Skkn cấp tỉnh phát triển năng lực ngôn ngữ và tư duy phản biện cho học sinh bằng hoạt động tranh biện trong dạy học lịch sử ở trường thpt

SKKN cấp tỉnh: Phát triển năng lực ngôn ngữ, tư duy phản biện cho học sinh THPT qua tranh biện trong dạy học lịch sử. Giải pháp đổi mới giáo dục.

• Tác giả: Phùng Thị Hà Giang
• Trường học: Trường THPT Đô Lương 4
• Chuyên ngành: Lịch Sử
• Đề tài: Phát triển năng lực ngôn ngữ và tư duy phản biện cho học sinh bằng hoạt động tranh biện trong dạy học Lịch sử ở trường THPT
• Loại tài liệu: Sáng kiến kinh nghiệm
• Năm xuất bản: 2023- 2024
• Địa điểm: Nghệ An

Mục lục chi tiết

• MỤC LỤC
• PHẦN I MỞ ĐẦU
• 1. Lí do chọn đề tài
• 2. Mục đích nghiên cứu
• 3. Đối tượng và khách thể nghiên cứu
• 4. Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
• 4.1. Cơ sở phương pháp luận
• 4.2. Phương pháp nghiên cứu
• 5. Tính mới của đề tài
• 6. Cấu trúc của đề tài
• PHẦN II NỘI DUNG
• CHƯƠNG I. CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA HOẠT ĐỘNG TRANH BIỆN, NĂNG LỰC NGÔN NGỮ VÀ TƯ DUY PHẢN BIỆN TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG THPT
• 1.1. Một số khái niệm cơ bản của đề tài
• 1.1.1. Hoạt động tranh biện
• 1.1.2. Năng lực ngôn ngữ
• 1.1.3. Tư duy phản biện
• 1.2. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu
• 1.2.1. Nghiên cứu về hoạt động tranh biện ở nước ngoài. Nghiên cứu về hoạt động tranh biện ở trong nước.
• 1.2.2. Sự cần thiết của việc sử dụng hoạt động tranh biện để phát triển năng lực ngôn ngữ và tư duy phản biện cho học sinh trong dạy học Lịch sử ở trường THPT
• CHƯƠNG II. THỰC TRẠNG CỦA VIỆC SỬ DỤNG HOẠT ĐỘNG TRANH BIỆN TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ ĐỂ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC NGÔN NGỮ VÀ TƯ DUY PHẢN BIỆN CHO HỌC SINH Ở TRƯỜNG THPT.
• 2.1. Nhận thức của giáo viên và học sinh về tầm quan trọng của hoạt động tranh biện trong dạy học lịch sử ở trường THPT.
• 2.1.1. Nhận thức của giáo viên
• 2.1.2. Nhận thức của học sinh
• 2.2. Thực trạng sử dụng hoạt động tranh biện trong dạy học lịch sử ở trường THPT.
• 2.3. Những yếu tố ảnh hưởng tới hiệu quả của việc thực hiện hoạt động tranh biện trong dạy học lịch sử ở trường THPT
• CHƯƠNG III. MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ SỬ DỤNG HOẠT ĐỘNG TRANH BIỆN TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ ĐỂ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC NGÔN NGỮ VÀ TƯ DUY PHẢN BIỆN CHO HỌC SINH Ở TRƯỜNG THPT
• 3.1. Nguyên tắc sử dụng hoạt động tranh biện trong dạy học lịch sử
• 3.2. Cách thức tổ chức hoạt động tranh biện trong dạy học lịch sử ở trường THPT.
• 3.2.1. Nội dung tranh biện
• 3.2.2. Tổ chức hoạt động tranh biện về nhân vật lịch sử
• 3.2.3. Tổ chức hoạt động tranh biện về sự kiện lịch sử
• 3.2.4. Tổ chức hoạt động tranh biện về tình huống giả định
• 3.3. Hình thức tổ chức tranh biện.
• 3.3.1. Tổ chức tranh biện dạng nhập vai
• 3.3.2. Tổ chức tranh biện dạng nhóm
• 3.3.3. Tranh biện giữa học sinh với giáo viên . Tranh biện giữa học sinh với học sinh.
• 3.4. Quy trình thực hiện hoạt động tranh biện trong dạy học lịch sử
• CHƯƠNG IV. THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 4.1. Thực nghiệm sư phạm.
• 4.2. Mục đích thực nghiệm
• 4.3. Nội dung, đối tượng và phương pháp thực nghiệm
• 4.4. Tiến trình thực nghiệm
• 4.5. Đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm.
• PHẦN III KẾT LUẬN
• 1. Những đóng góp của đề tài
• 2. Một số khó khăn khi áp dụng đề tài
• 3. Kiến nghị, đề xuất.
• 3.1. Với các cấp quản lý giáo dục.
• 3.2. Với giáo viên
• 3.3. Với học sinh
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• CÁC DANH MỤC VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tổng quan Tranh biện THPT Nâng cao Ngôn ngữ Phản biện

