Luận án về sự tương đồng và khác biệt trong phát ngôn giữa tiếng Anh và tiếng Việt

Nghiên cứu về phát ngôn trong tiếng Anh và tiếng Việt là một lĩnh vực quan trọng trong ngôn ngữ học hiện đại. 163 trang · 2023.

• Trường học: Trường Đại Học
• Chuyên ngành: Ngôn Ngữ Học
• Đề tài: So Sánh Phát Ngôn Trong Tiếng Anh Và Tiếng Việt
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• 1.1. Tình hình nghiên cứu sự tình phát ngôn
• 1.1.1. Tình hình nghiên cứu sự tình phát ngôn trên thế giới
• 1.1.2. Tình hình nghiên cứu sự tình phát ngôn trong nước
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM VỊ TỐ TRONG SỰ TÌNH PHÁT NGÔN TIẾNG ANH, ĐỐI CHIẾU VỚI TIẾNG VIỆT
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM THAM THỂ TRONG SỰ TÌNH PHÁT NGÔN TIẾNG ANH, ĐỐI CHIẾU VỚI TIẾNG VIỆT
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tính cấp thiết của đề tài

Nghiên cứu về phát ngôn trong tiếng Anh và tiếng Việt là một lĩnh vực quan trọng trong ngôn ngữ học hiện đại. Ngữ pháp chức năng đã mở ra một cách tiếp cận mới, cho phép phân tích ngôn ngữ trên ba bình diện: ngữ pháp, ngữ nghĩa và ngữ dụng. Mô hình này giúp giải thích nhiều hiện tượng ngôn ngữ mà các phương pháp truyền thống không thể làm rõ. Việc nghiên cứu sự tình phát ngôn trong hai ngôn ngữ này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về cấu trúc ngữ pháp mà còn về cách thức giao tiếp và văn hóa của người sử dụng. Đặc biệt, trong bối cảnh toàn cầu hóa, việc so sánh phát ngôn giữa hai ngôn ngữ trở nên cần thiết hơn bao giờ hết. Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng sự khác biệt trong cấu trúc câu và ngữ nghĩa giữa tiếng Anh và tiếng Việt có thể ảnh hưởng đến cách thức giao tiếp và hiểu biết lẫn nhau giữa các nền văn hóa.

II. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích chính của nghiên cứu này là làm rõ các đặc điểm của sự tình phát ngôn trong tiếng Anh và tiếng Việt. Nghiên cứu sẽ tìm ra những điểm tương đồng và khác biệt giữa các vị tố và tham thể trong sự tình phát ngôn của hai ngôn ngữ này. Để đạt được mục tiêu này, luận án sẽ thực hiện các nhiệm vụ như khảo sát lý luận về ngữ pháp chức năng, phân loại và miêu tả các đặc trưng của vị tố và tham thể trong sự tình phát ngôn. Việc so sánh đối chiếu sẽ giúp làm rõ những đặc điểm riêng biệt của sự tình phát ngôn trong tiếng Anh và tiếng Việt, từ đó cung cấp cơ sở lý luận cho việc giảng dạy và nghiên cứu ngôn ngữ.

III. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là các vị tố, tham thể và chu cảnh trong sự tình phát ngôn của tiếng Anh và tiếng Việt. Phạm vi nghiên cứu sẽ tập trung vào các đặc điểm ngữ pháp, ngữ nghĩa và ngữ dụng của các vị tố và tham thể trong sự tình phát ngôn. Tư liệu nghiên cứu được thu thập từ nhiều tác phẩm văn học nổi tiếng, bao gồm cả văn học Anh và Việt. Việc phân tích các tác phẩm này sẽ giúp làm rõ hơn về cách thức giao tiếp và phong cách ngôn ngữ trong từng ngôn ngữ, từ đó rút ra những kết luận có giá trị cho việc giảng dạy và nghiên cứu ngôn ngữ.

IV. Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau để phân tích sự tình phát ngôn. Phương pháp miêu tả được áp dụng để làm rõ các đặc điểm ngữ pháp, ngữ nghĩa và ngữ dụng của các vị tố và tham thể. Phương pháp so sánh đối chiếu sẽ giúp tìm ra sự tương đồng và khác biệt giữa sự tình phát ngôn trong tiếng Anh và tiếng Việt. Ngoài ra, các thủ pháp như phân tích thành tố nghĩa và thống kê phân loại cũng sẽ được sử dụng để làm rõ các đặc điểm của động từ nói năng và các thành tố tham gia trong sự tình phát ngôn.

V. Đóng góp mới về khoa học

Luận án này sẽ đóng góp vào việc làm sáng tỏ các đặc điểm ngữ pháp, ngữ nghĩa và ngữ dụng của sự tình phát ngôn trong tiếng Anh và tiếng Việt. Những kết quả nghiên cứu sẽ không chỉ giúp nâng cao hiểu biết về ngôn ngữ mà còn có thể áp dụng vào việc giảng dạy tiếng Anh trong nhà trường. Việc chỉ ra những điểm tương đồng và khác biệt giữa hai ngôn ngữ sẽ giúp giáo viên có cơ sở để giảng dạy các đặc trưng cấu trúc ngữ pháp và ngữ nghĩa của phát ngôn trong tiếng Anh và tiếng Việt.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Đề tài luận án tiến sĩ tập trung nghiên cứu chuyên sâu về "Sự tình phát ngôn trong tiếng Anh, đối chiếu với tiếng Việt" dưới góc nhìn của ngữ pháp chức năng hệ thống. Trong nghiên cứu ngôn ngữ học hiện đại, ngữ pháp chức năng ra đời đã cung cấp một phương pháp tiếp cận mới, xem xét ngôn ngữ đồng thời trên cả ba bình diện có tính tương tác chặt chẽ: bình diện ngữ pháp (kết học), bình diện ngữ nghĩa (nghĩa học) và bình diện ngữ dụng (dụng học). Mô hình lý thuyết này giúp giải thích và làm sáng tỏ nhiều hiện tượng ngôn ngữ phức tạp mà các khuynh hướng ngữ pháp hình thức trước đây gặp khó khăn trong việc xử lý. Trong số các đối tượng được ngữ pháp chức năng quan tâm, các loại hình sự tình nói chung và sự tình phát ngôn nói riêng giữ vị trí quan trọng nhưng vẫn tồn tại nhiều vấn đề chưa được khảo sát thấu đáo.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án xác định xuất phát từ thực tế: các công trình nghiên cứu trước đây về sự tình phát ngôn trong tiếng Anh chủ yếu mới đưa ra mô hình chung (số lượng và vị trí các thành tố), chưa đi sâu giải quyết cấu trúc nội tại của vị tố phát ngôn, các tham thể và chu cảnh, cũng như chưa có công trình nào đối chiếu toàn diện sự tình phát ngôn tiếng Anh với tiếng Việt dưới góc nhìn ngữ pháp chức năng để chỉ ra các nét tương đồng và khác biệt. Về mặt thực tiễn, người dạy và người học tiếng Anh tại Việt Nam còn gặp nhiều trở ngại trong việc nhận diện các vị tố phát ngôn và cấu trúc ngữ nghĩa của các tham thể đi kèm. Do đó, việc nghiên cứu đối chiếu loại sự tình này là nhu cầu cần thiết cho công tác lý luận và giảng dạy ngôn ngữ.

