Luận văn thạc sĩ nghiên cứu tác động của biến đổi khí hậu đến sinh kế của người dân trên đảo cát bà thành phố hải phòng

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu nghiên cứu tác động của biến đổi khí hậu đến sinh kế của người dân trên đảo cát bà thành phố hải, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Hoàng Trọng Hưng
• Người hướng dẫn: PGS. TS Trần Yêm
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Biến đổi khí hậu
• Đề tài: Nghiên cứu tác động của biến đổi khí hậu đến sinh kế của người dân trên đảo Cát Bà, thành phố Hải Phòng
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Một số khái niệm liên quan đến đề tài
• 1.2. Khái niệm về khí hậu và biến đổi khí hậu
• 1.3. Nguyên nhân của biến đổi khí hậu
• 1.4. Khái niệm về sinh kế
• 1.5. Biến đổi khí hậu và tác động của biến đổi khí hậu đến sinh kế
• 1.6. Tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan
• 1.7. Các nghiên cứu về sinh kế trên thế giới
• 1.8. Những nghiên cứu về biến đổi khí hậu đến sinh kế tại Việt Nam và tại đảo Cát Bà
• 1.9. Sinh kế bền vững và biến đổi khí hậu
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Tiếp cận nghiên cứu
• 2.5. Phương pháp nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội và các nhân tố tác động đến biến đổi khí hậu và sinh kế đảo Cát Bà
• 3.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.2. Đặc điểm kinh tế - xã hội
• 3.1.3. Các dấu hiệu về biến đổi khí hậu trên khu vực đảo Cát Bà
• 3.1.3.1. Biến đổi và xu thế biến đổi nhiệt độ
• 3.1.3.2. Biến đổi và xu thế biến đổi lượng mưa
• 3.1.3.3. Biến đổi và xu thế biến đổi của các hiện tượng thời tiết cực đoan
• 3.2. Kịch bản biến đổi khí hậu trên khu vực đảo Cát Bà
• 3.3. Hiện trạng các hoạt động sinh kế trên đảo Cát Bà
• 3.3.1. Hoạt động dịch vụ du lịch
• 3.3.2. Hoạt động nuôi trồng và đánh bắt thủy sản
• 3.3.3. Hoạt động sản xuất nông nghiệp
• 3.3.4. Mô hình sinh kế tại địa phương
• 3.4. Tác động biến đổi khí hậu đến sinh kế khu vực nghiên cứu
• 3.4.1. Tác động của biến đổi khí hậu đến các thành phần tự nhiên và sinh kế người dân
• 3.4.2. Khả năng bị tổn thương của sinh kế đảo Cát Bà trước tác động của biến đổi khí hậu
• 3.4.3. Đánh giá năng lực thích ứng của cộng đồng dân cư đảo Cát Bà
• 3.5. Đề xuất và kiến nghị các giải pháp ứng phó với biến đổi khí hậu đảm bảo an ninh sinh kế đảo Cát Bà
• 3.5.1. Giải pháp vĩ mô
• 3.5.2. Giải pháp cụ thể
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan tác động biến đổi khí hậu đến sinh kế người dân đảo Cát Bà

Biến đổi khí hậu là hiện tượng thay đổi trạng thái khí hậu kéo dài, ảnh hưởng sâu rộng đến môi trường và đời sống con người. Đảo Cát Bà, thuộc thành phố Hải Phòng, là khu vực ven biển nhạy cảm với các tác động của biến đổi khí hậu như nước biển dâng, bão lũ và hiện tượng thời tiết cực đoan. Người dân đảo Cát Bà chủ yếu dựa vào các hoạt động nông nghiệp, thủy sản và du lịch để duy trì sinh kế. Tuy nhiên, biến đổi khí hậu đã và đang gây ra những thách thức nghiêm trọng đối với các nguồn lực tự nhiên và kinh tế xã hội trên đảo, làm suy giảm khả năng sinh kế bền vững của cộng đồng. Việc nghiên cứu tác động biến đổi khí hậu đến sinh kế người dân đảo Cát Bà là cần thiết để xây dựng các giải pháp thích ứng hiệu quả, bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế xã hội bền vững.

1.1. Khái niệm biến đổi khí hậu và sinh kế người dân đảo Cát Bà

Biến đổi khí hậu được định nghĩa là sự biến đổi trạng thái của hệ thống khí hậu trong thời gian dài, do các yếu tố tự nhiên và hoạt động của con người gây ra. Sinh kế người dân đảo Cát Bà bao gồm các hoạt động nông nghiệp, nuôi trồng và đánh bắt thủy sản, cùng với dịch vụ du lịch. Các nguồn lực sinh kế gồm nguồn lực tự nhiên, con người, xã hội, vật chất và tài chính. Biến đổi khí hậu ảnh hưởng trực tiếp đến các nguồn lực này, làm thay đổi điều kiện sản xuất và sinh hoạt của người dân.

1.2. Đặc điểm tự nhiên và kinh tế xã hội ảnh hưởng đến sinh kế trên đảo Cát Bà

Đảo Cát Bà có địa hình đá vôi phức tạp, khí hậu nhiệt đới gió mùa với mùa hè nóng ẩm và mùa đông lạnh ẩm. Vị trí ven biển khiến đảo chịu ảnh hưởng mạnh của bão, nước biển dâng và xói lở bờ biển. Kinh tế xã hội đảo dựa vào nông nghiệp, thủy sản và du lịch, với dân số khoảng 21.340 người. Các hoạt động kinh tế này phụ thuộc lớn vào điều kiện tự nhiên, do đó dễ bị tổn thương trước các tác động của biến đổi khí hậu.

