Nghiên cứu giải pháp sản xuất sắn thích ứng lũ lụt, hạn hán tại Sơn Tịnh

Nghiên cứu giải pháp sản xuất sắn thích ứng với lũ lụt, hạn hán tại Sơn Tịnh, Quảng Ngãi, góp phần nâng cao hiệu quả và giảm thiểu thiệt hại.

• Tác giả: Lương Đình Tiến
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Viết Tuân
• Trường học: Trường Đại học Nông Lâm Huế
• Chuyên ngành: Nông nghiệp
• Đề tài: Nghiên cứu sự thích ứng với lũ lụt và hạn hán trong sản xuất sắn của nông hộ tại địa bàn huyện Sơn Tịnh, tỉnh Quảng Ngãi
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Quảng Ngãi

Tóm tắt

I. Tổng quan sản xuất sắn thích ứng biến đổi khí hậu Quảng Ngãi

Sản xuất sắn tại Quảng Ngãi đóng một vai trò quan trọng trong cơ cấu kinh tế nông nghiệp, đặc biệt là tại các huyện trung du và miền núi như Sơn Tịnh. Cây sắn không chỉ là cây trồng chủ lực thứ hai sau lúa mà còn là nguồn thu nhập chính, góp phần đảm bảo an ninh lương thực và giải quyết việc làm cho hàng ngàn nông hộ. Tuy nhiên, ngành trồng sắn đang đối mặt với những thách thức chưa từng có do tác động của biến đổi khí hậu Quảng Ngãi. Các hiện tượng thời tiết cực đoan như lũ lụt và hạn hán ngày càng gia tăng về tần suất và cường độ, gây thiệt hại nặng nề đến năng suất và chất lượng, đe dọa sinh kế bền vững của người dân. Trước bối cảnh đó, việc nghiên cứu và áp dụng các giải pháp sản xuất sắn thích ứng lũ lụt, hạn hán trở thành yêu cầu cấp thiết. Các sáng kiến kinh nghiệm và mô hình sản xuất mới, từ việc lựa chọn giống chống chịu đến áp dụng kỹ thuật canh tác sắn tiên tiến, đang được triển khai nhằm giảm thiểu rủi ro, ổn định sản xuất và hướng tới một nền nông nghiệp bền vững. Các cơ quan chức năng như Sở Nông nghiệp Quảng Ngãi và trung tâm khuyến nông Quảng Ngãi đã và đang tích cực chuyển giao khoa học kỹ thuật, hỗ trợ nông dân xây dựng các mô hình trồng sắn hiệu quả, góp phần nâng cao khả năng chống chịu và phát triển chuỗi giá trị cây sắn trong điều kiện khí hậu mới.

1.1. Tầm quan trọng của cây sắn trong kinh tế nông hộ Quảng Ngãi

Tại Quảng Ngãi, đặc biệt là huyện Sơn Tịnh, cây sắn giữ vị trí chiến lược sau cây lúa, với diện tích canh tác hàng năm lên tới hàng ngàn hecta. Theo báo cáo của Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn huyện Sơn Tịnh, diện tích trồng sắn năm 2015 là hơn 1.940 ha. Hoạt động sản xuất sắn không chỉ tạo nguồn thu nhập ổn định mà còn là sinh kế chính của nhiều nông hộ, đặc biệt ở các vùng đất dốc, bạc màu không phù hợp cho cây lúa. Cây sắn dễ trồng, ít kén đất và vốn đầu tư thấp, phù hợp với điều kiện kinh tế của đa số nông dân. Sản phẩm từ sắn phục vụ cho cả tiêu thụ nội địa và là nguyên liệu đầu vào cho các nhà máy chế biến tinh bột sắn, tạo ra một chuỗi giá trị cây sắn quan trọng, góp phần vào sự phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.