Trong bối cảnh giáo dục hiện đại, việc chuyển đổi từ phương pháp truyền thụ kiến thức một chiều sang phát triển năng lực toàn diện cho người học là yêu cầu cấp thiết. Triết gia John Dewey từng nhấn mạnh: “Hãy cho người học trò điều để làm, chứ không phải điều để học”. Quan điểm này khẳng định vai trò của việc tạo ra môi trường học tập chủ động, nơi học sinh THPT có thể rèn luyện và chiếm lĩnh tri thức. Sáng kiến kinh nghiệm “Phát triển năng lực ngôn ngữ và tư duy phản biện cho học sinh bằng hoạt động tranh biện trong dạy học Lịch sử ở trường THPT” của tác giả Phùng Thị Hà Giang đã chứng minh hiệu quả của phương pháp này. Hoạt động tranh biện không chỉ là một công cụ dạy học, mà còn là một quá trình rèn luyện các kỹ năng mềm cốt lõi của thế kỷ 21, giúp học sinh tự tin, sáng tạo và sẵn sàng đối mặt với những thách thức trong tương lai.

1.1. Giải mã khái niệm Kỹ năng tranh biện và tư duy phản biện

Kỹ năng tranh biện (debate) được định nghĩa là một quá trình tư duy và biểu đạt, bao gồm các bước từ thu thập, phân tích thông tin đến xây dựng và hệ thống hóa các lập luận logic để giải quyết vấn đề. Mục đích của tranh biện không phải là thắng-thua, mà là cùng nhau tiếp cận chân lý một cách khách quan nhất. Trong khi đó, tư duy phản biện là quá trình phân tích và đánh giá thông tin một cách khách quan, nhằm làm sáng tỏ và khẳng định tính chính xác của vấn đề. Nó đòi hỏi một lập luận rõ ràng, đầy đủ bằng chứng và công tâm. Hai kỹ năng này có mối quan hệ tương hỗ: tranh biện là môi trường thực hành lý tưởng để mài giũa tư duy phản biện.

1.2. Vai trò thiết yếu của tranh biện với sự phát triển ngôn ngữ

Tranh biện tác động trực tiếp đến việc phát triển ngôn ngữ của học sinh. Quá trình này yêu cầu học sinh phải sử dụng ngôn ngữ một cách chính xác, mạch lạc và thuyết phục để trình bày quan điểm. Các em được rèn luyện kỹ năng giao tiếp, từ việc lắng nghe tích cực để nắm bắt luận điểm của đối phương, đến việc diễn đạt ý tưởng của mình một cách rõ ràng. Hơn nữa, để xây dựng lập luận vững chắc, học sinh phải nghiên cứu tài liệu, từ đó mở rộng vốn từ vựng chuyên ngành và học thuật. Hoạt động này giúp các em làm chủ ngôn ngữ, tăng cường khả năng hùng biện và xây dựng sự tự tin trước đám đông.

II. Thách thức dạy Lịch sử Khi tư duy phản biện còn bỏ ngỏ

Thực trạng dạy học Lịch sử tại nhiều trường THPT vẫn còn đối mặt với không ít thách thức. Lối dạy truyền thống, tập trung vào việc truyền đạt kiến thức một chiều, đã vô tình biến Lịch sử thành môn học khô khan, nặng về ghi nhớ sự kiện. Điều này dẫn đến việc học sinh tiếp thu kiến thức một cách thụ động, thiếu đi sự kết nối và khả năng phân tích thông tin. Theo khảo sát tại 4 trường THPT thuộc huyện Đô Lương, Nghệ An, dù đa số giáo viên (52,6% cho là rất cấp thiết, 47,4% cho là cấp thiết) nhận thức được tầm quan trọng của tranh biện, nhưng chỉ có 31,6% thường xuyên áp dụng. Rào cản chính đến từ thói quen sử dụng phương pháp dạy học truyền thống, thời gian eo hẹp và việc thiếu một quy trình tổ chức bài bản. Điều này tạo ra một khoảng trống lớn trong việc rèn luyện tư duy phản biện và các kỹ năng mềm cần thiết cho học sinh.