II. Phân tích các thách thức do tác động biến đổi khí hậu đến sinh kế người dân đảo Cát Bà

Biến đổi khí hậu gây ra nhiều thách thức cho sinh kế người dân đảo Cát Bà, bao gồm sự gia tăng nhiệt độ, biến động lượng mưa, hiện tượng thời tiết cực đoan và nước biển dâng. Những thay đổi này ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp, nuôi trồng và đánh bắt thủy sản, cũng như hoạt động du lịch. Ngoài ra, biến đổi khí hậu còn làm suy giảm nguồn nước ngọt, xói mòn đất đai và làm giảm đa dạng sinh học, từ đó làm giảm khả năng thích ứng và an ninh sinh kế của cộng đồng dân cư ven biển.

2.1. Tác động biến đổi khí hậu đến nguồn lực tự nhiên và môi trường đảo Cát Bà

Biến đổi khí hậu làm tăng nhiệt độ trung bình, thay đổi lượng mưa và làm gia tăng tần suất các hiện tượng thời tiết cực đoan như bão, mưa lớn kéo dài. Nước biển dâng gây xói lở bờ biển, ngập mặn đất canh tác và nguồn nước ngọt. Hệ sinh thái rừng ngập mặn và đa dạng sinh học bị suy giảm, ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn lợi thủy sản và môi trường sống của người dân.

2.2. Thách thức đối với các ngành sinh kế chính nông nghiệp thủy sản và du lịch

Nông nghiệp trên đảo Cát Bà bị ảnh hưởng bởi hạn hán, ngập mặn và biến đổi mùa vụ, làm giảm năng suất cây trồng. Ngành thủy sản chịu tác động từ sự thay đổi môi trường nước, làm giảm trữ lượng và đa dạng loài thủy sản. Du lịch cũng bị ảnh hưởng do hạ tầng bị hư hại bởi bão lũ và sự suy giảm chất lượng môi trường, làm giảm sức hấp dẫn của điểm đến.

2.3. Tác động xã hội và kinh tế do biến đổi khí hậu gây ra trên đảo Cát Bà

Biến đổi khí hậu làm tăng tính dễ bị tổn thương của cộng đồng dân cư, đặc biệt là các nhóm nghèo và yếu thế. Thiệt hại về tài sản, mất việc làm và giảm thu nhập ảnh hưởng đến an ninh lương thực và chất lượng cuộc sống. Các hiện tượng thiên tai cũng làm gia tăng áp lực lên hệ thống hạ tầng và dịch vụ xã hội, gây khó khăn trong phát triển kinh tế - xã hội bền vững.

III. Phương pháp nghiên cứu và đánh giá tác động biến đổi khí hậu đến sinh kế người dân đảo Cát Bà

Nghiên cứu sử dụng phương pháp tiếp cận hệ thống, tổng hợp và lịch sử để phân tích mối quan hệ giữa biến đổi khí hậu và sinh kế người dân đảo Cát Bà. Phương pháp thu thập dữ liệu bao gồm khảo sát thực địa, phỏng vấn sâu, điều tra hộ gia đình và sử dụng số liệu thống kê từ các cơ quan chức năng. Phân tích dữ liệu được thực hiện bằng các công cụ thống kê và mô hình đánh giá tính dễ bị tổn thương và năng lực thích ứng của cộng đồng.

3.1. Phương pháp thu thập và xử lý số liệu nghiên cứu biến đổi khí hậu và sinh kế

Số liệu khí hậu được thu thập từ các trạm khí tượng trong vòng 30 năm, số liệu sinh kế được khảo sát trong 10 năm gần đây. Phương pháp điều tra thực địa và phỏng vấn chuyên gia được sử dụng để thu thập thông tin chi tiết về các hoạt động sinh kế và tác động của biến đổi khí hậu. Dữ liệu được xử lý bằng phần mềm thống kê để phân tích xu hướng và mức độ ảnh hưởng.

3.2. Đánh giá tính dễ bị tổn thương và năng lực thích ứng của cộng đồng dân cư

Sử dụng khung sinh kế bền vững và mô hình đánh giá tính dễ bị tổn thương dựa trên các yếu tố như mức độ phơi nhiễm, tính nhạy cảm và năng lực thích ứng. Đánh giá tập trung vào 5 nguồn lực sinh kế: con người, xã hội, tự nhiên, vật chất và tài chính. Kết quả giúp xác định các điểm yếu và tiềm năng của cộng đồng trong việc ứng phó với biến đổi khí hậu.

3.3. Ứng dụng phương pháp nghiên cứu tham gia PRA trong khảo sát thực địa

Phương pháp PRA được áp dụng để thu thập thông tin từ cộng đồng thông qua các công cụ như dòng lịch sử, xếp loại ưu tiên và phỏng vấn sâu. Phương pháp này giúp tăng cường sự tham gia của người dân địa phương, nâng cao nhận thức và thu thập dữ liệu thực tế về tác động của biến đổi khí hậu đến sinh kế.

IV. Giải pháp và phương pháp thích ứng với biến đổi khí hậu nhằm bảo vệ sinh kế người dân đảo Cát Bà

Để giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu và bảo vệ sinh kế người dân đảo Cát Bà, cần triển khai các giải pháp thích ứng tổng thể, bao gồm nâng cao năng lực cộng đồng, cải thiện quản lý tài nguyên thiên nhiên, phát triển các mô hình sinh kế bền vững và tăng cường chính sách hỗ trợ. Các giải pháp này phải dựa trên cơ sở khoa học, phù hợp với điều kiện địa phương và có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp chính quyền và cộng đồng dân cư.

4.1. Nâng cao năng lực thích ứng và nhận thức cộng đồng về biến đổi khí hậu

Tổ chức các chương trình đào tạo, tập huấn nâng cao nhận thức về biến đổi khí hậu và các biện pháp thích ứng cho người dân. Khuyến khích sự tham gia của cộng đồng trong việc xây dựng kế hoạch ứng phó và quản lý rủi ro thiên tai. Tăng cường truyền thông và phổ biến thông tin khoa học để người dân có thể chủ động điều chỉnh các hoạt động sinh kế.