Mục đích nghiên cứu của luận án là làm rõ các đặc điểm của sự tình phát ngôn trong tiếng Anh và tiếng Việt, từ đó xác định những điểm tương đồng và dị biệt của các vị tố, tham thể trong sự tình phát ngôn giữa hai ngôn ngữ dưới góc nhìn của ngữ pháp chức năng hệ thống. Để hiện thực hóa mục đích trên, luận án xác lập 03 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Khảo sát cơ sở lý luận về ngữ pháp chức năng hệ thống theo quan điểm của các nhà ngôn ngữ học trên thế giới và ở Việt Nam để từ đó xác lập khung lý thuyết nghiên cứu của đề tài;
2. Khảo sát, thống kê, phân loại và miêu tả đặc trưng của các vị tố, các tham thể trong sự tình phát ngôn tiếng Anh và tiếng Việt dưới góc nhìn của ngữ pháp chức năng hệ thống;
3. So sánh đối chiếu để tìm ra những tương đồng và khác biệt của các vị tố, các tham thể trong sự tình phát ngôn tiếng Anh và tiếng Việt dưới góc nhìn của ngữ pháp chức năng hệ thống.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là vị tố, tham thể và các chu cảnh trong sự tình phát ngôn tiếng Anh và sự tình phát ngôn tiếng Việt.

Phạm vi nghiên cứu của đề tài tập trung vào đặc điểm ngữ pháp, ngữ nghĩa và ngữ dụng của các vị tố và các tham thể trong sự tình phát ngôn tiếng Anh, đối chiếu với tiếng Việt. Về mặt tư liệu khảo sát, luận án thu thập và phân tích ngữ liệu từ các nguồn văn bản văn học cụ thể:

• Tư liệu tiếng Anh: 2411 câu chứa sự tình phát ngôn được trích xuất từ 08 tác phẩm văn học Anh - Mỹ, gồm: The Thorn Birds (Colleen McCullough), 05 tập truyện Harry Potter (Harry Potter and the Philosopher's Stone, Harry Potter and the Chamber of Secrets, Harry Potter and the Prisoner of Azkaban, Harry Potter and the Goblet of Fire, Harry Potter and the Order of the Phoenix của J.K. Rowling), Gone with the Wind (Margaret Mitchell) và If Tomorrow Comes (Sidney Sheldon, 1985).
• Tư liệu đối ứng tiếng Việt: Bản dịch tiếng Việt tương ứng của các tác phẩm trên (Tiếng chim hót trong bụi mận gai do Phạm Mạnh Hùng dịch; bộ truyện Harry Potter do Lý Lan dịch; Cuốn theo chiều gió do Dương Tường dịch; Nếu còn có ngày mai do Nguyễn Bá Long dịch).
• Tư liệu văn học tiếng Việt: Các tác phẩm Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ, Cô gái đến từ hôm qua (Nguyễn Nhật Ánh); tuyển tập Nam Cao; tuyển tập truyện ngắn Nguyễn Công Hoan; tuyển tập truyện ngắn Chu Lai; tuyển tập truyện ngắn Vũ Trọng Phụng; Truyện ngắn nữ đặc sắc Việt Nam từ 1986 đến nay; tiểu thuyết Ăn mày dĩ vãng (Chu Lai).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu nghiên cứu của luận án phân tích có hệ thống các công trình nghiên cứu trên thế giới và tại Việt Nam liên quan đến lý thuyết ngữ pháp chức năng, các kiểu sự tình và nhóm động từ nói năng:

Về tình hình nghiên cứu trên thế giới:

• Các nghiên cứu ngữ pháp chức năng tiêu biểu của M.A.K. Halliday (1985, 1994, 2004), S.C. Dik (1975, 1984, 1990, 1997), T. Givón (1984, 1990), C.M.I.M. Matthiessen (1995, 2004), J.R. Martin và cộng sự (1985, 1997). Trong đó, S.C. Dik đã xây dựng mô hình các kiểu sự tình dựa trên hai thông số cơ bản là [± động] (dynamism) và [± chủ ý] (control). W.L. Chafe (1970) xem vị từ là trung tâm ngữ nghĩa quy định cấu trúc câu và phân chia nghĩa câu thành ba loại: trạng thái, quá trình, hành động.
• Khung lý thuyết ngữ pháp chức năng hệ thống của Halliday (1985, 1994, 2004) chia thế giới kinh nghiệm thành 6 kiểu quá trình: quá trình vật chất (material process), quá trình hành vi (behavioural process), quá trình tinh thần (mental process), quá trình quan hệ (relational process), quá trình tồn tại (existential process) và quá trình phát ngôn (verbal process). Matthiessen (1995) làm rõ cấu trúc tham thể của quá trình phát ngôn.
• Các công trình miêu tả động từ tiếng Anh theo ngữ pháp chức năng và điển dạng cú pháp - ngữ nghĩa của R. Huddleston và cộng sự, Beverly Derewianka (2012), Graham Lock (1996), Rivka Shemesh (2012).
• Về ngữ dụng học và hành vi ngôn ngữ: Lý thuyết hành động ngôn ngữ của J.L. Austin (1962) với 5 lớp hành động (phán xét, hành xử, khế ước, ứng xử, bày tỏ) và sự phát triển phân loại của John Searle (1969) dựa trên 4 tiêu chí then chốt để chia thành 5 nhóm hành động ngôn từ (biểu hiện/tái hiện, điều khiển, kết ước, biểu cảm, tuyên bố).