2.1. Thực trạng nhận thức của giáo viên về PPDH tranh biện

Kết quả khảo sát cho thấy một sự chênh lệch rõ rệt giữa nhận thức và hành động của giáo viên. Hầu hết giáo viên đều công nhận tính cấp thiết của hoạt động tranh biện trong việc phát triển năng lực cho học sinh. Tuy nhiên, trên thực tế, số lượng giáo viên thường xuyên sử dụng phương pháp này còn hạn chế (10/19 người thỉnh thoảng sử dụng, 3/19 người không sử dụng). Các yếu tố ảnh hưởng lớn nhất được chỉ ra bao gồm: chưa được tiếp cận bài bản với phương pháp tranh biện (xếp hạng 1), khó khăn trong việc lựa chọn vấn đề và cân đối thời gian (xếp hạng 2), và thói quen sử dụng các phương pháp truyền thống (xếp hạng 3). Điều này cho thấy nhu cầu cấp thiết về việc tập huấn và cung cấp các quy trình, tài liệu hướng dẫn cụ thể cho giáo viên.

2.2. Rào cản trong việc phát triển kỹ năng mềm cho học sinh

Về phía học sinh, các em thể hiện sự hứng thú lớn với hoạt động tranh biện. Có tới 60% học sinh được khảo sát cho rằng phương pháp này là "rất cấp thiết". Điều này chứng tỏ nhu cầu được bày tỏ quan điểm, được tham gia vào quá trình kiến tạo tri thức của các em là rất lớn. Tuy nhiên, rào cản chính là các em thiếu một môi trường để thực hành thường xuyên. Lối học thụ động kéo dài khiến nhiều học sinh e ngại, thiếu kỹ năng giao tiếp, không biết cách xây dựng lập luận logic hay thực hiện phản bác một cách hiệu quả. Nếu không được khắc phục, hạn chế này sẽ ảnh hưởng đến khả năng hòa nhập và sự tự tin trước đám đông của các em sau này.

III. Hướng dẫn tổ chức nội dung tranh biện môn Lịch sử THPT

Để hoạt động tranh biện đạt hiệu quả, việc lựa chọn và xây dựng nội dung là yếu tố then chốt. Nội dung tranh biện cần phải phù hợp với kiến thức bài học, có tính gợi mở và chứa đựng những mâu thuẫn hoặc các góc nhìn đa chiều. Trong môn Lịch sử, có ba dạng nội dung chính rất phù hợp để tổ chức tranh biện, giúp học sinh không chỉ nắm vững kiến thức mà còn rèn luyện khả năng phân tích thông tin và lập luận logic. Các dạng nội dung này bao gồm: đánh giá nhân vật lịch sử, phân tích sự kiện lịch sử và giải quyết các tình huống giả định. Mỗi dạng nội dung đều có những yêu cầu và cách tiếp cận riêng, nhằm kích thích tối đa tư duy của học sinh, biến giờ học Lịch sử từ thụ động sang chủ động, khám phá.

3.1. Phân tích nhân vật lịch sử Góc nhìn đa chiều sâu sắc

Nhân vật lịch sử, đặc biệt là các "nhân vật lưỡng tuyến" (nhân vật có cả công và tội, gây nhiều tranh cãi), là chủ đề lý tưởng cho hoạt động tranh biện. Việc đánh giá các nhân vật như Mạc Đăng Dung, Nguyễn Ánh hay Trần Thủ Độ đòi hỏi học sinh phải thoát khỏi cách nhìn một chiều, phiến diện. Các em cần đặt nhân vật vào bối cảnh lịch sử cụ thể, phân tích thông tin từ nhiều nguồn để xây dựng luận điểm của mình. Ví dụ, khi tranh biện về Nguyễn Ánh, một bên có thể tập trung vào công lao thống nhất đất nước, trong khi bên kia nhấn mạnh vào hành động "cõng rắn cắn gà nhà". Quá trình này giúp học sinh hiểu rằng lịch sử không phải là những phán xét đơn giản, mà là một quá trình nhận thức phức tạp và khách quan.

