mở đầu bằng truyện Họ Hồng Bàng và kết thúc bằng truyện Dạ Thoa. Bài Hậu bạt của Đoàn Vĩnh Phúc cũng nói rõ lý do vì sao ông thêm Q.3 (Loại tục), cùng các nguồn tƣ liệu mà họ Đoàn đã dựa để làm phần bổ sung này. Sang thế kỷ 18, Vũ khâm Lân lại làm cái công việc mà Đoàn Vĩnh Phúc trƣớc đó đã làm: tục bổ cho LNCQ. Theo đà ấy, cuốn sách có xu hƣớng trở nên 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com một tổng tập về các mẩu chuyện dân gian cổ thuộc nhiều thời đại, do những tay bút hữu danh hoặc vô danh ở các thế kỷ tiếp sau thực hiện.
Cho đến nay, chúng ta đƣợc biết tất cả 15 bản LNCQ, trong đó có 9 bản hiện tàng trữ tại Thƣ viện Viện Nghiên cứu Hán Nôm, mang các ký hiệu A.1473; 1 bản hiện tàng trữ tại Viện Sử học, mang các ký hiệu HV.531; 2 bản hiện tàng trữ tại Quốc gia Hà Nội, mang các ký hiệu R.1607; và 1 bản ở Thƣ viện Phạm Quỳnh, kí hiệu H. Trong số các dị bản hiện còn, Lĩnh Nam chích quái A.2914 là bản đã đáp ứng đƣợc các tiêu chí theo giới thiệu của Lê Quý Đôn và Phan Huy Chú và là bản sao sớm nhất, có thể từ thời Hậu Lê từ bản Lĩnh Nam chích quái của họ Đoàn biên soạn vào năm 1554. Nhƣ trên đã trình bày, Lĩnh Nam chích quái là tập sách bao gồm những câu chuyện dã sử có tính chất dân gian sƣu tầm đƣợc trên đất nƣớc Việt nam thời cổ. Nếu lấy Long Biên (nay thuộc Hà Nội) làm trung tâm, chúng ta sẽ thấy ở phía Đông Bắc có Truyện thần ngư tinh gắn với địa danh Bạch Long Vĩ (nay thuộc tỉnh Quảng Ninh); Truyện hai vị thần Long Nhãn, Như Nguyệt; Truyện cổ Giếng Việt (nay thuộc tỉnh Bắc Giang); ở phía tây có Truyện Núi Tản Viên (nay thuộc Vĩnh Phúc); xuôi xuống phía nam có Truyện Dưa hấu gắn với địa danh Nga Sơn (nay thuộc Thanh Hóa), xuống nữa là Truyện cổ Nam Chiếu nói về miền đất Thanh Nghệ và một số địa danh hải đảo ngoài khơi biển Đông.
Tập trung nhiều nhất là các truyện xẩy ra ở đất Thăng Long và các vùng phụ cận đất kinh kỳ xƣa, nhƣ Truyện thần Hồ tinh gắn với địa danh Hồ Tây; Truyện sông Tô Lịch, gắn với địa danh sông Tô Lịch; Truyện Lý Ông Trọng gắn với địa danh Thụy Hƣơng, huyện Từ Liêm (Hà Nội); Truyện Đổng Thiên Vương gắn với địa danh làng Phù Đổng (nay thuộc huyện Gia Lâm, Hà Nội); Truyện Đầm Nhất Dạ gắn với địa danh Châu Giang (nay thuộc tỉnh Hƣng Yên)… Các nhân vật trong truyện có sự đan xen khá phức tạp, từ nhân vật thần thoại-truyền thuyết (Lạc Long Quân; Đổng Thiên Vƣơng; Sơn tinh Thủy tinh); 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhân vật huyền thoại-truyền thuyết nhƣ Đồng Tử - Tiên Dung đến các nhân vật lịch sử nhƣ Lý Ông Trọng; các nhà sƣ nhƣ: Từ Đạo Hạnh, Dƣơng Không Lộ, Nguyễn Giác Hải; từ các nhân vật trong triều đình nhƣ Hà Ô Lôi, đến các nhân vật đời thƣờng nhƣ anh em Tân, Lang (Truyện cổ trầu cau)… Các truyện của Lĩnh Nam chích quái tập trung vào các chủ đề chính nhƣ: Truyện về các anh hùng dân tộc; Truyện về nguồn gốc địa danh; Truyện về phong