ bất ổn xã hội lan truyền xuyên biên giới khi các cú sốc kinh tế nổ ra.
3. Chỉ ra các điểm nghẽn thể chế và kỹ thuật: Phân tích cụ thể các nguyên nhân kỹ thuật (chuẩn kế toán, phòng kiểm nghiệm ISO, công nghệ ngân hàng) cản trở việc hình thành đồng tiền chung, quỹ cứu trợ khu vực và dỡ bỏ các rào cản phi thuế quan.

Giải pháp và khuyến nghị của tác giả

• Thu hẹp khoảng cách phát triển là điều kiện tiên quyết: Việc hỗ trợ nhóm nước CLMV phải đi trước một bước trong lộ trình xây dựng Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC).
• Cải cách cơ cấu tại các nước chậm phát triển: Khuyến nghị các nước CLMV (đặc biệt là Việt Nam) đẩy nhanh tiến trình cơ cấu lại doanh nghiệp nhà nước, hiện đại hóa hệ thống tài chính - ngân hàng, nâng cao chất lượng quản lý hành chính công và đầu tư đồng bộ cho hạ tầng giao thông, năng lượng, viễn thông.
• Xây dựng cơ chế hợp tác tài chính - tiền tệ linh hoạt: Áp dụng lộ trình hội nhập nhiều tốc độ, tăng cường minh bạch thông tin tài chính vĩ mô và hỗ trợ nâng cao năng lực nhân sự kiểm toán, ngân hàng cho nhóm thành viên mới.

Đóng góp học thuật tự khẳng định

Khóa luận là một trong những công trình nghiên cứu sớm ở cấp độ đại học tại Khoa Địa lý tiếp cận vấn đề an ninh kinh tế dưới lăng kính an ninh phi truyền thống kết hợp phương pháp phân tích địa lý kinh tế khu vực, đặt nền tảng tư liệu cho các nghiên cứu tiếp nối về địa kinh tế Đông Nam Á giai đoạn chuyển giao thế kỷ.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của khóa luận:
  • Đề tài tập trung chủ yếu vào việc phân tích chiều tác động từ chênh lệch phát triển đến an ninh kinh tế, chưa đánh giá toàn diện chiều tác động ngược lại từ an ninh kinh tế tới chênh lệch phát triển.
  • Nguồn dữ liệu thứ cấp tại thời điểm thực hiện (1985 – 2005) đối với một số quốc gia thành viên mới (đặc biệt là Mianma và Lào) còn bị khuyết thiếu ở một số chỉ tiêu kinh tế vĩ mô và TFP.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo được tác giả gợi mở:
  • Cần một quá trình theo dõi, cập nhật dài hạn và liên tục về những chuyển biến thể chế của ASEAN sau năm 2005 nhằm đánh giá tác động khi AEC chính thức bước vào các giai đoạn thực thi sâu rộng.
  • Mở rộng phân tích các cơ chế an ninh môi trường và an ninh năng lượng xuyên biên giới trong lưu vực sông Mê Kông.

Giá trị tham khảo

• Đối tượng thụ hưởng:
  • Sinh viên, học viên các ngành Địa lý kinh tế, Kinh tế quốc tế, Đông Nam Á học, Quan hệ quốc tế và Quản lý phát triển.
  • Người làm nghiên cứu tham khảo khung phân tích kết hợp giữa lý thuyết phát triển kinh tế (đường cong S của Lim Chong Yah) với hệ thống an ninh phi truyền thống.
• Nội dung có giá trị sử dụng cao:
  • Hệ thống bảng số liệu thống kê so sánh đa chiều giữa 10 quốc gia Đông Nam Á giai đoạn 1980 – 2004 về kinh tế, hạ tầng, giáo dục, y tế, hệ số Gini và thuế suất AFTA.
  • Các luận điểm phân tích nguyên nhân cản trở sự đồng thuận tài chính (AMF, ABF, Ngân hàng Trung ương chung) trong bối cảnh các nước có thể chế chính trị và trình độ quản lý khác biệt.

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận phân loại các nền kinh tế ASEAN thành những nhóm nào theo lý thuyết của Lim Chong Yah?