3.2. Mổ xẻ sự kiện lịch sử Rèn luyện kỹ năng phân tích thông tin

Nhiều sự kiện lịch sử có nguyên nhân, diễn biến và hệ quả phức tạp, thường được diễn giải theo nhiều quan điểm khác nhau. Tổ chức tranh biện về các sự kiện này là cách tuyệt vời để rèn luyện kỹ năng phân tích thông tin và tư duy phản biện. Ví dụ, vấn đề "Sự sụp đổ của mô hình chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô và Đông Âu có phải là sự sụp đổ của chủ nghĩa xã hội trên toàn thế giới?" sẽ buộc học sinh phải tìm kiếm bằng chứng, phân tích nguyên nhân khách quan, chủ quan và đưa ra lập luận logic để bảo vệ quan điểm. Hoạt động này giúp các em hiểu sâu sắc bản chất của sự kiện, thay vì chỉ học thuộc lòng các mốc thời gian.

3.3. Xây dựng tình huống giả định để kích thích lập luận logic

Tình huống giả định là một công cụ sư phạm hiệu quả để kích thích tư duy sáng tạo và khả năng giải quyết vấn đề. Giáo viên có thể đưa ra các tình huống có mâu thuẫn, đòi hỏi học sinh phải vận dụng kiến thức lịch sử để đưa ra quyết định. Ví dụ: "Giả sử có một di sản văn hóa xuống cấp, nên bảo tồn nguyên trạng hay xây mới hiện đại hơn?". Tình huống này buộc học sinh phải cân nhắc giữa lợi ích kinh tế và giá trị văn hóa, giữa lợi ích trước mắt và lâu dài. Quá trình tranh biện để giải quyết vấn đề này giúp các em rèn luyện khả năng tư duy đa chiều và kỹ năng ra quyết định dựa trên lý lẽ.

IV. Top 3 hình thức tranh biện hiệu quả cho học sinh cấp 3

Bên cạnh nội dung, hình thức tổ chức cũng đóng vai trò quyết định đến sự thành công của một buổi tranh biện. Việc lựa chọn hình thức phù hợp sẽ tạo ra không khí học tập sôi nổi, khuyến khích tất cả học sinh tham gia và phát huy được những thế mạnh khác nhau. Sáng kiến kinh nghiệm đã đề xuất nhiều hình thức đa dạng, trong đó có ba hình thức đặc biệt hiệu quả và dễ áp dụng tại trường THPT. Đó là tranh biện dạng nhóm, tranh biện dạng nhập vai, và tranh biện đối kháng giữa học sinh với học sinh. Mỗi hình thức đều có ưu điểm riêng, tập trung vào việc rèn luyện các kỹ năng cụ thể như kỹ năng giao tiếp, làm việc nhóm, tự tin trước đám đông hay khả năng phản bác sắc bén. Việc kết hợp linh hoạt các hình thức này sẽ giúp giờ học trở nên phong phú và hấp dẫn hơn.

4.1. Phương pháp tranh biện nhóm Tối ưu kỹ năng giao tiếp

Tranh biện nhóm là hình thức phổ biến và hiệu quả nhất, giúp phát huy tinh thần hợp tác và kỹ năng giao tiếp. Trong hình thức này, học sinh được chia thành các nhóm để cùng nghiên cứu một vấn đề, thống nhất quan điểm và xây dựng hệ thống luận điểm chung. Quá trình làm việc nhóm đòi hỏi sự tương tác, lắng nghe và tôn trọng ý kiến của nhau. Khi trình bày trước lớp, các thành viên sẽ hỗ trợ, bổ sung cho nhau, tạo nên sức mạnh tập thể. Hoạt động này không chỉ giúp các em hiểu sâu vấn đề mà còn rèn luyện khả năng phối hợp, một trong những kỹ năng mềm quan trọng nhất.

4.2. Kỹ thuật nhập vai Tăng cường tự tin trước đám đông

Tranh biện dạng nhập vai cho phép học sinh đặt mình vào vị trí của các nhân vật hoặc các bên liên quan trong một vấn đề lịch sử. Ví dụ, khi thảo luận về chính sách cai trị của chủ nghĩa thực dân, một nhóm có thể đóng vai người dân thuộc địa, một nhóm đóng vai đại diện chính quyền thực dân. Hình thức này giúp học sinh có cái nhìn đa chiều và thấu cảm hơn với lịch sử. Đồng thời, việc "hóa thân" thành một nhân vật giúp các em vượt qua sự e ngại, mạnh dạn bày tỏ quan điểm và tăng cường sự tự tin trước đám đông, rèn luyện khả năng hùng biện một cách tự nhiên.