tục; Truyện về tôn giáo và Truyện về bang giao. Nhóm truyện về các anh hùng dân tộc mở rộng đến tận ông vua huyền thoại Kinh Dƣơng Vƣơng với một phả hệ phức tạp về thần linh, nhằm chứng minh nguồn gốc dân tộc có từ thời Viêm Đế Thần Nông; nhóm truyện về nguồn gốc địa danh kể về sự ra đời của các vùng đất cổ, nhƣ sự ra đời của Hồ Tây và tên gọi núi Bạch Long Vĩ; nhóm truyện phong tục đề cập đến các tục ăn hỏi, cƣới xin, tang ma, tục thờ cúng tổ tiên của ngƣời Việt cổ, nhƣ tục ăn trầu, tục dâng bánh chƣng, dƣa hấu để cúng tổ tiên ; hay nhóm truyện về những mối quan hệ bang giao của nƣớc Việt cổ với bên ngoài, nhƣ Truyện cổ chim trĩ… Tất cả các truyện đều nhằm khẳng định nƣớc Việt là nƣớc có lịch sử lâu đời, với phong tục tập quán tín ngƣỡng riêng. Việc thu nhặt, ghi chép các câu truyện cổ vào Lĩnh Nam chích quái nhƣ biểu tƣợng về ý thức tự cƣờng của dân tộc, thể hiện sức sống mãnh liệt của dân tộc đƣợc hun đúc qua suốt hàng ngàn năm trƣớc áp lực đồng hóa của phƣơng Bắc lúc nào cũng kề bên. Cũng nhƣ các nƣớc trong khu vực văn hóa Hán nhƣ Nhật Bản, Triều Tiên, Hàn Quốc, Lĩnh Nam chích quái cũng chịu ảnh hƣởng của văn học Trung Quốc.
Trong lời Tựa, Vũ Quỳnh đã nhắc tới hai tác phẩm của Trung Quốc đó là Sưu thần ký đời Tấn và U quái lục đời nhà Đƣờng. Khi nghiên cứu Lĩnh Nam chích quái các nhà nghiên cứu đi trƣớc cũng đã chỉ ra các truyện có nguồn gốc từ các sách của Trung Quốc nhƣ Truyện Rùa vàng ảnh hƣởng của truyền thuyết đất Ba Thục kể chuyện rùa giúp ngƣời xây thành; Truyện Hồ tinh cũng thấy ở sách Thụy ứng, sách Phong thần diễn nghĩa của Trung Quốc… Không chỉ ảnh hƣởng về 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com mặt đề tài, kiểu truyện, các motip nhƣ sinh nở kỳ lạ, motip thờ đá; motip cây thiêng … cũng chịu ảnh hƣởng từ một số tác phẩm nổi tiếng trong văn học cổ điển Trung Quốc nhƣ Sưu thần ký, Thái bình quảng ký…Song, cũng giống với các nƣớc trong khu vực, ngƣời Việt cũng biết tiếp thu chọn lọc và sáng tạo để tạo ra một bản sắc riêng biệt trong vƣờn hoa muôn sắc của văn học khu vực. Nghiên cứu thể tài của Linh dị ký so sánh với Lĩnh Nam chích quái Thể tài chỉ kết cấu thơ văn hay nghệ thuật văn phong, tô sức từ ngữ; nó cũng có nghĩa là dạng thức của văn học, chỉ sự phân loại các thể loại của văn học nhƣ thơ, tiểu thuyết, tản văn, kịch(14). Bách khoa danh phiến đã định nghĩa rõ ràng hơn: “Thể tài tức chỉ tất cả các chủng loại và dạng thức của một tác phẩm nghệ thuật.
Nếu nói về lịch sử kết cấu nghệ thuật thì chúng đều có một hình thức ổn định. Hình thức đó đƣợc nẩy sinh và phát triển theo hiện thực phản ánh nghệ thuật đa dạng và nhiệm vụ thẩm mỹ đƣợc nhà nghệ thuật nêu ra trong tác phẩm đó. Trong văn học cổ đại Trung Quốc, thể tài có nghĩa là nghệ thuật văn phong, tu từ của tác phẩm thơ văn” (15). Nói tóm lại thể tài là nói về kết cấu và nghệ thuật của một tác phẩm văn học.