Khóa luận vận dụng lý thuyết phát triển đường cong S của Lim Chong Yah để chia 10 nước ASEAN thành 3 nhóm:

• Nền kinh tế con voi: Các quốc gia có thu nhập cao và tốc độ tăng trưởng chậm (Singapo, Brunây).
• Nền kinh tế con ngựa: Các quốc gia có thu nhập trung bình và tốc độ tăng trưởng kinh tế nhanh (Thái Lan, Malaixia, Philippin, Inđônêxia).
• Nền kinh tế con rùa: Các quốc gia có thu nhập thấp và tốc độ tăng trưởng chậm hoặc đang trong giai đoạn chuyển đổi (Việt Nam, Lào, Campuchia, Mianma).

2. Mức độ chênh lệch thu nhập bình quân đầu người cao nhất trong ASEAN được ghi nhận như thế nào?

Theo số liệu Báo cáo Phát triển Thế giới (WB 1999) được trích dẫn trong khóa luận:

• Năm 1998, GNP bình quân đầu người danh nghĩa của Singapo (30.060 USD) cao gấp 107 lần Campuchia (280 USD).
• Chênh lệch giữa nước có thu nhập cao nhất khối (Singapo) và nước nghèo nhất trong nhóm thành viên mới (Mianma) lên tới 136 lần.
• Giữa Singapo và Việt Nam (nước có thu nhập cao nhất trong nhóm CLMV thời điểm đó), khoảng cách chênh lệch là 50 lần.

3. Tại sao chênh lệch phát triển lại cản trở ý tưởng thành lập Ngân hàng Trung ương chung và đồng tiền chung ASEAN?

Khóa luận chỉ ra 3 nguyên nhân chính:

• Xung đột mục tiêu chính sách: Nhóm nước phát triển (Singapo, Malaixia) ưu tiên điều hành tiền tệ để ổn định giá cả, trong khi nhóm CLMV ưu tiên tăng trưởng kinh tế.
• Vấn đề chủ quyền và chính trị: Thành lập Ngân hàng Trung ương đòi hỏi các nước từ bỏ quyền kiểm soát chính sách tiền tệ quốc gia, điều rất nhạy cảm giữa các nước có thể chế chính trị khác nhau.
• Chi phí kỹ thuật: Gánh nặng chi phí in ấn, phát hành tiền mới và tiêu hủy tiền cũ là quá lớn đối với ngân sách hạn hẹp của các nước nghèo.

4. Tình trạng ký kết các hiệp định thương mại tự do song phương (BFTA) tác động thế nào đến an ninh thương mại nội khối?

Sự chậm chạp trong liên kết nội khối khiến các nền kinh tế phát triển chủ động tìm kiếm các BFTA ngoài khối (tính đến cuối năm 2003, Singapo đã ký 10 BFTA, Thái Lan tham gia 9 BFTA). Dưới góc độ lý thuyết, việc mở rộng BFTA song phương làm phân tán các luồng thương mại nội khối, làm suy giảm động lực hợp tác đa phương và gia tăng sự phụ thuộc vào các thị trường lớn ngoài ASEAN.

5. Vì sao các nước CLMV gặp khó khăn trong việc dỡ bỏ hàng rào phi thuế quan (NTB) và tham gia Hiệp định AIA?

• Đối với NTB: Các nước CLMV (ngoại trừ Việt Nam đáp ứng ở mức tương đối) thiếu hệ thống phòng kiểm nghiệm đạt chuẩn quốc tế (ISO, IEC) để thực hiện các thỏa thuận công nhận lẫn nhau về tiêu chuẩn kỹ thuật hàng hóa.
• Đối với AIA: Nhóm CLMV chậm cơ cấu lại khu vực doanh nghiệp nhà nước, hệ thống tài chính - ngân hàng yếu kém và chưa hoàn thiện khung khổ pháp lý mở cửa khu vực dịch vụ cho nhà đầu tư nước ngoài.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Kiều Oanh là công trình nghiên cứu địa lý kinh tế khu vực nghiêm túc, đã làm rõ bức tranh phân hóa đa chiều giữa các quốc gia thành viên ASEAN trong giai đoạn 1985 – 2005. Công trình chứng minh rằng khoảng cách phát triển sâu sắc giữa khối ASEAN-6 và nhóm CLMV là rào cản cốt lõi đe dọa an ninh tài chính, thương mại và đầu tư, đồng thời làm chậm tiến trình liên kết hướng tới Cộng đồng Kinh tế ASEAN. Các luận cứ khoa học và hệ thống dữ liệu trong văn bản khẳng định việc thu hẹp khoảng cách phát triển phải là ưu tiên chiến lược hàng đầu nhằm bảo đảm an ninh kinh tế bền vững cho toàn khu vực.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I: CHÊNH LỆCH PHÁT TRIỂN 1.1 Khái niệm về chênh lệch phát triển Khái niệm phát triển có nội hàm rất rộng, liên quan đến mọi mặt của đời sống xã hội, song với cách tiếp cận con người là trung tâm, vừa là mục tiêu, vừa là động lực phát triển thì phát triển con người là “quá trình nâng cao chất lượng cuộc sống cả vật chất, tinh thần và năng lực của con người”. Phát triển bao hàm nhiều khía cạnh từ kinh tế, chính trị, xã hội, giáo dục, sức khoẻ cộng đồng đến môi trường. Các thước đo quá trình phát triển do vậy cũng toàn diện và đa chiều hơn.Chỉ số bao quát nhất về mặt lượng là tổng sản phẩm quốc nội (GDP) và thu nhập bình quân đầu người. Từ đầu thập kỉ 90, Liên hợp quốc bắt đầu sử dụng Chỉ số phát triển con người (HDI) nhằm phản ánh xác thực hơn mặt chất của quá trình phát triển.