4.3. Mô hình đối kháng Rèn luyện kỹ năng phản bác lập luận

Tranh biện đối kháng, dù là giữa cá nhân học sinh với nhau hay giữa học sinh với giáo viên, là môi trường tốt nhất để rèn luyện kỹ năng phản bác và lập luận logic. Trong hình thức này, học sinh phải lắng nghe kỹ lưỡng lập luận của đối phương, nhanh chóng tìm ra điểm yếu, lỗ hổng logic và đưa ra những câu hỏi, những lý lẽ sắc bén để phản biện. Hoạt động này đòi hỏi tư duy nhanh nhạy, khả năng sắp xếp ý tưởng một cách chặt chẽ và sử dụng ngôn ngữ chính xác. Đây là hình thức giúp mài giũa tư duy phản biện ở cấp độ cao, chuẩn bị cho học sinh nền tảng vững chắc để tham gia các cuộc thi tranh biện.

V. Kết quả thực nghiệm Tranh biện tăng hiệu quả học tập

Để kiểm chứng tính hiệu quả của phương pháp, một cuộc thực nghiệm sư phạm đã được tiến hành tại trường THPT Đô Lương 4. Hai lớp 11A1 (lớp thực nghiệm, áp dụng hoạt động tranh biện) và 11A2 (lớp đối chứng, dạy theo phương pháp truyền thống) đã tham gia vào bài học “Cuộc cải cách của Hồ Quý Ly và Triều Hồ”. Kết quả được đánh giá trên cả hai phương diện định lượng (bài kiểm tra 15 phút) và định tính (quan sát thái độ, phỏng vấn học sinh). Các số liệu thu được đã cung cấp bằng chứng thuyết phục về tác động tích cực của việc sử dụng tranh biện trong dạy học Lịch sử, không chỉ về mặt điểm số mà còn cả về sự hứng thú và mức độ tham gia của học sinh.

5.1. Phân tích số liệu So sánh lớp thực nghiệm và đối chứng

Kết quả định lượng cho thấy sự khác biệt rõ rệt. Tại lớp thực nghiệm 11A1, tỷ lệ học sinh đạt điểm Giỏi là 24,4% và Khá là 55,6%. Trong khi đó, ở lớp đối chứng 11A2, các con số này lần lượt chỉ là 11,1% và 44,4%. Đáng chú ý, tỷ lệ điểm Yếu ở lớp thực nghiệm chỉ là 4,5%, thấp hơn đáng kể so với mức 17,8% của lớp đối chứng. Những con số này chứng minh rằng, khi được tham gia vào quá trình học tập chủ động thông qua tranh biện, học sinh có khả năng nắm bắt và vận dụng kiến thức tốt hơn, từ đó cải thiện kết quả học tập một cách rõ rệt.

5.2. Đánh giá định tính Sự thay đổi về thái độ và hứng thú

Về mặt định tính, không khí lớp học ở lớp thực nghiệm sôi nổi và tích cực hơn hẳn. Khảo sát sau tiết học cho thấy 82,2% học sinh lớp 11A1 cảm thấy "Thích" phương pháp học này và 88,9% đánh giá là "Hiệu quả". Phỏng vấn sâu các em cho thấy, hoạt động tranh biện giúp các em tự tin hơn, mạnh dạn bày tỏ quan điểm và phát huy được năng lực ngôn ngữ cũng như tư duy phản biện. Như chia sẻ của em Anh Quân (lớp 11A1): "Không khí lớp học rất sôi nổi, có những lúc em nghĩ mình giống như một nhà nghiên cứu lịch sử". Điều này khẳng định phương pháp không chỉ nâng cao kiến thức mà còn nuôi dưỡng niềm đam mê và thái độ học tập tích cực.

VI. Kết luận Tương lai của tranh biện trong giáo dục THPT

Sáng kiến kinh nghiệm về việc áp dụng hoạt động tranh biện trong dạy học Lịch sử đã chứng minh đây là một giải pháp hiệu quả, đáp ứng đúng yêu cầu đổi mới giáo dục theo định hướng phát triển năng lực. Phương pháp này không chỉ giúp môn Lịch sử trở nên hấp dẫn, gần gũi hơn mà còn là công cụ đắc lực để trang bị cho học sinh THPT những kỹ năng thế kỷ 21 quan trọng như tư duy phản biện, kỹ năng giao tiếp, và khả năng giải quyết vấn đề. Việc nhân rộng mô hình này đòi hỏi sự đồng bộ từ các cấp quản lý, sự nỗ lực đổi mới của giáo viên và sự tham gia tích cực của học sinh. Đây là một hướng đi đầy hứa hẹn để đào tạo nên những công dân toàn cầu năng động, sáng tạo và bản lĩnh.