4.2. Phát triển mô hình sinh kế bền vững và đa dạng hóa nguồn thu nhập

Khuyến khích áp dụng các mô hình sản xuất nông nghiệp, thủy sản thích ứng với biến đổi khí hậu như trồng cây chịu mặn, nuôi trồng thủy sản bền vững. Đa dạng hóa các hoạt động kinh tế, phát triển du lịch sinh thái gắn với bảo vệ môi trường. Hỗ trợ kỹ thuật và tài chính cho các hộ gia đình để nâng cao hiệu quả sản xuất và giảm thiểu rủi ro.

4.3. Tăng cường quản lý tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi trường đảo Cát Bà

Thực hiện các biện pháp bảo vệ rừng ngập mặn, phục hồi hệ sinh thái biển và đất ngập nước. Kiểm soát khai thác tài nguyên hợp lý, hạn chế ô nhiễm môi trường và xói mòn đất đai. Xây dựng các công trình phòng chống thiên tai như đê điều, hệ thống thoát nước để giảm thiểu thiệt hại do nước biển dâng và bão lũ.

V. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu tác động biến đổi khí hậu đến sinh kế người dân đảo Cát Bà

Nghiên cứu đã cung cấp cơ sở khoa học quan trọng giúp chính quyền địa phương và các tổ chức liên quan xây dựng các chương trình thích ứng với biến đổi khí hậu, bảo vệ sinh kế và phát triển bền vững trên đảo Cát Bà. Các kết quả nghiên cứu đã được áp dụng trong việc quy hoạch phát triển kinh tế xã hội, quản lý tài nguyên và nâng cao năng lực cộng đồng. Đồng thời, nghiên cứu cũng góp phần nâng cao nhận thức của người dân về tác động của biến đổi khí hậu và các biện pháp ứng phó hiệu quả.

5.1. Kết quả khảo sát thực địa về tác động biến đổi khí hậu đến sinh kế người dân

Khảo sát 210 hộ gia đình cho thấy hơn 60% người dân nhận thức rõ các biểu hiện của biến đổi khí hậu như bão lũ, ngập mặn và hạn hán. Các hộ gia đình bị ảnh hưởng nhiều nhất là những hộ hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp và thủy sản. Nhiều hộ đã chủ động thay đổi phương thức sản xuất và đa dạng hóa sinh kế để thích ứng với điều kiện khí hậu biến đổi.

5.2. Ứng dụng kết quả nghiên cứu trong xây dựng chính sách và kế hoạch phát triển bền vững

Kết quả nghiên cứu đã được sử dụng để xây dựng các chính sách hỗ trợ phát triển sinh kế bền vững, tăng cường quản lý tài nguyên và phòng chống thiên tai. Các kế hoạch phát triển kinh tế xã hội của huyện đảo Cát Hải và thành phố Hải Phòng đã tích hợp các giải pháp thích ứng với biến đổi khí hậu, góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống và bảo vệ môi trường.

5.3. Mô hình sinh kế thích ứng và bài học kinh nghiệm từ đảo Cát Bà

Một số mô hình sinh kế thích ứng đã được triển khai thành công như nuôi ngao hoa, trồng rau hữu cơ trong nhà lưới, phát triển du lịch sinh thái và dịch vụ homestay. Các mô hình này giúp tăng thu nhập, giảm áp lực khai thác tài nguyên và nâng cao khả năng chống chịu của cộng đồng trước biến đổi khí hậu. Bài học kinh nghiệm nhấn mạnh vai trò của sự tham gia cộng đồng và hỗ trợ kỹ thuật trong xây dựng sinh kế bền vững.

VI. Kết luận và định hướng tương lai về tác động biến đổi khí hậu đến sinh kế người dân đảo Cát Bà

Biến đổi khí hậu đang đặt ra nhiều thách thức nghiêm trọng đối với sinh kế người dân đảo Cát Bà, ảnh hưởng đến các nguồn lực tự nhiên, kinh tế và xã hội. Nghiên cứu đã làm rõ mức độ tác động và tính dễ bị tổn thương của cộng đồng, đồng thời đề xuất các giải pháp thích ứng phù hợp. Trong tương lai, cần tiếp tục nâng cao năng lực thích ứng, phát triển các mô hình sinh kế bền vững và tăng cường hợp tác giữa các bên liên quan để bảo vệ sinh kế và phát triển bền vững trên đảo Cát Bà.

6.1. Tổng kết các tác động chính và thách thức đối với sinh kế người dân đảo Cát Bà

Biến đổi khí hậu gây ra các hiện tượng thời tiết cực đoan, nước biển dâng và suy giảm nguồn tài nguyên thiên nhiên, ảnh hưởng trực tiếp đến nông nghiệp, thủy sản và du lịch. Các thách thức này làm tăng tính dễ bị tổn thương và đe dọa an ninh sinh kế của cộng đồng dân cư ven biển.

6.2. Định hướng nghiên cứu và phát triển sinh kế bền vững trong bối cảnh biến đổi khí hậu

Cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về các mô hình sinh kế thích ứng, đánh giá hiệu quả các giải pháp đã triển khai và phát triển các công cụ hỗ trợ quản lý rủi ro. Định hướng phát triển sinh kế bền vững phải tích hợp các yếu tố kinh tế, xã hội, môi trường và thể chế, đồng thời tăng cường sự tham gia của cộng đồng và các bên liên quan.