“Chênh lệch phát triển hàm ý chỉ sự chênh lệch về mặt chất lượng cuộc sống giữa người với người ở những quốc gia khác nhau, giữa các vùng miền trong một quốc gia”. Có thể dùng các chiều cạnh chủ yếu của quá trình phát triển để làm thước đo chênh lệch phát triển, đó là: thu nhập, thương mại, phát triển con người, sự khác biệt về thể chế và năng lực cạnh tranh. Chênh lệch phát triển luôn tồn tại. Và vấn đề “khoảng cách phát triển” hàm chứa nhiều khía cạnh, cả “an ninh quốc gia” cũng như “an ninh con người”.

Chênh lệch phát triển trong khu v ực ASEAN Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) ra đời năm 1967 trong thời kỳ chiến tranh lạnh và đối đầu giữa hai hệ thống. Do vị trí địa lý và ý đồ chiến lược của Mỹ, ASEAN đã trở thành chiến tuyến đối đầu trực tiếp giữa hai hệ thống do hai siêu cường là Liên Xô và Mỹ đứng đầu. Trong bối cảnh đó, ASEAN lấy an ninh truyền thống với hàm ý là độc lập, chủ quyền và đảm bảo toàn vẹn lãnh thổ làm động lực trong hợp tác, lấy quan hệ chính trị và tương quan sức mạnh quân sự quốc gia là trụ cột đảm bảo an ninh cho mỗi nước thành viên cũng như toàn bộ ASEAN. Kể từ những năm 1990, chiến tranh lạnh kết thúc, sự đối đầu giữa hai hệ thống đã chấm dứt, toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế tăng lên nhanh chóng khiến sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các nước ngày càng chặt chẽ hơn, an ninh của một quốc gia không chỉ bó hẹp trong phạm vi truyền thống là các nhân tố chính trị và quân sự nữa, mà còn chịu sức ép của nhiều yếu tố kinh tế, xã hội, sắc tộc, tôn giáo, bệnh dịch, buôn lậu xuyên quốc gia.

Do đó, khái niệm an ninh mới hay an ninh phi truyền thống trở nên phổ biến với nội hàm rất rộng, bao gồm Líp: CLC - K55 - Khoa §Þa lý 6 Trêng §HSP Hµ Néi Khãa luËn tèt nghiÖp NguyÔn KiÒu Oanh tất cả các nhân tố làm tăng mức lo ngại về an ninh, và an ninh kinh tế trở thành một bộ phận của an ninh quốc gia nhằm đảm bảo cho hệ thống kinh tế vận hành thông suốt và bảo tồn bản sắc dân tộc. Ngày nay an ninh quốc gia của nhiều nước bị đe doạ vì kinh tế yếu kém. Đứng trên góc độ đó, có thể thấy chênh lệch phát triển ngày càng trở thành nhân tố đe dọa an ninh kinh tế, ổn định và phát triển trong khu vực.1 Chênh lệch về một số chỉ số cơ bản 1. Chênh lệch về thu nhập bình quân đầu người Ở mức độ lớn, chênh lệch trong thu nhập bình quân theo đầu người phản ánh chênh lệch về mức sống.

