Chương 1. CƠ SỞ LÝ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CÁCH THỨC TỔ CHỨC DẠY HỌC DỰ ÁN VÀ THỰC HÀNH LỊCH SỬ 11 NHẰM PHÁT TRIỂN, BỒI DƯỠNG PHẨM CHẤT, NĂNG LỰC VÀ XÂY DỰNG PHONG CÁCH CÔNG DÂN HIỆN ĐẠI CHO HỌC SINH THPT. Ý nghĩa của dạy học dự án và dạy học thực hành vào phát triển, bồi dưỡng phẩm chất, năng lực và xây dựng phong cách công dân hiện đại cho học sinh THPT. Để hiểu được ý nghĩa của dạy học dự án và dạy học thực hành vào phát triển, bồi dưỡng phẩm chất, năng lực và xây dựng phong cách công dân hiện đại cho học sinh THPT, trước hết ta phải biết Thế nào là dạy học dự án và dạy học thực hành trong dạy học Lịch sử.
Theo tài liệu bồi dưỡng giáo viên của chương trình ETEP năm 2020 “Dạy học dự án là cách thức tổ chức dạy học, trong đó HS thực hiện nhiệm vụ phức hợp, có sự kết hợp giữa lý thuyết và thực hành, tạo ra các sản phẩm có thể giới thiệu, trình bày.” Cũng theo tài liệu bồi dưỡng giáo viên của chương trình ETEP năm 2020 “Thực hành là hoạt động áp dụng lý thuyết vào thực tế để hình thành năng lực ở người học – thành phần quan trọng của NL. Thực hành là cơ sở để hình thành NL” Trong các nguyên tắc dạy học và phát triển phẩm chất, năng lực của chương trình GDPT 2018 quy định: Nội dung dạy học, giáo dục phải đảm bảo tính cơ bản, thiết thực, hiện đại; tăng cường những hoạt động thực hành, trải nghiệm cho HS. Bởi vì thông qua các hoạt động thực hành, trải nghiệm dự án, HS có cơ hội để huy động và vận dụng kiến thức, kĩ năng trong môn học và hoạt động giáo dục để giải quyết các tình huống có thực trong học tập và trong cuộc sống, từ đó hs hình thành phát triển các PC, NL. Còn qua các tình huống trong dạy học dự án là những tình huống giả định một phần công việc thực sự ngoài cuộc sống được đưa vào bài học, đặt ra cho HS phải tự lực hoàn thành kế hoạch, tạo ra được sản phẩm có chất lượng, có thể sử dụng, có thể giới thiệu bằng nhiều hình thức, nhiều nền tảng khác nhau và quy mô khác nhau.
Dạy học dự án và thực hành học sinh được khuyến khích tìm hiểu, nghiên cứu và áp dụng kiến thức vào các dự án, các bài thực hành cụ thể. Điều này giúp cho các em hiểu sâu hơn về chủ đề được học, tạo hứng thú, giúp HS phát huy sở thích của mình và được khám phá trải nghiệm, có khả năng liên hệ và vận dụng vào thực tiễn khi các em phải tự đặt, giải đáp hàng loạt các vấn đề về lịch sử về truyền thống… HS có vai trò chủ động, quyết định lựa chọn, thu thập dữ liệu từ những nguồn khác nhau, sau đó tổng hợp, phân tích, tích lũy kiến thức từ quá trình 5 làm việc của chính mình. Đây là ý nghĩa trong việc phát triển kĩ năng vận dụng kiến thức. Thực hành và thực hiện dự án còn thúc đẩy việc hợp tác, giáo tiếp và phân công công việc trong nhóm.