Một số điểm chung về thể loại, đề tài, kiểu truyện Linh dị ký là tác phẩm ghi chép truyện cổ và truyền thuyết dân gian của Nhật Bản ra đời trong bối cảnh Phật giáo và văn hóa, văn học Trung Quốc du nhập ồ ạt vào Nhật Bản. Cũng nhƣ Sưu thần ký (Tìm tòi, ghi chép về các truyện thần kỳ), Nhật Bản linh dị ký (Ghi chép về các truyện linh dị của Nhật Bản) đã gợi cho ta đến tên một thể tài văn học. Ở Nhật Bản, Linh dị ký đƣợc xếp vào thể loại thuyết thoại (setsuwa), là thể loại ghi chép truyện kể và truyền thuyết dân gian, khác với monogatari, tiểu thuyết truyền kỳ Nhật Bản đƣợc coi là tiểu thuyết hƣ cấu. “Tuy đƣợc kể thành từng truyện, nhƣng vẫn nhƣ trƣớc, thuyết thoại chỉ 14 Hán ngữ đại từ điển.
Nhà xuất bản Hán ngữ đại từ điển. 15 Tài liệu mạng. 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đƣợc coi là một thể loại tản văn mang tính "đoản thiên" và "sắp xếp các tình tiết câu chuyện" mà thôi. Trong văn học Nhật Bản, thuyết thoại đƣợc dùng để gọi chung không hạn định cho loại hình truyện kể dân gian, truyện truyền miệng đã đƣợc văn bản hóa.
Cũng có nghĩa trong văn học Nhật bản, thuyết thoại đƣợc sử dụng một cách khá linh hoạt. Trong lĩnh vực Dân tục học Nhật Bản, các nhà nghiên cứu ít dùng thuật ngữ thuyết thoại, nhƣng đối với những truyện kể dân gian đƣợc định hình bằng chữ Hán, thì mọi ngƣời lại thƣờng xuyên sử dụng thuật ngữ thuyết thoại. Với nghĩa rộng, nó bao gồm cả, truyện kể Phật giáo, truyền thuyết dân gian, truyện cổ tích và truyện thế tục, trong đó có cả truyện cƣời, truyện châm biếm.” (16) Linh dị ký vừa ghi chép truyện kể Phật giáo, vừa ghi chép truyền thuyết dân gian, truyện cổ tích và truyện thế tục. Tuy thuộc thể loại setsuwa theo cách phân loại của Nhật Bản, nhƣng cũng nhƣ Lĩnh Nam chích quái của Việt Nam, Linh dị ký gần gũi với thể loại “truyện ký”.
Về thể loại truyện ký đã có nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề này và cho rằng “các nhà thƣ tịch học nhƣ Lê Quý Đôn, Phan Huy Chú và các nhà văn học sử thế kỷ XX không tách ký khỏi “truyện” với học chỉ có cái gọi chung là Truyện ký” (17). Nghiên cứu về “ký”, có nhà nghiên cứu còn đƣa ra mấy tiêu chí để nhận dạng thể ký nhƣ: Tác phẩm văn xuôi ghi chép bằng chữ Hán; Tính chất cơ bản là ghi chép “xác thực, tái hiện những điều “tai nghe mắt thấy”, không loại trừ cả những “hiện thực” ở dạng hoang đƣờng kỳ ảo; Trừ một số ít trƣờng hợp, còn phần lớn có dung lƣợng không lớn, nhân vật và cốt truyện không rõ rệt…” (18). Tuy nhiên, cũng có sự phân biệt giữa “ký” và “truyện”. Theo Lịch sử văn hóa Trung Quốc thì “… Nhân sự tạp ký khác truyện, 16 Nguyễn Thị Oanh: Từ điển truyện cổ tích Nhật Bản.
Tạp chí Nghiên cứu văn học, số 10 (428), năm 2007, tr. 17 Dẫn theo Nguyễn Đăng Na: Văn xuôi tự sự Việt Nam thời Trung đại. Tập II, tr. CVH, số 4/1962, tr.
18 Phạm thị Ngọc Lan: Ký văn xuôi chữ Hán thế kỷ XVII-nửa đầu thế kỷ XIX. Luận án Tiến sĩ văn học. 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trạng ở chỗ chú trọng ghi việc mà không thả ngƣời, chỉ ghi mặt nào đó, không cầu toàn diện” (19). Đi sâu vào thể loại “truyện”, các nhà nghiên cứu cho rằng: “Truyện là một chuỗi sự kiện xảy ra liên tiếp cho nhân vật trong không gian và thời gian, có mở đầu, có phát triển và có kết thúc” (20).
Một trong 3 yếu tố hình thành nên thể loại truyện gồm có cốt truyện, nhân vật và motip (21). Tuy nhiên, cốt truyện của truyện kể dân gian có những đặc trƣng không giống với cốt truyện trong truyện ngắn hay tiểu thuyết cận, hiện đại.