Về tình hình nghiên cứu trong nước:

• Các công trình đặt nền móng cho ngữ pháp chức năng tiếng Việt: Cao Xuân Hạo (1991, 2004) với Tiếng Việt - sơ thảo ngữ pháp chức năng và Ngữ pháp chức năng tiếng Việt; Nguyễn Thị Quy (1995, 2002) với nghiên cứu về vị từ tiếng Việt và các tham tố (đối chiếu tiếng Nga và tiếng Anh); Diệp Quang Ban (2005, 2012) với các công trình ngữ pháp tiếng Việt.
• Nghiên cứu về động từ nói năng và sự tình phát ngôn tiếng Việt: Nguyễn Kim Thản (2008), Bùi Minh Toán (2012), Nguyễn Hữu Quỳnh, Nguyễn Anh Quế, Đái Xuân Ninh, Hoàng Văn Thung, Nguyễn Lai (2001), Nguyễn Văn Hiệp (2009, 2012), Lê Thị Lan Anh (2006). Đỗ Hữu Châu (2001, 2007) đã phân lập động từ nói năng thành một tiểu loại riêng biệt, phân tích theo lý thuyết hành vi ngôn ngữ của Searle thành động từ ngữ vi và động từ không ngữ vi.
• Hoàng Văn Vân (2005) trong công trình Ngữ pháp kinh nghiệm của cú tiếng Việt: Mô tả theo quan điểm chức năng hệ thống đã mô tả quá trình phát ngôn tiếng Việt ở mức độ khái quát. Lê Thị Thơm (2012) trong luận án Sự tình phát ngôn tiếng Việt đã cung cấp bức tranh tổng quát về sự tình phát ngôn trong tiếng Việt trên ba bình diện ngữ nghĩa - ngữ pháp - ngữ dụng.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết: Phần lớn các nghiên cứu quốc tế trước đây gộp chung động từ nói năng vào nhóm động từ hành động nói chung do giới hạn của các thông số ngữ nghĩa, chưa xem xét chi tiết cấu trúc cú pháp của từng tiểu loại động từ cũng như các vai nghĩa ngữ pháp của thành tố tham gia. Tại Việt Nam, các nghiên cứu mới chỉ dừng lại ở tiếng Việt đơn ngữ hoặc đối chiếu khái quát. Luận án này là công trình chuyên sâu đầu tiên tiến hành miêu tả toàn diện sự tình phát ngôn tiếng Anh và đối chiếu với tiếng Việt trên cả ba bình diện cấu trúc ngữ pháp, ngữ nghĩa biểu hiện và ngữ dụng dưới khung lý thuyết ngữ pháp chức năng hệ thống.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án xây dựng khung phân tích dựa trên sự tích hợp các lý thuyết ngôn ngữ học chức năng và đối chiếu:

1. Lý thuyết ba bình diện của câu: Bắt nguồn từ ký hiệu học của Charles Morris, ngữ pháp chức năng phân biệt rõ ba bình diện của ngôn ngữ:

• Bình diện ngữ nghĩa: Nghiên cứu nghĩa biểu hiện (experiential meaning) thể hiện các mẫu thức kinh nghiệm, bao gồm vị tố (hạt nhân sự tình) và các vai nghĩa (tham thể và chu cảnh); nghĩa tình thái (thái độ, quan điểm của người nói đối với nội dung câu và người nghe, phân biệt tình thái khách quan và tình thái chủ quan).
• Bình diện ngữ pháp: Tiếp thu quan điểm câu một đỉnh của L. Tesnière (vị ngữ/vị từ là trung tâm cú pháp tổ chức câu thay vì quan niệm câu hai đỉnh chủ - vị truyền thống), phân tích các thành phần câu (chủ ngữ, vị ngữ, tân ngữ, trạng ngữ) và các kiểu cấu tạo câu (câu đơn, câu ghép, câu phức, câu phức tổng hợp).
• Bình diện ngữ dụng: Xem xét ngôn ngữ trong hoạt động hành chức giao tiếp, dựa trên lý thuyết hành vi ngôn ngữ của Austin và Searle (5 nhóm hành động: biểu hiện/tái hiện, điều khiển, kết ước, biểu cảm, tuyên bố) để phân loại chức năng của phát ngôn và động từ nói năng.

2. Lý thuyết về sự tình và sự tình phát ngôn:

• Sự tình (State of Affairs - SoA): Là khái niệm chỉ vật, việc, hiện tượng trong thế giới khách quan được phản ánh vào câu thông qua nhận thức (S.C. Dik, Diệp Quang Ban, Lê Thị Thơm). Sự tình được khu biệt bằng các tham số [± động] và [± chủ ý].
• Sự tình phát ngôn (Verbal process / Saying): Luận án tiếp thu quan điểm của Halliday, Hoàng Văn Vân và Lê Thị Thơm, xác định sự tình phát ngôn là hoạt động nói năng, phát ra lời nói của con người nhằm biểu hiện ý nghĩa và trao đổi thông tin ("saying", không bao gồm miền tư duy "thinking" hay biểu trưng hóa "symbolizing").
• Cấu trúc cốt lõi của sự tình phát ngôn gồm 5 thành tố:
  • Phát ngôn thể (PNT - Sayer): Chủ thể phát ra phát ngôn (thường là con người hoặc thực thể có ý thức).
  • Vị tố phát ngôn (VTPN - Process): Động từ biểu thị hoạt động nói năng hoặc hành động thay thế nói năng.
  • Tiếp ngôn thể (TNT - Recipient): Người tiếp nhận phát ngôn.
  • Đích ngôn thể (ĐNT - Target): Thực thể là đích hướng tới của hành động phát ngôn.
  • Ngôn thể (NT - Verbiage): Nội dung được nói ra hoặc tên gọi của phát ngôn (thành phần bắt buộc trong cấu trúc nghĩa của sự tình phát ngôn).
• Mô hình cấu trúc biểu hiện tổng quát: PNT + VTPN + TNT + NT + ĐNT.