1.2. Bối cảnh biến đổi khí hậu và tác động đến nông nghiệp địa phương

Quảng Ngãi, nằm trong vùng duyên hải miền Trung, là một trong những địa phương chịu ảnh hưởng nặng nề nhất của biến đổi khí hậu tại Việt Nam. Nghiên cứu chỉ ra rằng các hiện tượng thời tiết cực đoan như bão, lũ lụt, hạn hán và ngập úng ngày càng khốc liệt. Tài liệu nghiên cứu của Lương Đình Tiến (2016) khẳng định, lũ lụt thường xảy ra vào mùa mưa (tháng 8 đến tháng 1) trong khi hạn hán kéo dài vào mùa nóng (tháng 4 đến tháng 6), gây ảnh hưởng trực tiếp đến chu kỳ sinh trưởng của cây trồng. Những tác động này không chỉ làm giảm năng suất cây sắn mà còn gây xói mòn, thoái hóa đất, làm tăng chi phí sản xuất và đe dọa sự phát triển nông nghiệp bền vững trong dài hạn. Đây là thách thức lớn đòi hỏi phải có những giải pháp thích ứng kịp thời và hiệu quả.

II. Thách thức từ lũ lụt hạn hán trong sản xuất sắn tại Quảng Ngãi

Đối với người nông dân trồng sắn tại Quảng Ngãi, lũ lụt và hạn hán là hai thách thức lớn nhất, gây ra những thiệt hại nghiêm trọng và khó lường. Lũ lụt, đặc biệt là các trận lũ lớn vào cuối năm, có thể gây ngập úng kéo dài, làm thối củ, chết cây và mất trắng toàn bộ diện tích. Nghiên cứu tại huyện Sơn Tịnh cho thấy thiệt hại do lũ lụt là rất đáng kể, đặc biệt ở các vùng đất thấp ven sông. Ngược lại, hạn hán trong các tháng mùa khô làm cây sắn sinh trưởng còi cọc, giảm khả năng tích lũy tinh bột và làm giảm năng suất cây sắn rõ rệt. Tình trạng thiếu nước còn làm đất đai chai cứng, bạc màu, đòi hỏi chi phí lớn cho việc cải tạo đất trồng sắn. Các giống sắn địa phương truyền thống thường có khả năng chống chịu kém với cả hai loại hình thiên tai này. Bên cạnh đó, sự biến đổi của thời tiết còn tạo điều kiện cho sâu bệnh hại sắn phát triển, như bệnh chổi rồng, rệp sáp, nhện đỏ, gây thêm nhiều khó khăn cho người sản xuất. Những thách thức này đòi hỏi phải có sự thay đổi toàn diện trong phương thức canh tác, từ việc lựa chọn giống đến áp dụng các biện pháp kỹ thuật đồng bộ.

2.1. Tác động của ngập úng và thiệt hại trong mùa mưa lũ

Lũ lụt gây ra thiệt hại trực tiếp và nặng nề nhất đối với hoạt động sản xuất sắn. Các vùng trồng sắn ở Tịnh Hà, nằm ven sông Trà Khúc, thường xuyên bị ngập khi có lũ lớn. Cây sắn không chịu được ngập úng kéo dài; khi đất bị bão hòa nước, rễ và củ sẽ bị thiếu oxy, dẫn đến thối rữa và chết cây. Theo thống kê thiệt hại giai đoạn 2011-2015 tại Sơn Tịnh, lũ lụt đã gây thiệt hại lớn về diện tích và sản lượng. Ngoài ra, lũ còn gây xói mòn, cuốn trôi lớp đất mặt màu mỡ, làm thay đổi cấu trúc đất và giảm độ phì nhiêu. Việc khắc phục hậu quả sau lũ đòi hỏi nhiều công sức và chi phí, ảnh hưởng lớn đến khả năng tái đầu tư của nông hộ cho vụ sau.