6.1. Đóng góp của đề tài trong việc đổi mới phương pháp dạy học

Đề tài đã hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn của hoạt động tranh biện, đồng thời đề xuất những giải pháp, quy trình tổ chức cụ thể, khoa học. Những giải pháp này có tính khả thi cao và có thể áp dụng rộng rãi. Quan trọng hơn, sáng kiến này góp phần thay đổi tư duy về phương pháp dạy học, nhấn mạnh vai trò trung tâm của người học và khẳng định tầm quan trọng của việc rèn luyện kỹ năng mềm song song với kiến thức chuyên môn. Nó mở ra một hướng tiếp cận mới, giúp các môn học xã hội, đặc biệt là Lịch sử, phát huy tối đa vai trò giáo dục của mình.

6.2. Kiến nghị và đề xuất nhằm nhân rộng mô hình hiệu quả

Để phương pháp tranh biện được áp dụng rộng rãi, cần có những chính sách hỗ trợ cụ thể. Đối với các cấp quản lý, cần tổ chức các buổi tập huấn chuyên sâu về phương pháp dạy học tích cực. Đối với giáo viên, cần chủ động, sáng tạo trong việc thiết kế bài giảng, mạnh dạn đưa các vấn đề tranh biện vào giờ học và thành lập các câu lạc bộ tranh biện. Đối với học sinh, cần tích cực tham gia, không ngại bày tỏ quan điểm và xem tranh biện là một cơ hội để phát triển bản thân. Sự phối hợp đồng bộ này sẽ tạo ra một môi trường giáo dục thực sự đổi mới và hiệu quả.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA HOẠT ĐỘNG TRANH BIỆN, NĂNG LỰC NGÔN NGỮ VÀ TƯ DUY PHẢN BIỆN TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG THPT 1. Một số khái niệm cơ bản của đề tài 1. Hoạt động tranh biện Tranh biện (debate) là một hình thức diễn thuyết công khai, nó có thể ở dạng tranh biện trực tiếp chính thức hoặc tranh biện giữa hai hoặc nhiều người một chủ đề xác định tại một thời điểm cụ thể. (Trích nguồn từ https://jobsgo.vn/blog/tranh- bien-la-gi/).

Theo American Debate League, kỹ năng tranh biện là một hệ thống lập luận hoặc một cuộc đua ý tưởng giữa những người tham dự về một chủ đề, vấn đề hoặc chính sách bất kỳ. Người tham dự được chia thành hai phía đối lập: ủng hộ và phản đối (hay tán thành và không tán thành) vấn đề. “Tranh biện được hiểu là quá trình tư duy và biểu đạt từ duy từ thu thập, phân tích xử lí thông tin đến xây dựng, hệ thống sắp xếp các lập luận để ra quyết định. Tranh biện có thể sử dụng ngôn ngữ (thông qua nói, viết) hoặc không sử dụng ngôn ngữ (tự tranh biện- self-debate trong bản thân từng cá nhân).

Tranh biện giúp giải quyết vấn đề, bằng cách chỉ ra những xung đột/ mâu thuẫn giữa các luận điểm (crashes) do người học sử dụng tư duy phản biện để phản đối trực tiếp trên luận điểm của đối phương’’. (Trích nguồn theo Vietyouthodebate 2016. Giáo án khoa học debate- Tài liệu lưu hành nội bộ trong khóa học về tranh biện và tư duy phản biện). Tranh luận hay tranh biện là một quá trình bao gồm thảo luận chính thức về một chủ đề cụ thể.

Trong một cuộc tranh biện, các lập luận đối lập được đưa ra để tranh luận cho các quan điểm đối lập. Tranh luận xảy ra trong các cuộc họp công cộng, các tổ chức học thuật và các hội đồng lập pháp. Đây là một loại thảo luận chính thức, thường có người điều hành và khán giả, ngoài những người tham gia tranh luận. Từ các quan điểm trên, khi xem xét hoạt động tranh biện ta cần phải chú ý những điểm sau: Thứ nhất: Tranh biện là quá trình tăng thêm về tư duy cùng khả năng biểu đạt thông qua một loạt các bước như thu thập, sắp xếp, đối đáp, đối chiếu phân tích về một nguồn thông tin.