3. Cơ sở lý thuyết ngôn ngữ học so sánh đối chiếu: Kế thừa nguyên tắc nghiên cứu đối chiếu của Lê Quang Thiêm, Nguyễn Văn Chiến và Bùi Mạnh Hùng (2008), luận án tuân thủ việc miêu tả chính xác từng ngôn ngữ trong hệ thống, đặt trong hoạt động giao tiếp, sử dụng khung lý thuyết nhất quán để làm sáng tỏ các điểm tương đồng và dị biệt giữa tiếng Anh và tiếng Việt.

4. Phương pháp và thủ pháp nghiên cứu:

• Phương pháp miêu tả: Miêu tả đặc điểm ngữ pháp, ngữ nghĩa, ngữ dụng của vị tố, tham thể và chu cảnh trong từng ngôn ngữ.
• Phương pháp so sánh đối chiếu: Đối chiếu trực tiếp cấu trúc vị tố và tham thể giữa tiếng Anh và tiếng Việt trên trục đồng đại.
• Thủ pháp phân tích thành tố nghĩa: Phân tích các nét nghĩa cấu thành của động từ nói năng và các tham thể.
• Thủ pháp thống kê phân loại: Định lượng và phân loại 2411 ngữ liệu câu theo các tiêu chí đã xác lập.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý thuyết liên quan đến luận án

Chương 1 hệ thống hóa toàn bộ các công trình nghiên cứu về động từ nói năng, các kiểu quá trình và sự tình phát ngôn trên thế giới và tại Việt Nam. Tác giả luận giải bản chất của ngữ pháp chức năng trong việc phân tích câu trên ba bình diện ngữ nghĩa, ngữ pháp và ngữ dụng.

Chương này xác định các đặc trưng cốt lõi của sự tình phát ngôn tiếng Anh:

• Là một dạng sự tình hành động mang các thông số [+ động], [+ chủ ý] và [+ thành quả], nhưng khác hành động vật lý ở chỗ kết quả bắt buộc phải là tham thể Ngôn thể (NT - lời nói).
• Có cấu trúc cốt lõi gồm 5 thành tố: Vị tố phát ngôn (VTPN), Phát ngôn thể (PNT), Tiếp ngôn thể (TNT), Đích ngôn thể (ĐNT) và Ngôn thể (NT).
• Vị tố phát ngôn có khả năng kết hợp đặc trưng với các từ chỉ cách thức nói năng (âm thanh, cường độ, tốc độ).
• Tham thể Ngôn thể có khả năng phản ánh toàn bộ các hiện tượng của hiện thực khách quan và đời sống tinh thần.
• Phân loại sự tình phát ngôn dựa trên: hình thức thể hiện của NT (nguyên văn và không nguyên văn); ngữ nghĩa của NT (thuộc sự tình vật chất, tinh thần, quan hệ, phát ngôn, tồn tại...); mối quan hệ nhân vật giao tiếp (độc thoại, đối thoại); đích ở lời (trực tiếp, gián tiếp); và chức năng của động từ nói năng (ngôn hành, miêu tả).

Chương 2: Đặc điểm vị tố trong sự tình phát ngôn tiếng Anh, đối chiếu với tiếng Việt

Chương 2 tập trung phân loại và miêu tả đặc điểm của vị tố phát ngôn tiếng Anh trong tương quan đối chiếu với tiếng Việt. Vị tố phát ngôn được định nghĩa là hạt nhân ngữ nghĩa chi phối các tham thể trong câu biểu thị sự tình phát ngôn, do động từ nói năng đảm nhận.

Bốn đặc trưng của động từ nói năng tiếng Anh được xác lập:

1. Kết hợp dễ dàng với các từ ngữ chỉ cách thức nói năng (ví dụ: softly, severely);
2. Thường đi cùng PNT và TNT/ĐNT, được phân cách với NT bằng dấu phẩy, dấu ngoặc kép hoặc dấu hai chấm;
3. Là một trong 5 thành tố cấu tạo sự tình phát ngôn;
4. Đảm nhận hai chức năng ngữ dụng: chức năng miêu tả và chức năng ngôn hành.

Luận án phân loại vị tố phát ngôn thành 02 nhóm lớn:

• Nhóm 1: Vị tố là động từ nói năng chính danh (được phân loại theo 5 nhóm hành vi ngôn ngữ của Searle: tái hiện, điều khiển, kết ước, tuyên bố, biểu cảm). Động từ say có tính đa năng và xuất hiện ở tất cả các nhóm.
• Nhóm 2: Vị tố là động từ nói năng không chính danh (sử dụng theo phương thức hoán dụ, lấy cách thức nói hoặc hành vi vật lý/tâm lý thay cho hành động nói), gồm: từ chỉ cách thức nói năng; động từ chỉ hành động vật lý, tâm lý kèm lời nói; động từ chỉ tiếng kêu của động vật.