2.2. Ảnh hưởng của hạn hán đến sinh trưởng và năng suất sắn

Hạn hán thường xảy ra vào giai đoạn đầu và giữa chu kỳ sinh trưởng của cây sắn, ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng phát triển thân lá và hình thành củ. Nghiên cứu tại Tịnh Hiệp, một xã có địa hình đồi núi, cho thấy tình trạng thiếu nước trong mùa khô làm cây sinh trưởng kém, lá vàng úa và rụng sớm. Điều này làm giảm khả năng quang hợp và tích lũy tinh bột, dẫn đến củ nhỏ, năng suất thấp và hàm lượng tinh bột không cao. Tình trạng trồng sắn trên đất dốc càng làm gia tăng tác động của hạn hán do khả năng giữ nước của đất kém. Để đối phó, nông dân cần áp dụng các biện pháp canh tác giữ ẩm và lựa chọn các giống sắn chịu hạn để giảm thiểu thiệt hại.

III. Bí quyết chọn giống và kỹ thuật canh tác sắn thích ứng hiệu quả

Để giải quyết các thách thức từ biến đổi khí hậu, việc áp dụng các giải pháp khoa học kỹ thuật trong canh tác sắn là yếu tố then chốt. Trọng tâm của các giải pháp này là lựa chọn giống và cải tiến quy trình kỹ thuật. Việc chuyển đổi cơ cấu giống, ưu tiên sử dụng các giống sắn chịu hạn và giống sắn chịu ngập úng đã được chứng minh là hướng đi đúng đắn. Các giống sắn lai như giống sắn KM94 và giống sắn KM419 đã thể hiện khả năng thích ứng tốt với điều kiện khắc nghiệt tại Quảng Ngãi, cho năng suất cao và ổn định hơn so với các giống địa phương. Song song với việc chọn giống, việc áp dụng đồng bộ các kỹ thuật canh tác sắn tiên tiến đóng vai trò quyết định. Kỹ thuật thâm canh cây sắn, bao gồm việc bón phân cân đối, làm đất kỹ và quản lý mật độ trồng hợp lý, giúp cây phát triển khỏe mạnh, tăng khả năng chống chịu. Đặc biệt, các mô hình trồng sắn hiệu quả như xen canh cây sắn với các cây họ đậu (lạc, đậu cowpea) không chỉ giúp tăng thu nhập trên cùng một đơn vị diện tích mà còn có tác dụng cải tạo đất trồng sắn, che phủ giữ ẩm và giảm xói mòn, là một giải pháp nông nghiệp bền vững toàn diện.

3.1. Lựa chọn giống sắn chịu hạn chịu ngập úng KM94 KM419

Chuyển đổi cơ cấu giống là giải pháp quan trọng hàng đầu. Các giống sắn mới như giống sắn KM94 đã được đưa vào sản xuất đại trà tại Sơn Tịnh và cho thấy nhiều ưu điểm vượt trội. Giống này có tiềm năng năng suất cao (có thể đạt trên 30 tấn/ha), khả năng thích ứng rộng và chống chịu tốt hơn với điều kiện khô hạn. Theo nghiên cứu, việc sử dụng các giống mới kết hợp thâm canh cây sắn đã giúp năng suất bình quân tại Quảng Ngãi tăng từ 7,9 tấn/ha (năm 2000) lên 17,1 tấn/ha (năm 2008). Ngoài ra, các giống như KM140, KM98-1 cũng đang được khuyến cáo trồng để đa dạng hóa cơ cấu giống, giảm rủi ro phụ thuộc vào một giống duy nhất.

3.2. Kỹ thuật thâm canh và xen canh cây sắn với cây họ đậu

Kỹ thuật thâm canh cây sắn bao gồm việc đầu tư hợp lý về phân bón, làm đất đúng kỹ thuật và chăm sóc đúng thời điểm. Tuy nhiên, một trong những giải pháp đột phá là mô hình xen canh cây sắn. Dự án "Ứng dụng mô hình trồng sắn xen canh, thâm canh và luân canh" tại Quảng Ngãi đã cho kết quả ấn tượng. Mô hình sắn xen lạc trên đất bằng cho lợi nhuận 56,5 triệu đồng/ha/năm, cao hơn 1,4 lần so với trồng sắn thuần (40,6 triệu đồng/ha/năm). Việc xen canh với cây họ đậu không chỉ tăng thu nhập mà còn cải tạo đất nhờ khả năng cố định đạm, thân lá cây họ đậu sau thu hoạch còn dùng để che phủ gốc sắn, giúp giữ ẩm và bổ sung chất hữu cơ cho đất.