Để từ đó có thể đưa ra các biện pháp tốt nhất cho sự giải quyết các khúc mắc và mâu thuẫn xung đột giữa các cá nhân, nhóm nào đó. Thứ hai: Mục đích chính của tranh biện là làm sao có một hướng kết quả tốt nhất và xem ai là người đưa ra đưa được sáng kiến tốt nhất. 4 Thứ ba: Hình thức này sẽ luôn có sự hiểu sâu hơn và lựa chọn theo cái đúng tạo nên mục đích chung để cùng hướng tới không tồn tại về thắng thua. Mà tại đây chỉ đẩy mạnh về điểm mạnh và giảm bớt về các điểm yếu tạo nên tập thể vững mạnh nhất.

Sự vận dụng về trí óc và sự sáng tạo luôn được đề cao. Hoạt động tranh biện có vai trò rất quan trọng những kỹ năng thông qua hoạt động tranh biện sẽ giúp cho học sinh áp dụng vào thực tiễn cuộc sống từ cách tư duy để hành xử được hoàn thiện hơn. Cụ thể là: - Khả năng nói trước đám đông (Public Speaking): Tranh biện sẽ giúp học sinh gia tăng sự tự tin, khả năng lãnh đạo trong một đội nhóm. Kỹ năng này được hình thành từ việc tìm hiểu và trình bày ý kiến của mình trong các cuộc tranh luận để thể hiện luận điểm riêng.

- Khả năng chịu áp lực (Grace under Pressure): Với mỗi cuộc tranh luận, việc phải chịu áp lực lớn trước các câu hỏi phản biện là điều thường xuyên xảy ra. Các học sinh khi được trình bày luận điểm và được nghe phản biện sẽ học được cách bình tĩnh, phân tích tình huống dưới áp lực thời gian để bảo vệ lập luận của mình một cách thuyết phục nhất. - Tư duy phản biện (Critical Thinking): Tranh biện sẽ giúp học sinh xem xét các vấn đề một cách nghiêm túc để kịp thời đưa ra những lập luận phản biện lại đối thủ. Điều này giúp học sinh có thể tự định hướng những thuận lợi trong bất kỳ tình huống nào cần đưa ra quyết định nhanh chóng.

- Hình thành thái độ học tập tích cực cho học sinh: + Sự cởi mở là một trong những thái độ cốt lõi tránh định kiến và tạo động lực để học tập suốt đời. Hoạt động tranh biện đưa tới những phong cách tư duy và giá trị khác nhau, được thể hiện qua các nhóm lợi ích trong xã hội liên quan tới một chủ đề, vấn đề cụ thể nào đó. Tạo cơ hội cho người học được đối diện và quan sát nhiều quan điểm khác nhau, từ đó đánh giá quan điểm của chính mình để thay đổi hoặc cập nhật cho phù hợp. + Sự tôn trọng: Tranh biện dạy người học biết lắng nghe tích cực và tiếp nhận quan điểm của phía khác, trân trọng tri thức, giải quyết vào vấn đề mà không phải tấn công con người.

+ Tạo sự tò mò: Tranh biện kích thích và khơi dậy trí tò mò của người học, gợi mở hình dung về vẻ đẹp của tư duy và tương tác giữa con người với con người. Người học liên tục dự đoán, tưởng tượng, đặt ra giả thuyết và có nhu cầu tự thân tìm kiếm thông tin, sản xuất lập luận để chứng minh hoặc bác bỏ các giả thuyết của mình. - Nâng cao khả năng học tập cho học sinh: 5 + Khả năng nghe, nói, đọc, viết: các hoạt động cơ bản của quá trình giao tiếp được luyện tập và nâng cao thông qua hoạt động tranh biện. Sử dụng một cách hài hòa các khả năng này đồng thời làm tăng hiệu quả học tập.

+ Khả năng tư duy độc lập: Hoạt động tranh biện sẽ giúp cá nhân học sinh biết sử dụng thông tin để hình thành lập luận chặt chẽ, phân loại sắp xếp hệ thống lập luận để hình thành quan điểm về một vấn đề cụ thể, có cách trả lời và đặt câu hỏi tốt hơn. + Tăng hiệu quả làm việc nhóm: Hợp tác với các thành viên khác để chia sẻ tư duy, hài hòa, góp phần xây dựng hệ thống lập luận và trình bày hiệu quả cho phe của mình (ủng hộ hoặc phản đối một vấn đề). Năng lực ngôn ngữ Năng lực ngôn ngữ là 1 trong 10 năng lực cần hình thành cho học sinh theo chương trình giáo dục phổ thông tổng thể 2018. Trong quá trình dạy học, phát triển các năng lực nói chung và năng lực ngôn ngữ nói riêng là rất cần thiết đối với học sinh.