Dữ liệu khảo sát định lượng 2411 câu chứa sự tình phát ngôn tiếng Anh trong văn học Anh - Mỹ được tổng hợp trong bảng số liệu sau:

Loại vị tố phát ngôn tiếng Anh	Động từ nói năng tiêu biểu	Số lần xuất hiện	Tỷ lệ (%)
1. ĐTNN chính danh biểu thị HĐNN tái hiện	inform, tell, remind, report, say...	1296	53,7%
2. ĐTNN chính danh biểu thị HĐNN điều khiển	order, command, implore, direct, request, say...	450	18,6%
3. ĐTNN chính danh biểu thị HĐNN biểu cảm	argue, criticize, mock, abuse, nag, shout, scold, scream, sound, praise, squeak, complain, reprimand, extol, say...	152	6,3%
4. ĐTNN chính danh biểu thị HĐNN kết ước	swear, assure, assert, pledge...	66	2,7%
5. ĐTNN chính danh biểu thị HĐNN tuyên bố	Các động từ tuyên bố, tuyên cáo theo nghi thức	Nhóm nhỏ	~1,0%
6. VTPN biểu thị bằng từ chỉ cách thức nói năng	whisper, grumble, soft, mutter, drawl...	232	9,6%
7. VTPN biểu thị bằng ĐT chỉ hành động vật lý, tâm lý kèm lời nói	think, sigh, laugh, shrug, stare, beam, stroke, hesitate, clap, surmise, nod, eye...	108	4,4%
8. VTPN biểu thị bằng ĐT chỉ tiếng kêu của động vật	bark, bleat, cackle, chirp, cluck, coo, growl, hiss, purr, roar, snarl...	82	3,7%
Tổng cộng		2411	100,0%

Kết quả thống kê cho thấy vị tố phát ngôn chính danh chiếm ưu thế tuyệt đối (trên 82%), trong đó nhóm động từ tái hiện chiếm tỷ lệ cao nhất (53,7%), tiếp đến là nhóm điều khiển (18,6%). Nhóm vị tố không chính danh chiếm tỷ lệ đáng kể (gần 18%), phản ánh tính sinh động trong cách diễn đạt của văn bản văn học.

Chương 3: Đặc điểm tham thể trong sự tình phát ngôn tiếng Anh, đối chiếu với tiếng Việt

Chương 3 miêu tả chi tiết đặc điểm cấu trúc và ngữ nghĩa của 04 tham thể trong sự tình phát ngôn tiếng Anh trên cả ba bình diện ngữ nghĩa, ngữ pháp và ngữ dụng, đồng thời đối chiếu với tiếng Việt:

• Phát ngôn thể (PNT): Thể hiện chủ thể phát ngôn, ở bình diện ngữ pháp thường đóng vai trò chủ ngữ; ở bình diện ngữ nghĩa là tác thể/nguồn phát thông tin; ở bình diện ngữ dụng gắn liền với nhân vật giao tiếp.
• Tiếp ngôn thể (TNT) và Đích ngôn thể (ĐNT): TNT là người tiếp nhận trực tiếp lời nói (thường là tân ngữ gián tiếp hoặc ngữ giới từ đi với to, with); ĐNT là đối tượng mà phát ngôn hướng tới nhận xét, phán xét hoặc tác động.
• Ngôn thể (NT): Là thành phần bắt buộc, thể hiện dưới dạng lời dẫn trực tiếp (đặt trong dấu ngoặc kép), lời dẫn gián tiếp (mệnh đề đi sau liên từ that, whether, if...) hoặc danh ngữ tóm tắt nội dung lời nói.
• Chương này chỉ ra các hiện tượng tỉnh lược tham thể trong ngữ cảnh cụ thể nhưng cấu trúc nghĩa của sự tình vẫn mặc định sự hiện diện của các vai nghĩa này; đồng thời phân tích những điểm tương đồng và dị biệt về trật tự từ, phương thức kết hợp cú pháp giữa tiếng Anh và tiếng Việt.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự xác định các đóng góp mới về mặt khoa học, lý luận và thực tiễn như sau:

Về mặt lý luận:

• Làm sáng tỏ đặc điểm cấu trúc cú pháp, ngữ nghĩa biểu hiện và chức năng ngữ dụng của vị tố, các tham thể và chu cảnh trong sự tình phát ngôn tiếng Anh và tiếng Việt.
• Xác lập khung phân loại chi tiết cho hệ thống vị tố phát ngôn tiếng Anh gồm hai nhóm lớn: động từ nói năng chính danh (phân chia theo 5 nhóm hành vi ngôn ngữ của Searle) và động từ nói năng không chính danh (chỉ cách thức nói, hành vi vật lý/tâm lý kèm lời, tiếng kêu động vật).
• Làm sáng tỏ những điểm tương đồng và khác biệt có tính hệ thống giữa sự tình phát ngôn tiếng Anh và tiếng Việt trên cả ba bình diện kết học, nghĩa học và dụng học, góp phần kiểm chứng và làm phong phú thêm lý thuyết ngữ pháp chức năng hệ thống trong nghiên cứu đối chiếu loại hình ngôn ngữ.

Về mặt thực tiễn:

• Cung cấp cơ sở lý luận và ngữ liệu thực chứng phục vụ công tác giảng dạy tiếng Anh và tiếng Việt trong nhà trường, giúp người dạy và người học nhận diện đúng cấu trúc ngữ pháp và nghĩa biểu hiện của các kiểu phát ngôn.
• Hỗ trợ công tác dịch thuật Anh - Việt trong việc chuyển dịch chính xác các cấu trúc phát ngôn, đặc biệt là các vị tố không chính danh biểu thị cách thức nói năng và hành động kèm lời nói.
• Góp phần tìm hiểu thêm về đặc trưng văn hóa giao tiếp của người bản ngữ tiếng Anh trong mối liên hệ đối chiếu với tiếng Việt.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế:

• Luận án giới hạn phạm vi khảo sát tư liệu trong thể loại văn bản văn học (08 tác phẩm văn học Anh - Mỹ và các tác phẩm văn học Việt Nam tương đương), chưa mở rộng khảo sát các thể loại diễn ngôn khác.
• Nghiên cứu tập trung vào hành vi phát ngôn do con người thực hiện ("saying"), chủ động loại trừ các trường hợp phát ngôn mang tính nhân hóa, biểu trưng (như bảng thông báo, đồng hồ báo giờ) ra ngoài phạm vi khảo sát cốt lõi.