Chúng cũng phản ánh chênh lệch trong khả năng sản xuất của mỗi quốc gia.1: GNP tính theo đầu người danh nghĩa và điều chỉnh theo tương quan về sức mua (PPP), 1999 Mức thu Tỷ giá hối đoái chính thức sử Điều chỉnh theo Quốc gia nhập dụng được quy đổi (USD) PPP (USD) Cao Singapo 30.840 Trung bình Philippin 1.200 Nguồn: Ngân hàng thế giới, Báo cáo phát triển thế giới 1999 - 2000, 1999 Qua bảng 1.1 cho thấy chênh lệch về mức thu nhập tính theo đầu người giữa các quốc gia Đông Nam Á. Năm 1998, GNP tính theo đầu người danh nghĩa của Singapo (30.060 USD) cao hơn Campuchia (280 USD) 107 lần. Thậm chí nếu giảm đi 20 đến 30% đối với một nền kinh tế đô thị như Singapo thì mức chênh lệch về kinh tế này vẫn rất lớn. Theo phân loại của Ngân hàng Thế giới thì Inđônêxia đang ở ngưỡng giữa các nước có thu nhập thấp và thu nhập trung bình thấp hơn, trong khi Malaixia, Líp: CLC - K55 - Khoa §Þa lý 7 Trêng §HSP Hµ Néi Khãa luËn tèt nghiÖp NguyÔn KiÒu Oanh Philippin và Thái Lan thuộc các nước có thu nhập trung bình thấp hơn.

Singapo và Brunây là hai nước có thu nhập cao duy nhất ở Đông Nam Á. Hiện nay chênh lệch phát triển giữa các nước ASEAN khá rõ ràng, đặc biệt là giữa ASEAN-6 và ASEAN-4 (CLMV). Các nước ASEAN-6 đã phát triển kinh tế thị trường trong hơn 3 thập kỷ, với thu nhập bình quân đầu người khoảng 1000 USD/người, trong khi đó các nước ASEAN-4 đều là các nền kinh tế chuyển đổi với mức thu nhập chưa đến 400 USD/người; trong số bốn nước này, chỉ có Việt Nam được xếp vào nhóm các nước đang phát triển, ba nước còn lại đều thuộc nhóm nước kém phát triển. Tính theo mức thu nhập bình quân đầu người, nước cao nhất trong ASEAN là Singapo và nước cao nhất trong nhóm CLMV là Việt Nam thì chênh lệch là 50 lần; giữa Singapo với nước nước nghèo nhất trong ASEAN mới là Mianma thì chênh lệch lên tới 136 lần; nước nghèo nhất trong ASEAN cũ là Indônêxia và Philipin cũng có mức thu nhập bình quân đầu người cao gấp 2 - 3 lần nước có mức thu nhập cao nhất trong ASEAN mới Theo thu nhập bình quân đầu người, các nước trong ASEAN được phân thành 3 nhóm với trình độ phát triển khá cách biệt nhau: nhóm nước thu nhập cao bao gồm Singgapo và Brunây; nhóm nước có thu nhập khá cao gồm Malaixia, Thái lan, Philippin, Inđônêxia; những nước có thu nhập thấp gồm Campuchia, Lào, Mianma, Việt Nam (các nước CLMV).