3.3. Biện pháp phòng trừ sâu bệnh hại sắn trong điều kiện mới

Biến đổi khí hậu làm thay đổi quy luật phát sinh và gây hại của sâu bệnh. Các đối tượng như bệnh chổi rồng, rệp sáp bột hồng, nhện đỏ ngày càng trở nên phổ biến. Để quản lý hiệu quả, cần áp dụng các biện pháp phòng trừ tổng hợp (IPM). Các hoạt động này bao gồm sử dụng hom giống sạch bệnh, vệ sinh đồng ruộng, luân canh cây trồng và sử dụng thuốc bảo vệ thực vật một cách hợp lý theo nguyên tắc "4 đúng". Trạm Bảo vệ thực vật huyện Sơn Tịnh đã thường xuyên tổ chức các lớp tập huấn, hướng dẫn nông dân nhận biết và phòng trừ kịp thời, góp phần bảo vệ năng suất cây sắn trước sự tấn công của dịch hại.

IV. Giải pháp hạ tầng và chính sách hỗ trợ sản xuất sắn bền vững

Bên cạnh các giải pháp kỹ thuật, vai trò của hạ tầng và chính sách hỗ trợ là không thể thiếu để xây dựng một nền sản xuất sắn bền vững và thích ứng. Đầu tư vào cơ sở hạ tầng, đặc biệt là các giải pháp thủy lợi, là yếu tố sống còn. Việc xây dựng, nâng cấp và kiên cố hóa hệ thống kênh mương, đập chứa không chỉ đảm bảo nước tưới trong mùa khô mà còn có tác dụng tiêu thoát nước hiệu quả trong mùa mưa lũ, giảm thiểu tình trạng ngập úng. Theo nghiên cứu tại Sơn Tịnh, các công trình thủy lợi dù chủ yếu phục vụ cây lúa nhưng cũng có ý nghĩa lớn trong việc thoát lũ cho cả vùng sản xuất, bao gồm cả diện tích trồng sắn. Một giải pháp phi công trình quan trọng khác là điều chỉnh thời vụ sản xuất. Kinh nghiệm của nông dân cho thấy việc trồng sắn sớm hơn để thu hoạch trước đỉnh lũ hoặc trồng muộn hơn để né tránh giai đoạn hạn hán gay gắt nhất có thể giảm thiểu đáng kể thiệt hại. Vai trò của các cơ quan nhà nước như Sở Nông nghiệp Quảng Ngãi và trung tâm khuyến nông Quảng Ngãi cũng rất quan trọng trong việc định hướng, chuyển giao khoa học kỹ thuật và xây dựng các chính sách hỗ trợ nông dân, tạo điều kiện để các mô hình sản xuất thích ứng được nhân rộng.

4.1. Vai trò của giải pháp thủy lợi và hệ thống tưới tiêu

Hệ thống thủy lợi có vai trò kép trong việc thích ứng với lũ lụt và hạn hán. Trong giai đoạn 2007-2015, huyện Sơn Tịnh đã tập trung kiên cố hóa kênh mương, xây dựng các trạm bơm để chủ động tưới tiêu. Mặc dù nguồn nước tưới cho sắn đại trà còn hạn chế, các công trình này đóng vai trò quyết định trong việc thoát nước chống ngập úng vào mùa mưa. Các dự án như ODA-Phần Lan đã góp phần cải thiện đáng kể cơ sở hạ tầng thủy lợi, giúp nông dân giảm thiểu thiệt hại do thiên tai và ổn định sản xuất. Việc quản lý và vận hành hiệu quả các công trình này là yếu tố cần thiết để phát huy tối đa lợi ích.