Về hướng nghiên cứu tiếp:

• Mở rộng phạm vi khảo sát sang các phong cách chức năng ngôn ngữ khác như ngôn ngữ báo chí, văn bản khoa học, văn bản hành chính, hoặc ngôn ngữ hội thoại tự nhiên trong giao tiếp đời thường.
• Nghiên cứu sâu hơn về cơ chế ngữ dụng và các chiến lược giao tiếp lịch sự trong sự tình phát ngôn tiếng Anh đối chiếu với tiếng Việt.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Ngôn ngữ học, Ngôn ngữ Anh, Ngôn ngữ học so sánh đối chiếu: Tham khảo khung lý thuyết tiếp cận câu trên ba bình diện và phương pháp phân loại sự tình phát ngôn theo ngữ pháp chức năng hệ thống.
• Giáo viên giảng dạy tiếng Anh: Tham khảo chương 2 và chương 3 để nắm vững cấu trúc vị tố - tham thể, các dạng kết hợp của động từ nói năng chính danh và không chính danh nhằm giải thích cho học sinh cách hành chức của phát ngôn trong ngữ cảnh.
• Dịch giả và người làm công tác dịch thuật Anh - Việt: Tham khảo bảng thống kê các tiểu nhóm động từ nói năng và các ví dụ đối chiếu cấu trúc lời dẫn trực tiếp, gián tiếp giữa nguyên bản tiếng Anh và bản dịch tiếng Việt.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án xác định cấu trúc cốt lõi của một sự tình phát ngôn điển hình gồm có những thành tố nào? Theo luận án, cấu trúc cốt lõi của sự tình phát ngôn tiếng Anh và tiếng Việt gồm 05 thành tố: Vị tố phát ngôn (VTPN), Phát ngôn thể (PNT), Tiếp ngôn thể (TNT), Đích ngôn thể (ĐNT) và Ngôn thể (NT). Trong đó, VTPN là trung tâm ngữ nghĩa, PNT là chủ thể phát ngôn, TNT là người tiếp nhận, ĐNT là đích hướng tới, và NT (nội dung phát ngôn) là thành phần bắt buộc không thể thiếu trong cấu trúc nghĩa.

2. Tiêu chí phân loại vị tố phát ngôn tiếng Anh trong luận án được xây dựng như thế nào? Vị tố phát ngôn được phân thành 2 nhóm lớn:

• Động từ nói năng chính danh: Chia theo 5 nhóm hành vi ngôn ngữ của Searle gồm: tái hiện (inform, tell, report...), điều khiển (order, request, command...), kết ước (swear, assure, pledge...), biểu cảm (criticize, mock, praise, scold...) và tuyên bố.
• Động từ nói năng không chính danh: Gồm từ chỉ cách thức nói (whisper, mutter, drawl...), động từ chỉ hành động vật lý/tâm lý kèm lời (think, sigh, laugh, nod, shrug...), và động từ chỉ tiếng kêu của động vật (bark, roar, hiss, growl...).

3. Tỷ lệ phân bố giữa vị tố chính danh và không chính danh trong 2411 câu ngữ liệu tiếng Anh là bao nhiêu? Trong 2411 phát ngôn được thống kê:

• Vị tố chính danh chiếm đa số (trên 82%), trong đó nhóm tái hiện chiếm cao nhất với 53,7% (1296 câu), nhóm điều khiển chiếm 18,6% (450 câu), nhóm biểu cảm chiếm 6,3% (152 câu), nhóm kết ước chiếm 2,7% (66 câu).
• Vị tố không chính danh chiếm gần 18%, gồm từ chỉ cách thức nói năng chiếm 9,6% (232 câu), hành động vật lý/tâm lý kèm lời chiếm 4,4% (108 câu), và tiếng kêu động vật chiếm 3,7% (82 câu).

4. Vì sao luận án loại trừ các câu như "The notice tells you to keep quiet" hay "My watch says it's half past ten" ra khỏi phạm vi nghiên cứu? Luận án xác định đối tượng nghiên cứu là "saying" (hoạt động phát ngôn thực tế của con người nhằm trao đổi thông tin). Các trường hợp đồ vật, bảng biểu làm chủ ngữ như trong các câu trên được xem là cách nói biểu trưng, nhân hóa mang tính tu từ, không phản ánh hoạt động giao tiếp bằng lời nói trực tiếp của con người trong thực tế khách quan.

5. Luận án khảo sát ngữ liệu từ những tác phẩm văn học cụ thể nào? Tư liệu tiếng Anh gồm 2411 câu trích từ 08 tác phẩm: The Thorn Birds, 05 tập Harry Potter (các tập 1 đến 5), Gone with the Wind, và If Tomorrow Comes. Tư liệu tiếng Việt gồm các bản dịch tiếng Việt tương ứng (của Phạm Mạnh Hùng, Lý Lan, Dương Tường, Nguyễn Bá Long) cùng các tác phẩm văn học Việt Nam của Nguyễn Nhật Ánh, Nam Cao, Nguyễn Công Hoan, Chu Lai, Vũ Trọng Phụng và tuyển tập truyện ngắn nữ từ 1986 đến nay.