Điều này giúp HS phát triển kĩ năng xã hội quan trọng là bồi dưỡng kĩ năng làm việc nhóm. Ý nghĩa thứ ba của hai phương pháp dạy học hiện đại này là tăng cường sự sáng tạo và tự chủ. Đó là việc cho phép HS lựa chọn cách tiếp cận và giải quyết vấn đề trong dự án cũng như nội dung thực hành giúp các em phát triển sự sáng tạo và tự quản lý. Ngoài ra cả hai phương pháp còn có ý nghĩa là tạo cơ hội trải nghiệm, khuyến khích tư duy phản biện và phê phán, bởi vì thay cho việc học thông qua sách vở, học sinh được tham gia vào các hoạt động thực tế như thăm các địa điểm, lịch sử, thực hiện các nghiên cứu về các sự kiện quan trọng, hoặc tham gia vào tái hiện lại các trận đánh lịch sử.
Hơn nữa các phương pháp này thường đòi hỏi HS suy luận, phân tích và đánh giá các tài liệu lịch sử nên tư duy phản biện và khả năng đánh giá thông tin của HS được phát triển. Thông qua việc nghiên cứu và thực hiện bài dự án hoặc thực hành về các dân tộc và văn hóa khác nhau, HS được tăng cường sự nhận thức và sự tôn trọng về đa dạng văn hóa, có cơ hội hiểu sâu hơn về sự đa dạng và tôn trọng sự khác biệt đó. Như vậy, dạy học dự án và dạy học thực hành đề là những phương pháp giáo dục hiệu quả giúp phát triển, bồi dưỡng phẩm chất, năng lực và phong cách công dân hiện đại cho HS 1. Nội dung việc phát huy lợi thế, năng khiếu học sinh trong dạy học dự án và các bài thực hành Lịch sử 11 nhằm phát triển, bồi dưỡng phẩm chất, năng lực và xây dựng phong cách công dân hiện đại cho học sinh THPT.
Năm học 2023 – 2024 tiếp tục thực hiện Thông tư 13/2022/TT – BGDĐT thì thời lượng dành cho tiết thực hành khối 11 là 20% trong tổng số 52 tiết. Nội dung cốt lõi dạy học trong 35 tuần có 10 tiết thực hành và được bố trí sau mỗi chủ đề dạy học. Vậy HS cần được TH những gì khi học các chủ đề và chuyên đề trong dạy học lịch sử 11 trong khi sách giáo khoa vẫn không hề có tiết thực hành lịch sử?! TH những gì? HS sẽ tạo ra sản phẩm gì khi THLS để qua các sản phẩm thực hành học sinh được rèn luyện phẩm chất và phong cách của công dân hiện đại? Những bài học hôm nay sẽ góp ích gì cho thực tiễn ở tương lai. Qua một năm thực hiện chương trình Lịch sử lớp 10 nhưng không ít giáo viên vẫn lúng túng khi thực hiện các tiết THLS chất lượng và đúng nghĩa thực hành như chương trình yêu cầu, sở dĩ như vậy vì phụ thuộc vào nhiều yếu tố như điều kiện cụ thể lớp học, năng lực thực hiện và vật chất, cả giáo viên và HS đều đang lần đầu vận hành chương trình giáo dục mới….
Tuy nhiên phải công nhận ưu điểm vượt trội của chương trình 2018 là phát trển toàn diện HS, học sinh nào không rèn luyện, phát triển theo định hướng thì tụt lại rất xa bạn học và sự phân 6 hóa này rất rõ ràng, đây là giá trị của sự chọn lọc công dân ở giai đoạn hướng nghiệp. Mặc dù nội dung việc phát huy thế mạnh, năng khiếu học sinh trong dạy học dự án và các bài thực hành Lịch sử 11 nhằm phát triển phẩm chất năng lực và xây dựng phong cách công dân hiện đại cho học sinh THPT có sự khác biệt rõ nét giữa các trường ở địa phương các huyện, thị khác nhau trên địa bàn tỉnh Nghệ An nhưng việc lựa chọn nội dung mà tất cả học sinh có thể áp dụng được vào cuộc sống ở tương lại để vận dụng vào bài thực hành phải đảm bảo các yêu cầu như sau: - Nội dung áp dụng phải phù hợp với bài dự án, chủ đề bài thực hành, phù hợp chương trình giáo dục hướng nghiệp THPT. - Nội dung áp dụng để làm dự án, làm THLS phải gần gũi, dễ thực hiện, phù hợp với trình độ nhận thức của HS. - Nội dung dự án, TH đa dạng, phong phú, để các em lựa chọn theo sở thích, mơ ước, năng khiếu và gây hứng thú học tập không nhàm chán, đối phó, ép buộc.