4.2. Điều chỉnh thời vụ trồng sắn hợp lý để né tránh thiên tai

Điều chỉnh thời vụ là một trong bốn nhóm hoạt động thích ứng chính được xác định trong nghiên cứu. Đây là một kinh nghiệm thực tiễn quý báu của nông dân. Thay vì tuân theo lịch thời vụ cố định, nông dân đã linh hoạt thay đổi thời gian trồng dựa trên dự báo thời tiết và kinh nghiệm tích lũy. Việc trồng sắn sớm hơn vào cuối tháng 1 đến tháng 3 giúp cây có đủ thời gian phát triển củ và có thể thu hoạch trước khi mùa mưa lũ đạt đỉnh điểm vào cuối năm. Biện pháp này không tốn kém chi phí đầu tư nhưng mang lại hiệu quả cao trong việc bảo vệ thành quả lao động, giảm rủi ro mất trắng do thiên tai.

V. Kết quả thực tiễn từ mô hình trồng sắn thích ứng tại Sơn Tịnh

Việc áp dụng đồng bộ các giải pháp thích ứng đã mang lại những kết quả tích cực, được minh chứng rõ nét qua thực tiễn sản xuất tại huyện Sơn Tịnh, tỉnh Quảng Ngãi. Kết quả rõ ràng nhất là sự cải thiện về năng suất. Dữ liệu cho thấy tăng năng suất cây sắn một cách ổn định qua các năm, ngay cả khi diện tích sản xuất có sự biến động. Tại xã Tịnh Hiệp, năng suất sắn đã tăng từ 278 tạ/ha năm 2012 lên 285 tạ/ha vào năm 2015. Tương tự, tại Tịnh Hà, năng suất cũng duy trì ở mức cao và ổn định. Điều này khẳng định hiệu quả của việc áp dụng giống mới và kỹ thuật thâm canh cây sắn. Đặc biệt, các mô hình trồng sắn hiệu quả như mô hình xen canh đã chứng tỏ ưu thế vượt trội về mặt kinh tế. Dự án trồng sắn xen lạc không chỉ tăng năng suất cây sắn mà còn mang lại lợi nhuận cao hơn đáng kể so với độc canh, đồng thời góp phần cải tạo đất trồng sắn, hướng tới nông nghiệp bền vững. Những kết quả này là cơ sở thực tiễn vững chắc để các cơ quan quản lý và trung tâm khuyến nông Quảng Ngãi tiếp tục nhân rộng các mô hình thành công, giúp nông dân nâng cao thu nhập và ổn định sản xuất trong bối cảnh biến đổi khí hậu.

5.1. Đánh giá sự gia tăng năng suất và sản lượng sắn qua các năm

Số liệu thống kê từ Chi cục Thống kê huyện Sơn Tịnh giai đoạn 2011-2015 cho thấy một xu hướng tích cực. Mặc dù diện tích trồng sắn có lúc giảm do quy hoạch và chuyển đổi cơ cấu cây trồng, nhưng năng suất bình quân toàn huyện đã tăng từ 280 tạ/ha (năm 2012) lên 285 tạ/ha (năm 2015). Sự gia tăng này là kết quả trực tiếp của việc nông dân tích cực áp dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật, đặc biệt là sử dụng các giống mới như KM94 và đầu tư thâm canh cây sắn đúng mức. Điều này chứng tỏ tiềm năng tăng năng suất cây sắn vẫn còn rất lớn nếu được đầu tư đúng hướng.

5.2. Hiệu quả kinh tế vượt trội của mô hình trồng sắn xen canh

Hiệu quả kinh tế là thước đo quan trọng nhất cho sự thành công của một mô hình sản xuất. Báo cáo từ dự án thí điểm tại Quảng Ngãi cho thấy, mô hình sắn xen lạc năm 2011 mang lại lợi nhuận 58,85 triệu đồng/ha/năm, trong khi mô hình sắn thuần chỉ đạt 41,5 triệu đồng/ha/năm. Lợi nhuận từ mô hình xen canh cao hơn gần 1,4 lần. Ngoài lợi ích kinh tế trực tiếp, mô hình này còn mang lại lợi ích lâu dài về môi trường như cải tạo độ phì của đất, giảm xói mòn khi trồng sắn trên đất dốc, và giảm chi phí phân bón cho các vụ sau. Đây thực sự là một mô hình trồng sắn hiệu quả và bền vững.