Kết luận

Luận án "Sự tình phát ngôn trong tiếng Anh, đối chiếu với tiếng Việt" đã vận dụng mô hình lý thuyết ngữ pháp chức năng hệ thống để giải quyết một cách có hệ thống các đặc điểm của sự tình phát ngôn trên ba bình diện ngữ nghĩa, ngữ pháp và ngữ dụng. Thông qua việc khảo sát định lượng 2411 ngữ liệu văn học, tác giả đã phân loại chi tiết các tiểu nhóm vị tố phát ngôn chính danh và không chính danh, đồng thời làm rõ cấu trúc tương tác giữa vị tố với 04 tham thể cốt lõi. Công trình cung cấp một bức tranh đối chiếu toàn diện về những nét tương đồng và dị biệt trong cách tổ chức sự tình phát ngôn giữa tiếng Anh và tiếng Việt, mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho nghiên cứu ngôn ngữ học và hoạt động giảng dạy ngoại ngữ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý thuyết liên quan đến luận án Trong chương này, chúng tôi trình bày tổng quan tình hình nghiên cứu trong nước và ngoài nước của sự tình phát ngôn trong tiếng Anh, nhấn mạnh đến tình hình nghiên cứu động từ nói năng trong tiếng Anh và tiếng Việt. Cơ sở lí thuyết liên quan đến luận án gồm: lý thuyết về ngữ pháp chức năng, lý thuyết về sự tình (khái quát về khái niệm liên quan đến sự tình, sự tình phát ngôn và những đặc trưng cơ bản của sự tình phát ngôn trong tiếng Anh và tiếng Việt, phân loại sự tình phát ngôn trong tiếng Anh, đối chiếu với tiếng Việt), lý thuyết về ba bình diện của câu là ngữ nghĩa, ngữ pháp và ngữ dụng; lí thuyết về so sánh đối chiếu. Chương 2: Đặc điểm vị tố trong sự tình phát ngôn tiếng Anh, đối chiếu với tiếng Việt Trong chương này, luận án phân loại và miêu tả các vị tố phát ngôn của tiếng Anh và tiếng Việt. Thông qua miêu tả, luận án chỉ ra những tương đồng và khác biệt của vị tố phát ngôn trong hai ngôn ngữ này.

Chương 3: Đặc điểm tham thể trong sự tình phát ngôn tiếng Anh, đối chiếu với tiếng Việt Chương này miêu tả các tham thể trong sự tình phát ngôn tiếng Anh trên cả 3 bình diện (ngữ nghĩa, ngữ pháp và ngữ dụng). Thông qua miêu tả, luận án chỉ ra những tương đồng và khác biệt của các tham thể phát ngôn trong hai ngôn ngữ này. Cuối cùng là phần Phụ lục của luận án. 5 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 1.

Tình hình nghiên cứu sự tình phát ngôn 1. Tình hình nghiên cứu sự tình phát ngôn trên thế giới Ngữ pháp chức năng (NPCN) là một hướng tiếp cận mới của ngôn ngữ học cuối thế kỷ XX. Ngữ pháp chức năng đã nghiên cứu các quy tắc chi phối hoạt động của ngôn ngữ trên các bình diện hình thức và nội dung trong mối liên hệ có tính chức năng thông qua việc quan sát cách sử dụng ngôn ngữ. Các loại sự tình nói chung là một trong những trọng tâm nghiên cứu của NPCN.

Qua văn liệu, có thể thấy việc nghiên cứu động từ và câu trong tiếng Anh theo ngữ pháp chức năng đã được nhiều nhà ngôn ngữ học quan tâm. Có nhiều công trình nghiên cứu được thực hiện và đã đạt được những kết quả đáng ghi nhận. Các tác giả tiêu biểu gồm: M. Martin& et al (1985, 1997), S.

Các công trình này đã cho những kết quả quan trọng trên bình diện tổng thể về câu nói chung và câu với động từ nói năng nói riêng. Trong số các tác giả tiêu biểu của ngữ pháp chức năng trong tiếng Anh thì S.Givón (1984, 1990) được xem là những đại diện tiêu biểu và người có công lớn trong việc đề xuất một mô hình các kiểu sự tình phù hợp cả về phương diện lí luận và thực tiễn. Dik coi động từ là thành phần tạo nên kết cấu vị ngữ hạt nhân, mà kết cấu vị ngữ hạt nhân là một chỉnh thể chỉ định của một lớp các sự tình.Theo ông, loại sự tình [- động] (- dynamic) là loại sự tình không bao hàm bất kỳ sự biến đổi nào, và được gọi là tình huống (situation). Tất cả những sự tình không phải là tình huống là những sự tình [+động] (+dynamic), là các sự kiện (event).

Giữa tình huống và sự kiện, Dik phân biệt chúng với thông số [+ chủ ý] 6 (controlled/ uncontrolled), khi mà các thực thể tham gia có khả năng quyết định sự tình đó tồn tại được hay không. Sự tình được cho là [-chủ ý] là sự tình không kiểm soát được, tức khi mà các thực thể tham gia trong đó không có khả năng quyết định sự tồn tại của sự tình. Với quan điểm về cấu trúc ngữ nghĩa của câu, W.L Chafe (1970) cho rằng câu được “cấu tạo xung quanh yếu tố vị ngữ tính nào đó” [71, tr.69] và “bản chất của động từ sẽ quy định cái sẽ hiện diện làm phần còn lại của câu” [71, tr. Theo tiêu chí xác định đặc trưng ngữ nghĩa của các vị từ, ông chia cấu trúc nghĩa của câu thành ba loại cơ bản: (1) Trạng thái; (2) Quá trình; (3) Hành động.

Trong cách phân loại các sự tình của S. Dik (1997) hay cấu trúc nghĩa câu của W. Chafe (1970), chúng tôi thấy các tác giả không đề cập đến sự tình phát ngôn hay sự tình nói năng, mà chỉ xem chúng thuộc về kiểu sự tình hành động nói chung mà thôi. Tuy nhiên, cách phân chia của hai tác giả này đã được chúng tôi sử dụng làm cơ sở để xác lập nên đặc trưng của sự tình phát ngôn, đặc biệt là dựa trên hai thông số [+ động] và [+ chủ ý] của S.