6.3. Khuyến nghị chính sách và hành động ứng phó biến đổi khí hậu cho đảo Cát Bà

Khuyến nghị tăng cường đầu tư cho hạ tầng phòng chống thiên tai, phát triển nguồn nhân lực và nâng cao nhận thức cộng đồng. Cần xây dựng các chính sách hỗ trợ đa dạng hóa sinh kế, bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và phát triển du lịch bền vững. Đồng thời, thúc đẩy hợp tác liên ngành và liên vùng để ứng phó hiệu quả với biến đổi khí hậu.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Biến đổi khí hậu (BĐKH) được xem là một trong những thách thức lớn nhất của thế kỷ 21, ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế và đời sống cộng đồng, đặc biệt là các khu vực ven biển và đảo nhỏ. Tại Việt Nam, theo Chương trình phát triển Liên Hiệp Quốc, nước ta nằm trong top 5 quốc gia dễ bị tổn thương nhất trước BĐKH. Đảo Cát Bà, thuộc thành phố Hải Phòng, với diện tích quần đảo hơn 33.000 ha và dân số khoảng 21.340 người (2017), là nơi sinh sống chủ yếu của cộng đồng dân cư phụ thuộc vào du lịch, nuôi trồng và đánh bắt thủy sản cũng như sản xuất nông nghiệp. Trong vòng 30 năm gần đây, các số liệu địa phương ghi nhận sự gia tăng rõ rệt các hiện tượng thời tiết cực đoan cùng với xu thế nước biển dâng, tác động tiêu cực đến tài nguyên thiên nhiên và các loại hình sinh kế trên đảo.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn nhằm phân tích hiện trạng và đánh giá những tác động đa chiều của BĐKH đến sinh kế người dân trên đảo Cát Bà trong giai đoạn 2007-2017, đồng thời đề xuất các giải pháp ứng phó phù hợp để bảo đảm sinh kế bền vững. Phạm vi nghiên cứu bao gồm toàn bộ xã, thị trấn trên đảo Cát Bà, với dữ liệu thu thập từ các nguồn quan trắc khí tượng thủy văn trong 30 năm và khảo sát hiện trạng sinh kế trong 10 năm. Qua đó, nghiên cứu góp phần làm sáng rõ cơ sở khoa học phục vụ xây dựng chính sách thích ứng của địa phương, đồng thời nâng cao nhận thức cộng đồng về các nguy cơ từ BĐKH, góp phần đảm bảo an ninh sinh kế và phát triển bền vững khu vực.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng khung sinh kế bền vững (Sustainable Livelihoods Framework) được phát triển bởi DFID (2001) và Scoones (1998), tập trung phân tích năm loại nguồn lực sinh kế chính: vốn con người, vốn xã hội, vốn tự nhiên, vốn vật chất và vốn tài chính. Khung lý thuyết này làm nền tảng đánh giá tác động đa chiều của BĐKH đến từng loại vốn cũng như các chiến lược sinh kế mà người dân trên đảo Cát Bà thực hiện.

Bên cạnh đó, nghiên cứu sử dụng khung phân tích đặc thù cho vùng ven biển do IMM (2004) phát triển, trong đó bổ sung các biến số về đặc điểm cá nhân và xã hội cùng tác động của các hiện tượng thời tiết cực đoan, nước biển dâng và bão lũ vào quá trình hình thành và điều chỉnh các chiến lược sinh kế. Thêm vào đó, luận văn tham khảo lý thuyết về tính dễ bị tổn thương và năng lực thích ứng của CARE (2009), tập trung vào đánh giá năng lực thích ứng với BĐKH dựa trên 5 nguồn lực sinh kế cùng các phương pháp phân loại và xếp hạng các rủi ro thiên tai.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp kết hợp giữa thu thập số liệu định lượng và định tính:

• Nguồn dữ liệu: Dữ liệu khí hậu và thủy văn thu thập từ Đài Khí tượng Thủy văn Việt Bắc trong vòng 30 năm (1986-2015), báo cáo thống kê kinh tế xã hội của địa phương trong 10 năm (2007-2017), kết hợp với khảo sát thực địa và phỏng vấn 210 hộ dân đại diện cho ba nhóm sinh kế chính (nông nghiệp, thủy sản, du lịch) tại các xã trên đảo Cát Bà, cũng như phỏng vấn chuyên gia và cán bộ quản lý địa phương.

• Phương pháp chọn mẫu: Sử dụng phương pháp chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling) kết hợp với phương pháp lấy mẫu phân tầng nhằm đảm bảo tính đại diện của các nhóm sinh kế và xã, thị trấn với tỷ lệ hợp lý (70 hộ/nhóm). Phương pháp tăng cường chất lượng thông tin qua phỏng vấn sâu nhằm khai thác nhận thức, kinh nghiệm và các biện pháp ứng phó thực tế của người dân.

• Phân tích dữ liệu: Số liệu được xử lý bằng phương pháp thống kê mô tả (tính phần trăm, phân bố), phân tích xu thế khí hậu qua các mô hình hồi quy tuyến tính để đánh giá biến động nhiệt độ và lượng mưa. Dữ liệu khảo sát được tổng hợp, phân tích bằng phần mềm Excel hỗ trợ trình bày bằng các biểu đồ, bảng số liệu để minh họa tác động của BĐKH đến nguồn lực sinh kế và chiến lược thích ứng.

• Timeline nghiên cứu: Quá trình thu thập số liệu diễn ra từ tháng 1 đến tháng 4 năm 2018, sau đó tiến hành phân tích và viết luận văn trong năm 2018-2019.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Biến đổi khí hậu rõ ràng tại đảo Cát Bà: Phân tích số liệu 30 năm cho thấy nhiệt độ trung bình năm tăng khoảng 0,03ºC mỗi năm, với nhiệt độ cao nhất ghi nhận là 37ºC. Lượng mưa biến động lớn với xu thế tăng nhẹ khoảng 2 mm/năm, song có sự phân bố không đều theo mùa. Tần suất bão và mưa lớn tập trung vào các tháng 7-9, làm gia tăng rủi ro thiên tai. Mực nước biển dâng trung bình đạt khoảng 2,5 cm/10 năm, góp phần gia tăng xói mòn bờ biển kéo dài 16,1 km và sạt lở nghiêm trọng tại xã Phù Long.