- Nội dung áp dụng dự án, TH phải là một phần thực tiễn cuộc sống để HS có những bài học giá trị ngay khi còn học tập, là vốn sống trước khi trở thành công dân trưởng thành. - Nội dung áp dụng TH phải lựa chọn mang tính súc tích, đặc sắc, có tính giáo dục cao trên cơ sở đó phát huy tính sáng tạo, sẵn sàng ứng phó của HS để tạo ra sản phẩm chất lượng, tâm huyết, có giá trị thực tiễn cao. - Nội dung giáo dục được lựa chọn bảo đảm tính khoa học, chính xác 1. Các phẩm chất, năng lực và phong cách định hướng cho học sinh thông qua dạy học dự án và các bài thực hành Lịch sử 11.
Chủ tịch Hồ Chí Minh, vị lãnh tụ vĩ đại của dân tộc Việt Nam, nhà văn hóa lớn của thế giới Người cũng từng là nhà giáo, nhà văn, thông thạo các ngoại ngữ chính của thế giới …, Người đã khẳng định rằng “Xã hội càng đi tới, công việc càng nhiều, máy móc càng tinh xảo. Mình mà không chịu học thì lạc hậu, mà lạc hậu là bị đào thải, tự mình đào thải mình”. Người đặc biệt quan tâm xây dựng, phát triển sự nghiệp giáo dục. Điều Người hướng tới là tất cả vì một mục tiêu cao cả là vì con người, cho con người, đặc biệt là “một nền giáo dục làm phát triển hoàn toàn những năng lực sẵn có”.
Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục đến nay vẫn còn nguyên giá trị cả về mặt lý luận và thực tiễn, vì thế xuyên suốt mục tiêu dạy học của Việt Nam qua các thời kì là đào tạo nguồn nhân lực bảo vệ và xây dựng đất nước, vừa có khả năng hội nhập vừa bảo toàn bản sắc dân tộc của riêng mình. Trong dạy học thực hành và dạy học dự án Lịch sử 11, HS được phát triển các phẩm chất chủ yếu một cách rõ rệt, cụ thể bao gồm Yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực và trách nhiệm qua từng nội dung thực hành, dự án. Các năng lực chung cũng như năng lực đặc thù được khai thác triệt để qua hoạt động học, làm ra 7 sản phẩm dự án và thực hành. Khi thực hiện thực hành và các dự án, các em được định hướng từ thực tiễn xã hội, thực tiễn nghề nghiệp thực tiễn đời sống nhằm gắn việc học tập gần hơn với thực tiễn đời sống xã hội.
Ngoài định hướng thực tiễn, các bài THLS và dự án còn bồi dưỡng năng lực định hướng hành động vì thông qua hoạt động thực hành và thực hiện dự án có sự kết hợp giữa vận dụng lý thuyết vào hoạt động thực tiễn thực hành. Thông qua đó rèn luyện kĩ năng hành động, kinh nghiệm thực tiễn. Để làm ra sản phẩm thực hành và sản phẩm dự án người học phải có kiến thức nhiều môn học khác để giải quyết nhiệm vụ hoặc vấn đề yêu cầu, người học cũng cần tích cực tự học, tự lực tham gia vào việc hoàn thành sản phẩm vì thế biểu hiện được tính trách nhiệm, sự sáng tạo và học hỏi lẫn nhau trong nhóm.