Trong khung lí thuyết ngữ pháp chức năng hệ thống, M.M Matthiessen (2004) đặt động từ trong các mối quan hệ giữa ngữ nghĩa và ngữ pháp. Đó là mối quan hệ hiện thực hóa đồng thời các loại nghĩa (hay chức năng, bởi lẽ trong ngữ pháp chức năng hệ thống, nghĩa được đồng nhất với chức năng), đó là nghĩa ý niệm (ideal meaning), liên nhân (interpersonal meaning) và văn bản (textual meaning).K Halliday (2004) xác định chức năng ý niệm của câu “là sự biểu hiện kinh nghiệm”, “là nghĩa hiểu như là “nội dung”, là “sự biểu hiện của những cái mà trong nghĩa bao quát nhất chúng tôi có thể gọi là quá trình (process): những hành động, những biến cố, những quá trình nhận thức và những mối quan hệ”; chức năng liên nhân của câu là “sự thay đổi các vai trò trong những cách tác động lẫn nhau bằng ngôn từ: những sự trình bày, những sự hỏi, những sự đề nghị và ra những mệnh lệnh, cùng với những tình thái 7 kèm theo”; chức năng văn bản là “tính thích hợp đối với ngữ cảnh vừa là phần văn bản đi trước (và đi sau) vừa là ngữ cảnh của tình huống” và “là xây dựng một thông điệp”. Dưới góc nhìn của ngữ pháp chức năng hệ thống, M.K Halliday (1985), (1994), (2004) đã phân chia các sự tình thế giới thành ba miền chính: thế giới vật chất, thế giới tinh thần và thế giới các mối quan hệ trừu tượng. Tương ứng với chúng là sáu kiểu quá trình: quá trình vật chất (material process), quá trình hành vi (behavioural process), quá trình tinh thần (mental process), quá trình quan hệ (relational process), quá trình tồn tại (existentialprocess) và quá trình phát ngôn (verbal process) (trong luận án của chúng tôi, chúng tôi sẽ dùng thuật ngữ sự tình phát ngôn).

Quan điểm nghiên cứu của M.M Matthiessen chủ yếu đề cập đến chức năng nghĩa biểu hiện của các quá trình, trong đó có phản ánh các chức năng cú pháp. Tuy nhiên, hệ thống kinh nghiệm của các tác giả là hệ thống mang tính khái quát hóa cao, các học giả xem ý nghĩa của quá trình như ý nghĩa biểu thị kinh nghiệm của cú/ mệnh đề, chứ không xem xét đến ý nghĩa biểu hiện của bản thân các động từ hiện thực hóa lõi quá trình. Do đó, bản thân cấu trúc cú pháp của các tiểu loại động từ hiện thực hóa lõi các quá trình cũng như các vai nghĩa ngữ pháp của các thành tố tham gia các quá trình chưa được đề cập đến một cách chi tiết và đó cũng là mục tiêu mà luận án này muốn thực hiện. Trong khoảng hai ba chục năm gần đây, một loạt các công trình nghiên cứu về ngữ pháp chức năng theo quan điểm của M.K Halliday đã ra đời.

Các công trình thể hiện những kiến thức được chi tiết và cụ thể hóa về ngữ pháp chức năng, như C. Trên quan điểm của ngữ pháp chức năng kết hợp với việc nghiên cứu các điển dạng ngữ nghĩa của các Động từ nói năng theo nghĩa dụng học (theo nghĩa rộng), các nhà ngữ pháp học chức năng cho rằng chính động từ “làm nên hạt nhân ngữ nghĩa (semantic core) của mệnh đề” [93, tr.19] và “điển dạng của động từ mà 8 chúng đóng vai trò hạt nhân ngữ nghĩa của mệnh đề sẽ xác định điển dạng mệnh đề” [93, tr.32], “động từ chính là thành tố trung tâm của mệnh đề” [110, tr.50] hay “đặc trưng của động từ sẽ qui định các thành tố còn lại nào được phép đi theo động từ” [111, tr. Với những quan điểm trên, các tác giả T. Huddleston et al [111] đi theo hướng kết hợp giữa các mặt nội dung và mặt hình thức của động từ bằng việc miêu tả các điển dạng mệnh đề đơn và cấu trúc của chúng.

Các tác giả miêu tả đồng thời: “(a) điển dạng ngữ nghĩa của động từ, (b) điển dạng cú pháp của mệnh đề đơn, (c) các vai nghĩa của người tham gia, (d) vai trò cú pháp và tính đánh dấu của chúng, bao gồm: trật tự từ, hình thái học, và các đặc trưng khác” [93, tr. Như có thể thấy, trong các công trình nghiên cứu trước đây của các nhà ngôn ngữ học về động từ nói năng (ĐTNN), do sự hữu hạn của các thông số ngữ nghĩa dùng để phân loại các kiểu sự tình, hầu hết các tác giả đều chưa tách riêng nhóm ĐTNN riêng thành một nhóm mà gộp chung vào cùng nhóm với các động từ khác nói chung. Tình hình nghiên cứu sự tình phát ngôn trong nước Trong trào lưu ngữ pháp chức năng, động từ nói năng cũng như sự tình phát ngôn bắt đầu được quan tâm nghiên cứu. Đã có những nghiên cứu về những vấn đề liên quan đến động từ nói năng - thành phần đóng vai trò cốt lõi - vị tố trong sự tình phát ngôn tiếng Việt.

Có thể kể đến các tác giả sau: Nguyễn Lai (2001), Bùi Minh Toán (2012), Cao Xuân Hạo (1991, 2004); Hoàng Văn Vân (2005); Diệp Quang Ban (2012); Nguyễn Văn Hiệp (2009, 2012). Động từ chỉ hành vi nói năng (Động từ nói năng - ĐTNN) có số lượng lớn, nhóm động từ này bao trùm tất cả các lĩnh vực của đời sống văn hóa xã hội. Trong các công trình trước đây, một số nhà ngôn ngữ học như Nguyễn Kim Thản, Bùi Minh Toán, Nguyễn Hữu Quỳnh, Diệp Quang Ban, Nguyễn Anh Quế, Đái Xuân Ninh và Hoàng Văn Thung, Nguyễn Thị Quy. thường xếp ĐTNN vào nhóm với các động từ khác có cùng cơ cấu nghĩa như: Động 9 từ tác động, động từ hành động, động từ đánh giá nhận xét, động từ cảm nghĩ – nói năng, động từ phát nhận, động từ hướng ngoại, động từ gây khiến.

Nguyễn Hữu Quỳnh, Bùi Minh Toán cho rằng Động từ gây khiến chính là thuộc trong nhóm những ĐTNN và ĐTNN chính là thuộc nhóm Động từ hướng ngoại, Động từ tác động và chúng có vị trí ngang bằng nhau. Các tác giả Nguyễn Kim Thản (2008), Bùi Minh Toán (2012), Diệp Quang Ban (2005, 2012).