2. Ảnh hưởng nghiêm trọng đến các nguồn lực sinh kế:

   • Vốn tự nhiên bị ảnh hưởng nặng nề khi diện tích đất nông nghiệp và rừng ngập mặn bị thu hẹp do ngập mặn và xói lở. Khoảng 40 ha đất bị nhiễm mặn tại các vùng ven biển.
   • Vốn tài chính của hộ gia đình giảm sút do nguồn thu từ nuôi trồng thủy sản và đánh bắt cá giảm bình quân 15% trong vòng 5 năm gần đây.
   • Vốn con người chịu tác động khi tỷ lệ lao động trẻ mong muốn rời đảo tăng lên 12%, dẫn đến thiếu hụt lao động có kỹ năng trong các ngành truyền thống.
   • Vốn vật chất ảnh hưởng do nhiều cơ sở hạ tầng phục vụ sản xuất và du lịch bị thiệt hại nặng trong các cơn bão, với chi phí sửa chữa tăng lên tới 55% so với 10 năm trước.
   • Vốn xã hội vẫn giữ được mức ổn định nhờ tín nhiệm cộng đồng, nhưng vẫn có khoảng 28% hộ dân chưa tham gia các tổ chức hỗ trợ thích ứng.

3. Chiến lược sinh kế thay đổi và đa dạng hơn:

   • Gần 70% hộ dân thực hiện đa dạng hóa sinh kế, chuyển từ khai thác tự nhiên sang phát triển dịch vụ du lịch, mô hình nhà nghỉ Homestay, trồng rau hữu cơ và mô hình nuôi ngao hoa.
   • Việc đa dạng hóa đã góp phần tăng thu nhập bình quân hộ dân lên 18% trong vòng 3 năm gần đây, đặc biệt trong nhóm hoạt động dịch vụ du lịch.
   • Tuy nhiên, 33% hộ dân vẫn phụ thuộc chủ yếu vào nghề đánh bắt thủy sản truyền thống với nguy cơ suy giảm lâu dài do giảm trữ lượng thủy sản.

4. Khả năng thích ứng của cộng đồng còn hạn chế:

   • Chỉ có khoảng 42% hộ dân được đào tạo hoặc tiếp cận kiến thức về BĐKH và các biện pháp ứng phó.
   • Mức độ hỗ trợ từ chính quyền và các tổ chức chưa đồng đều, với 54% hộ dân cho biết chưa nhận được các hỗ trợ thiết thực về kỹ thuật hoặc tài chính.
   • Một số mô hình thích ứng dựa vào cộng đồng như phát triển du lịch sinh thái, trồng cây chắn sóng tại xã Việt Hải đã được đánh giá hiệu quả bước đầu, giảm thiểu thiệt hại do thiên tai.

Thảo luận kết quả

Sự gia tăng nhiệt độ và lượng mưa không đều trên đảo Cát Bà thể hiện đúng xu hướng toàn cầu và khu vực ven biển, đồng thời phù hợp với nhận định của IPCC về việc tăng tần suất và cường độ của các hiện tượng thời tiết cực đoan. Việc mực nước biển dâng gây xói mòn bờ biển dài 16,1 km đã ảnh hưởng tiêu cực đến nguồn tài nguyên tự nhiên, đặc biệt là hạn chế đất nông nghiệp, rừng ngập mặn và vùng nuôi thủy sản.

BĐKH dẫn đến sự biến đổi nguồn lực vật chất và tài chính làm gián đoạn trực tiếp đời sống sinh kế. Tuy vậy, các thay đổi về chiến lược sinh kế cho thấy sự chủ động của người dân trong việc thích nghi như đa dạng hóa nghề nghiệp, kết hợp du lịch sinh thái và ứng dụng các mô hình kinh tế xanh, khung sinh kế ven biển cũng xác định rõ vai trò của vốn con người và xã hội trong khả năng thích ứng. Kết quả này tương đồng với các nghiên cứu trước đó về sinh kế ven biển tại Việt Nam và quốc tế, nhấn mạnh nhu cầu về nâng cao nhận thức và hỗ trợ kỹ thuật cho cộng đồng.

Biểu đồ xu hướng tăng nhiệt độ, lượng mưa cùng bảng so sánh tỷ lệ thu nhập các nhóm sinh kế minh họa rõ sự thay đổi ưu tiên lao động và hiệu quả kinh tế của từng chiến lược sinh kế. Những chỉ số này cũng đánh giá được mức tổn thương ở từng nguồn lực khi đối mặt với tác động của BĐKH.

Khả năng thích ứng còn yếu của người dân là điểm nghẽn cần được khắc phục bằng giải pháp toàn diện vừa về nâng cao năng lực cộng đồng, vừa hỗ trợ kỹ thuật và xây dựng chính sách phù hợp. Việc tăng cường năng lực thích ứng không chỉ bảo vệ được sinh kế mà còn góp phần giảm thiểu tác động phát thải khí nhà kính của các hoạt động sản xuất và sinh hoạt.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo nâng cao nhận thức và kỹ năng ứng phó BĐKH cho cộng đồng: Tổ chức các lớp tập huấn, hội thảo về biến đổi khí hậu và các giải pháp thích ứng theo định kỳ, hướng tới nâng tỷ lệ hộ dân có kiến thức BĐKH lên ít nhất 70% trong vòng 2 năm. Chủ thể thực hiện: UBND huyện Cát Hải phối hợp với các tổ chức phi chính phủ và viện nghiên cứu.

2. Hỗ trợ phát triển mô hình sinh kế đa dạng và bền vững: Ưu tiên các hoạt động đa dạng hóa sinh kế như du lịch sinh thái, nuôi trồng thủy sản sạch, nông nghiệp hữu cơ. Thiết lập các quỹ hỗ trợ tín dụng nhỏ để tạo điều kiện tăng thu nhập hộ nghèo và nhóm dễ bị tổn thương trong 3 năm tới. Chủ thể thực hiện: Sở Nông nghiệp, Ngân hàng chính sách xã hội và các tổ chức hợp tác địa phương.

3. Đầu tư các công trình bảo vệ môi trường và chống xói mòn bờ biển: Xây dựng kè chắn sóng, trồng rừng phòng hộ ven biển và phục hồi rừng ngập mặn tại các khu vực bị ảnh hưởng nặng như xã Phù Long và Việt Hải. Mục tiêu giảm xói lở 30% trong 5 năm. Chủ thể thực hiện: UBND TP Hải Phòng, Sở Tài nguyên - Môi trường, Vườn Quốc gia Cát Bà.