Ngôn ngữ là công cụ mà con người dùng để biểu đạt ý nghĩa và tình cảm của mình đối với người khác, qua đó để người ta hiểu nhau hơn. Năng lực ngôn ngữ tốt thể hiện ở việc giúp chúng ta giao tiếp tốt bày tỏ được nguyện vọng, mong muốn, nhu cầu của mình với người khác. Ngôn ngữ có vai trò quan trọng, bởi ngôn ngữ là hệ thống tín hiệu vật chất mang nội dung ý thức. Không có hệ thống tín hiệu này - tức ngôn ngữ thì ý thức nói chung và tư duy nói riêng không thể tồn tại và thể hiện được.

Ngôn ngữ, theo C. Mác là “cái vỏ vật chất của tuy duy, là hiện thực trực tiếp của tư tưởng, không có ngôn ngữ, con người không thể có ý thức”. Ngôn ngữ là hình thức vật chất của các hình thức và quy luật của tư duy. Con người không thể tư duy nếu không dùng tới ngôn ngữ.

Ngôn ngữ có 2 chức năng chính là chức năng giao tiếp và chức năng làm phương tiện tư duy. Ngôn ngữ có vai trò truyền đạt thông tin trong giao tiếp, giúp con người xích lại gần nhau. Không chỉ vậy, ngôn ngữ còn là phương tiện giúp kinh tế - xã hội ngày một phát triển. Đối với học sinh, năng lực ngôn ngữ bao gồm: -Năng lực làm chủ ngôn ngữ, đây là năng lực đòi hỏi học sinh phải có một vốn từ ngữ nhất định, hiểu và cảm nhận được sự giàu đẹp của ngôn ngữ, nắm được các qui tắc về từ ngữ, ngữ pháp, chính tả biết cách sử dụng tốt.

-Năng lực sử dụng ngôn ngữ để giao tiếp là năng lực yêu cầu học sinh phải biết sử dụng một cách thuần thục ngôn ngữ để giao tiếp trong nhiều tình huống khác nhau, với những đối tượng khác nhau trong gia đình, nhà trường và xã hội. -Năng lực sử dụng ngôn ngữ để tạo lập văn bản, đây là năng lực đặc trưng rất quan trọng của năng lực ngôn ngữ học sinh trong nhà trường. Bởi vì, mục đích 6 cuối cùng là tạo ra những văn bản chuẩn mực và đẹp. Đó có thể là văng bản nghị luận, văn bản nghệ thuật hay các văn bản khác.

Giống như các môn học khác, môn lịch sử cũng có vai trò nhất định trong việc phát triển năng lực ngôn ngữ cho học sinh. Vậy phải dạy và học như thế nào để phát huy tốt năng lực đó? Với cách dạy truyền thống, chủ yếu dạy kiến thức và truyền đạt một chiều, năng lực của học sinh ít được thể hiện và phát huy. Tuy nhiên, cách dạy học hiện đại, hướng về người học, chú trọng năng lực của học sinh đã từng bước phát huy được các năng lực cho các em. Trong dạy học lịch sử, khi sử dụng hoạt động tranh biện cũng là cách để tạo hứng thú và phát triển năng lực ngôn ngữ cho học sinh.

Tư duy phản biện Tư duy phản biện là một trong những kỹ năng vô cùng quan trọng trong cuộc sống hàng ngày. Kỹ năng này không chỉ đảm bảo sự logic và khách quan trong suy nghĩ mà còn giúp chúng ta xác định và đối mặt với nhũng sai lầm, mâu thuẫn và thông tin đánh lừa. Phản biện đem đến khả năng suy luận sáng tạo, đánh giá tỉ mỉ và đưa ra quyết định thông minh, là công cụ hỗ trợ cho sự thành công và phát triển cá nhân. Tư duy phản biện hay còn gọi là tư duy phân tích là một quá trình tư duy biện chứng gồm phân tích và đánh giá một thông tin có theo các cách nhìn khác cho vấn đề đặt ra nhằm làm sáng tỏ và khẳng định lại tính chính xác của vấn đề.

Lập luận phản biện phải rõ ràng, logic, đầy đủ bằng chứng, tỉ mỉ, khách quan và công tâm. Những nghiên cứu gần đây, các nhà giáo dục đã cho rằng trong trường học nên tập trung hơn vào việc dạy học sinh tư duy phản biện. Bởi nó không chỉ đơn thuần là sự tiếp nhận và duy trì thông tin thụ động.