Chênh lệch giữa các nhóm nước rất lớn: Các nước CLMV có thu nhập chỉ bằng từ 1/3 – 1/5 mức thu nhập bình quân đầu người toàn ASEAN. Là nước có thu nhập bình quân đầu người cao nhất trong nhóm 3 nhưng thu nhập bình quân đầu người của Việt Nam cũng chỉ bằng 2/3 mức thu nhập của nước có thu nhập thấp nhất trong nhóm 2 là Inđônêxia và chỉ bằng 1/11 mức thu nhập của Singgapo - nước có thu nhập cao nhất trong ASEAN. Hơn nữa, các nước ASEAN cũ đạt được thành tựu tăng trưởng kinh tế khá cao và liên tục trong khoảng 3 thập kỷ, trong khi đó các nước CLMV vẫn đang trong quá trong chuyển đổi sang kinh tế thị trường và thúc đẩy hội nhập quốc tế, tăng trưởng kinh tế đạt khá cao, song không đều và chưa có tính liên tục.2: Tốc độ tăng trưởng GDP và GDP/người trong ASEAN Tốc độ tăng trưởng GDP GDP/người Nước 1985 - 1990 - 1995 - 2000 - PPP PPP 1996 2001 1989 1994 1999 2004 2001 2003 Brunây - 0,4 1,6 2,9 - 17096 12245 - 19210 Líp: CLC - K55 - Khoa §Þa lý 8 Trêng §HSP Hµ Néi Khãa luËn tèt nghiÖp NguyÔn KiÒu Oanh Inđônêxia 6,0 8,0 1,6 4,55 1155 691 2940 3361 Malaysia 4,9 9,3 5,1 5,14 4766 3696 8750 9512 Philipin 2,7 1,9 3,6 4,26 393 914 3840 4321 Singapo 6,3 9,4 5,9 4,18 24784 20659 22680 24481 Thái Lan 9,0 9,0 1,4 5,06 3035 1831 6400 7595 Việt Nam 4,3 7,3 7,5 6,58 337 416 2070 2490 Lào - - 6,4 5,98 393 330 1620 1759 Campuchia - - 4,14 4,86 312 270 1860 2078 Mianma - - 6,2 12,68 109 151 - - Bình quân 1490 1154 Nguồn: World Bank 2001; IMF May 2000, Human Developmen Reprot (2005), ADB (2005) Mặc dù 10 quốc gia khi hợp thành một nền kinh tế, thì vẫn còn sự chênh lệch lớn về thu nhập tính theo đầu người do những khác biệt về các nguồn lực nhân tố sẵn có. Thu nhập tính theo đầu người quy đổi thành USD theo tỷ giá hối đoái chính thức có xu hướng làm giảm vị trí thu nhập tương đối của các nước chậm phát triển trên thế giới trong mối quan hệ với các nước tương đối phát triển hơn.

Điều này xảy ra vì nhiều hàng hoá và dịch vụ ở những quốc gia này không được buôn bán rộng rãi trên thị trường thế giới và vì thế chúng không ảnh hưởng trực tiếp đến cán cân thanh toán và tỷ giá hối đoái.2 cũng cho thấy chênh lệch trong GNP tính theo đầu người khi sử dụng tỷ giá hối đoái chính thức và tương quan về sức mua. Trong năm 1998, GNP tính theo đầu người của Malaixia chiếm khoảng 12% GNP của Mỹ nhưng khi sử dụng tỷ giá hối đoái chính thức. Tuy nhiên, nó lại chiếm khoảng 24%GNP của Mỹ khi sử dụng PPP. Khi sử dụng tỷ giá hối đoái chính thức, GNP tính theo đầu người của Singgapo lại cao hơn Mỹ nhưng khi sử dụng PPP điều chỉnh thì GNP tính theo đầu người của Singapo lại thấp hơn của Mỹ.

Thậm chí giữa các quốc gia ASEAN, GNP tính theo đầu người cũng khác nhau tuỳ thuộc vào việc sử dụng tỷ giá hối đoái chính thức hay PPP.2 Chênh lệch trong tốc độ tăng trưởng Bảng 1.3: Tốc độ tăng trưởng GDP bình quân hàng năm (%), 1980 – 1998 Quốc gia 1980 - 1990 1990 - 1998 1960 - 1998 Líp: CLC - K55 - Khoa §Þa lý 9 Trêng §HSP Hµ Néi Khãa luËn tèt nghiÖp NguyÔn KiÒu Oanh Inđônêxia 6,1 5,8 5,8 Malaixia 5,3 7,7 6,8 Mianma 0,6 6,3 3,5 Singapo 6,6 8,0 8,0 Thái Lan 7,6 7,4 7,7 Philippin 1,0 3,3 3,9 Nguồn: Ngân hàng thế giới, Báo cáo phát triển thế giới các số khác nhau Qua bảng trên có thể thấy, trong giai đoạn 1960 - 1998, Singapo luôn dẫn đầu danh sách với mức tăng trưởng bình quân 8,0%/năm, theo sát sau đó là Thái Lan với mức tăng trưởng 7,7%/năm, Malaixia với mức tăng trưởng 6,8%/năm và Inđônêxia là 5,8%/năm. Về phát triển kinh tế toàn diện, có thể nói các nước ASEAN - 4 đi sau Thái Lan và Malaixia khoảng 4 thập kỷ. Các nước ASEAN - 4 có lẽ không thiếu tiềm năng để phát triển nhưng các nước này cần có nền chính trị ổn định và các chính sách xã hội ổn định và nền kinh tế đi theo định hướng tăng trưởng trong một thời gian dài để có thể tăng thu nhập tính theo đầu người lên mức độ đáng kể.