4. Phát triển hệ thống cảnh báo sớm và quản lý rủi ro thiên tai: Thiết lập hệ thống cảnh báo thời tiết, mực nước dâng phục vụ sinh hoạt và sản xuất. Tăng cường năng lực ứng phó khẩn cấp, giảm thiểu thiệt hại do bão và lũ lụt trong 2 năm tới. Chủ thể thực hiện: Đài Khí tượng Thủy văn Việt Bắc phối hợp Ban chỉ huy phòng chống thiên tai huyện Cát Hải.

5. Xây dựng chính sách hỗ trợ dài hạn cho lao động và người dân dễ tổn thương: Tăng cường các phúc lợi xã hội, bảo hiểm thoại, tạo điều kiện tiếp cận các chương trình đào tạo nghề và hỗ trợ khởi nghiệp cho người dân, hướng tới nâng tỷ lệ lao động qua đào tạo từ 21% lên 40% trong 5 năm. Chủ thể thực hiện: Hội Nông dân, các tổ chức đoàn thể và Sở Lao động – Thương binh và Xã hội.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Chính quyền địa phương và cơ quan quản lý: Nghiên cứu cung cấp số liệu cập nhật và phân tích thực trạng tác động BĐKH đến sinh kế, hỗ trợ việc xây dựng chính sách, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội gắn với thích ứng khí hậu.

2. Các nhà khoa học và nghiên cứu lĩnh vực biến đổi khí hậu và phát triển bền vững: Cung cấp khung tư duy áp dụng lý thuyết sinh kế bền vững kết hợp với đánh giá tổn thương, thích ứng BĐKH tại vùng ven biển và đảo.

3. Tổ chức phi chính phủ và cơ quan hợp tác phát triển: Là tài liệu tham khảo để thiết kế các chương trình hỗ trợ sinh kế, nâng cao năng lực thích ứng cho cộng đồng, đặc biệt trong bối cảnh BĐKH ngày càng phức tạp.

4. Người dân và cộng đồng địa phương tại đảo Cát Bà: Giúp nâng cao hiểu biết về tác động BĐKH, nhận thức về các giải pháp sinh kế thích ứng và bền vững, từ đó chủ động ứng phó với các rủi ro liên quan.

Câu hỏi thường gặp

1. Biến đổi khí hậu ảnh hưởng cụ thể như thế nào đến đời sống người dân đảo Cát Bà?
Biến đổi khí hậu đã làm tăng nhiệt độ trung bình gần 1ºC trong ba thập kỷ và gây ra các hiện tượng thời tiết cực đoan như bão, mưa lớn nhiều hơn. Nước biển dâng khoảng 2,5 cm mỗi thập niên khiến đất canh tác bị nhiễm mặn, làm giảm năng suất nông nghiệp và thủy sản, ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn thu nhập của người dân.

2. Các nguồn lực sinh kế nào bị tác động nặng nề nhất bởi BĐKH?
Nguồn lực tự nhiên như đất đai, nước ngọt, nguồn lợi thủy sản chịu ảnh hưởng lớn do xói mòn, ngập mặn; vốn tài chính giảm do thu nhập khai thác thủy sản sụt giảm; vốn vật chất bị thiệt hại trong các cơn bão. Phản ánh rõ qua sự thu hẹp diện tích rừng ngập mặn khoảng 15% trong 10 năm và giảm 15% nguồn thu thủy sản.

3. Người dân đã thực hiện những chiến lược ứng phó BĐKH nào?
Đa số hộ dân đã chuyển đổi nghề nghiệp từ khai thác thủy sản truyền thống sang dịch vụ du lịch, trồng rau hữu cơ, nuôi ngao hoa nhằm đa dạng hóa nguồn thu nhập. Các mô hình nhà nghỉ Homestay và sản xuất thủy sản sạch cũng được phát triển rộng rãi giúp ổn định thu nhập.

4. Khả năng thích ứng của cộng đồng hiện nay ra sao?
Chỉ khoảng 42% hộ dân được đào tạo hoặc tiếp cận kiến thức BĐKH. Sự hỗ trợ từ chính quyền và các tổ chức còn hạn chế, chỉ 54% hộ cho biết đã được nhận hỗ trợ về kỹ thuật và tài chính. Điều này thể hiện nhu cầu nâng cao năng lực thích ứng cho người dân và mở rộng các chương trình hỗ trợ.

5. Những giải pháp ưu tiên nào được đề xuất để giảm thiểu tác động BĐKH tại đảo Cát Bà?
Giải pháp chú trọng tăng cường đào tạo nâng cao nhận thức, phát triển đa dạng hóa sinh kế bền vững, đầu tư bảo vệ bờ biển và rừng ngập mặn, xây dựng hệ thống cảnh báo sớm thiên tai, cùng chính sách hỗ trợ lao động dễ bị tổn thương, nhằm đảm bảo sinh kế ổn định và phát triển bền vững trong bối cảnh khí hậu bất thường.

Kết luận

• Nhiệt độ trung bình và lượng mưa tại đảo Cát Bà có xu hướng tăng nhẹ trong 30 năm qua, trong khi mực nước biển dâng làm gia tăng nguy cơ xói mòn và ngập mặn bờ biển.
• Các nguồn lực sinh kế của người dân bị ảnh hưởng đa chiều, trong đó nguồn lực tự nhiên và tài chính có mức tổn thương cao nhất.
• Người dân trên đảo đã chủ động đa dạng hóa các hoạt động sinh kế, chuyển đổi sang lĩnh vực dịch vụ và nông nghiệp sạch để ứng phó với BĐKH.
• Khả năng thích ứng cộng đồng còn thấp do hạn chế về nhận thức, kỹ năng và thiếu sự hỗ trợ đồng bộ từ chính quyền và tổ chức liên quan.
• Cần triển khai đồng bộ các giải pháp đào tạo, phát triển sinh kế bền vững, đầu tư hạ tầng bảo vệ môi trường và nâng cao năng lực quản lý rủi ro để đảm bảo an ninh sinh kế lâu dài.

Tiếp theo, đề nghị các cấp chính quyền đẩy mạnh hợp tác nghiên cứu, đồng thời triển khai các chương trình hành động nhằm ứng phó có hiệu quả với biến đổi khí hậu trên đảo Cát Bà.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Một số khái niệm liên quan đến đề tài 1. Khái niệm về khí hậu và biến đổi khí hậu 1. Định nghĩa về biến đổi khí hậu Theo IPCC (2007) [47], BĐKH là sự biến đổi trạng thái của hệ thống khí hậu, có thể được nhận biết qua sự biến đổi về trung bình và sự biến động của các thuộc tính của nó, được duy trì trong một thời gian đủ dài, điển hình là hàng thập kỷ hoặc dài hơn.

Nói cách khác, nếu coi trạng thái cân bằng của hệ thống khí hậu là điều kiện thời tiết trung bình và những biến động của nó trong vài thập kỷ hoặc dài hơn, thì BĐKH là sự biến đổi từ trạng thái cân bằng này sang trạng thái cân bằng khác của hệ thống khí hậu [2, 28]. Theo Liên Hợp Quốc, BĐKH được quy trực tiếp hoặc gián tiếp cho hoạt động của con người làm thay đổi nồng độ khí nhà kính trong khí quyển, làm tăng hiệu ứng nhà kính gây ra BĐKH Trái Đất. Theo Chương trình mục tiêu quốc gia về ứng phó với biến đổi khí hậu tại Việt Nam, Biến đổi khí hậu là sự biến đổi trạng thái của khí hậu so với trung bình hoặc dao động của khí hậu duy trì trong một khoảng thời gian dài, thường là vài thập kỷ hoặc dài hơn. Biến đổi khí hậu có thể là do các quá trình tự nhiên bên trong hoặc các tác động bên ngoài, hoặc do hoạt động của con người làm thay đổi thành phần của khí quyển hay trong khai thác sử dụng đất.

Các khái niệm liên quan đến biến đổi khí hậu - Nước biển dâng là sự dâng cao mực nước đại dương trên toàn cầu, trong đó không bao gồm thủy triều, nước biển dâng do bão… Nước biển dâng tại một vị trí nào đó có thể cao hơn hoặc thấp hơn so với trung bình toàn cầu vì có sự khác nhau về nhiệt độ của đại dương và các yếu tố khác [4]. - Ứng phó với BĐKH là các hoạt động của con người nhằm thích ứng và giảm nhẹ các tác hại do BĐKH. - Thích ứng với BĐKH là sự điều chỉnh hệ thống tự nhiên hoặc xã hội đối với hoàn cảnh hay môi tường thay đổi, nhằm mục đích giảm khả năng bị tổn thương do BĐKH và khai thác các cơ hội do nó mang lại. - Làm giảm nhẹ BĐKH là các hoạt động nhằm giảm mức độ hoặc cường độ tác động của khí hậu, thiên tai do BĐKH.

- Đánh giá tổn thương do BĐKH là nghiên cứu xác định các cộng đồng hoặc hoạt động kinh tế - xã hội có nguy cơ bị ảnh hưởng nhiều nhất hoặc có khả năng thích ứng kém nhất với tác động của BĐKH. Kết quả đánh giá tổn thương có thể là các bản đồ 3 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] tổn thương chỉ ra các vùng sinh thái và dân cư có khả năng bị tổn thương cao khi tác động do BĐKH xảy ra. Nguyên nhân của biến đổi khí hậu 1. BĐKH do yếu tố tự nhiên - Thay đổi của các tham số quỹ đạo Trái Đất: do Trái Đất tự quay xung quanh trục của nó và quanh Mặt Trời, theo thời gian, một vài biến thiên theo chu kì đã diễn ra.

Các thay đổi về chuyển động của Trái Đất gồm: sự thay đổi của độ lệch tâm có chu kì dao động khoảng 96.000 năm; độ nghiêng trục có chu kỳ dao động khoảng 41. Những biến đổi chu kỳ năm của các tham số này làm thay đổi lượng bức xạ Mặt Trời cung cấp cho hệ thống khí hậu và do đó làm thay đổi khí hậu Trái Đất [28]. - Biến đổi trong phân bố lục địa - biển đổi của bề mặt Trái Đất: Bề mặt Trái Đất có thể bị biến dạng qua các thời kì địa chất do sự trôi dạt của các lục địa, các quá trình vận động kiến tạo, phun trào núi lửa… Sự biến dạng này làm thay đổi phân bố lục địa - đại dương, hình thái bề mặt Trái Đất, dẫn đến sự thay đổi phân bố bức xạ Mặt Trời trong cân bằng bức xạ, cân bằng nhiệt của mặt đất và trong hoàn lưu chung khí quyển, đại dương. Ngoài ra, các đại dương là một thành phần chính của hệ thống khí hậu, dòng hải lưu vận chuyển một lượng lớn nhiệt trên khắp hành tinh.

Thay đổi trong lưu thông đại dương có thể ảnh hưởng đến khí hậu thông qua sự chuyển động của CO2 vào khí quyển. - Sự biến đổi về phát xạ của Mặt Trời và hấp thụ bức xạ của Trái Đất: sự phát xạ của Mặt Trời đã có những thời kì yếu đi gây ra băng hà và có những thời kì hoạt động mãnh liệt gây ra khí hậu khô và nóng trên bề mặt Trái Đất. Ngoài ra, sự xuất hiện các vết đen Mặt Trời làm cho cường độ tia bức xạ Mặt Trời chiếu xuống Trái Đất thay đổi, năng lượng chiếu xuống mặt đất làm thay đổi nhiệt độ bề mặt Trái Đất. - Hoạt động của núi lửa: Khí và tro núi lửa có thể ảnh hưởng đến khí hậu trong nhiều năm.

Bên cạnh đó, các sol khí do núi lửa phản chiếu bức xạ Mặt Trời trở lại vào không gian, và vì vậy làm giảm nhiệt độ lớp bề mặt Trái Đất. Có thể thấy rằng nguyên nhân gây ra BĐKH do các yếu tố tự nhiên là biến đổi từ từ, có chu kỳ rất dài, vì thế, nếu có chỉ đóng góp rất nhỏ vào BĐKH trong giai đoạn hiện nay. Biến đổi khí hậu do tác động của con người - Hiệu ứng nhà kính: Hiệu ứng nhà kính được định nghĩa là hiệu quả giữ nhiệt ở tầng thấp của khí quyển nhờ sự hấp thụ và phát xạ trở lại bức xạ sóng dài từ mặt đất bởi mây và các khí như hơi nước, cácbon điôxit, nitơ ôxit, mê tan và chlorofluorocarbon, làm giảm lượng 4 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] nhiệt thoát ra không trung từ hệ thống Trái Đất, giữ nhiệt một cách tự nhiên, duy trì nhiệt độ Trái Đất cao hơn khoảng 30oC so với không khí có các chất khí đó [49]. Các khí nhà kính trong bầu khí quyển gồm các khí nhà kính tự nhiên và các khí phát thải do các hoạt động của con người.

Trước hết, các khí nhà kính không hấp thụ bức xạ sóng ngắn của Mặt Trời chiếu xuống Trái Đất, nhưng hấp thụ bức xạ hồng ngoại của mặt đất thoát ra ngoài khoảng không vũ trụ và giữ cho mặt đất khỏi bị lạnh đi quá nhiều, nhất là về ban đêm khi không có bức xạ Mặt Trời chiếu tới mặt đất. - Hoạt động của con người và sự nóng lên toàn cầu BĐKH trong giai đoạn hiện tại là do các hoạt động của con người làm phát thải quá mức các khí nhà kính vào bầu khí quyển. Những hoạt động của con người đã tác động lớn đến hệ thống khí hậu, đặc biệt kể từ thời kì tiền công nghiệp (khoảng từ năm 1750). Theo IPCC, sự gia tăng khí nhà kính kể từ năm 1950 chủ yếu có nguồn gốc từ các nguồn nhiên liệu hóa thạch (than, dầu, khí đốt), qua đó đã phát thải vào khí quyển các khí gây hiệu ứng nhà kính, dẫn đến làm gia tăng nhiệt độ của Trái Đất.

Khái niệm về sinh kế 1. Quan niệm về sinh kế Ý tưởng về sinh kế đã có từ tác phẩm của Robert Chambers vào giữa những năm 80 (sau đó được phát triển bởi Chamber, Conway và những người khác vào đầu những năm 1990). Từ đó một số cơ quan phát triển đã tiếp nhận khái niệm sinh kế và cố gắng đưa vào thực hiện [4, 11]. Một sinh kế gồm có những khả năng, những tài sản (bao gồm cả nguồn tài nguyên vật chất và xã hội) và những hoạt động cần thiết để kiếm sống.

Một sinh kế được xem là bền vững khi nó có thể đối phó và khôi phục trước tác động của những áp lực và những cú sốc, và duy trì hoặc tăng cường những năng lực lẫn tài sản của nó trong hiện tại và tương lai, trong khi không làm suy thoái nguồn tài nguyên thiên nhiên [40]. Khái niệm về sinh kế của hộ hay một cộng đồng là một tập hợp của các nguồn lực và khả năng của con người kết hợp với những quyết định và những hoạt động mà họ sẽ thực hiện để không những kiếm sống mà còn đạt đến mục tiêu đa dạng hơn. Hay nói cách khác, sinh kế của một hộ gia đình hay một cộng đồng còn được gọi là kế sinh nhai của hộ gia đình hay cộng đồng đó. Chiến lược sinh kế là quá trình sinh ra quyết định về các vấn đề cấp hộ, bao gồm những vấn đề như thành phần của hộ, tính gắn bó giữa các thành viên, phân bổ các nguồn lực vật chất và chi phí vật chất của hộ [47].

5 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Để duy trì sinh kế, mỗi hộ gia đình thường có các kế sách sinh nhai khác nhau. Chiến lược sinh kế của hộ là quá trình ra quyết định về các vấn đề cấp hộ. Bao gồm những vấn đề như thành phần của hộ, tính gắn bó giữa các thành viên, phân bổ các nguồn lực vật chất và chi phí vật chất của hộ [17]. Chiến lược sinh kế của hộ phải dựa vào năm loại nguồn lực (tài sản) cơ bản sau: - Nguồn nhân lực: Bao gồm kỹ năng, kiến thức, khả năng lao động và sức khoẻ con người.

Các yếu tố đó giúp cho con người có thể theo đuổi những chiến lược tìm kiếm thu nhập khác nhau và đạt những mục tiêu kế sinh nhai của họ. Ở mức độ gia đình nguồn nhân lực được xem là số lượng và chất lượng nhân lực có sẵn. - Nguồn lực xã hội: Là những nguồn lực định tính dựa trên những gì mà con người đặt ra để theo đuổi mục tiêu kế sinh nhai của họ. Chúng bao gồm uy tín của hộ, các mối quan hệ xã hội của hộ.

- Nguồn lực tự nhiên: Là cơ sở các tài nguyên thiên nhiên của hộ hay của cộng đồng, được trông cậy vào để sử dụng cho mục đích sinh kế như đất đai, nguồn nước, cây trồng, vật nuôi, mùa màng v. Trong thực tế, sinh kế của người dân thường bị tác động rất lớn bởi những biến động của nguồn lực tự nhiên. Trong các chương trình di dân tái định cư, việc di chuyển dân đã làm thay đổi nguồn lực tự nhiên của người dân và qua đó đã làm thay đổi sinh kế của họ [4, 10, 11]. - Nguồn lực vật chất: Bao gồm tài sản hộ gia đình hỗ trợ cho sinh kế như nhà ở, các phương tiện sản xuất, đi lại, thông tin v.