VI. Hướng đi cho chuỗi giá trị cây sắn thích ứng biến đổi khí hậu

Để phát triển ngành sắn Quảng Ngãi một cách bền vững trong bối cảnh biến đổi khí hậu, cần có một chiến lược tổng thể, tập trung vào việc hoàn thiện chuỗi giá trị cây sắn. Hướng đi tương lai không chỉ dừng lại ở việc tăng năng suất cây sắn ở khâu sản xuất mà còn phải chú trọng đến các khâu sau thu hoạch như chế biến và thị trường. Việc xây dựng vùng nguyên liệu ổn định, áp dụng đồng bộ các kỹ thuật canh tác sắn tiên tiến và bền vững là nền tảng. Cần tăng cường sự liên kết giữa nông dân, hợp tác xã và các nhà máy chế biến tinh bột sắn. Sự liên kết này giúp đảm bảo đầu ra ổn định cho nông dân với giá cả hợp lý, đồng thời cung cấp nguồn nguyên liệu chất lượng cao cho nhà máy. Sở Nông nghiệp Quảng Ngãi cần tiếp tục đóng vai trò điều phối, xây dựng các chính sách khuyến khích đầu tư vào công nghệ chế biến sâu, đa dạng hóa sản phẩm từ sắn. Phát triển ngành sắn theo hướng nông nghiệp bền vững, gắn sản xuất với chế biến và thị trường, sẽ không chỉ giúp nông dân thích ứng hiệu quả với lũ lụt, hạn hán mà còn nâng cao giá trị gia tăng cho cây sắn, đảm bảo an ninh lương thực và phát triển kinh tế địa phương một cách bền vững.

6.1. Xây dựng vùng nguyên liệu sắn gắn với nông nghiệp bền vững

Tương lai của ngành sắn phụ thuộc vào việc quy hoạch và xây dựng các vùng nguyên liệu tập trung, ổn định. Việc phát triển các nhà máy nhiên liệu sinh học như Bio-Ethanol Dung Quất đòi hỏi một nguồn cung nguyên liệu khổng lồ (khoảng 30.000 ha). Để đáp ứng nhu cầu này, cần quy hoạch vùng trồng sắn một cách khoa học, áp dụng các biện pháp thâm canh cây sắn, xen canh cây sắn để bảo vệ tài nguyên đất và môi trường. Hướng tới các tiêu chuẩn sản xuất bền vững không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn nâng cao khả năng cạnh tranh của sản phẩm sắn Việt Nam trên thị trường quốc tế.

6.2. Tăng cường liên kết với nhà máy chế biến tinh bột sắn

Mối liên kết "4 nhà" (Nhà nông - Nhà nước - Nhà khoa học - Nhà doanh nghiệp) là chìa khóa để phát triển chuỗi giá trị cây sắn. Việc ký kết các hợp đồng bao tiêu sản phẩm giữa nông dân và các nhà máy chế biến tinh bột sắn sẽ tạo ra sự ổn định, giúp nông dân yên tâm đầu tư sản xuất. Doanh nghiệp có thể hỗ trợ nông dân về giống, kỹ thuật và vốn, trong khi nông dân cam kết cung cấp nguyên liệu đạt chuẩn. Sự hợp tác chặt chẽ này sẽ tối ưu hóa lợi ích cho tất cả các bên, tạo động lực thúc đẩy toàn ngành phát triển theo hướng hiện đại và bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Đặc điểm sinh học của cây sắn - Sắn (Manihot esculenta, khoai mì, cassava, tapioca) là cây lương thực ăn củ hàng năm, có thể sống lâu năm, thuộc họ thầu dầu Euphorbiaceae. Cây sắn cao 2 - 3 m, đường kính tán 50 - 100 cm.

Lá khía thành nhiều thùy, có thể dùng để làm thức ăn chăn nuôi gia súc. Rễ ngang phát triển thành củ và tích luỹ tinh bột. Củ sắn dài 20 - 50 cm, khi luộc chín có màu trắng đục, hàm lượng tinh bột cao. Sắn luộc chín có vị dẻo, thơm đặc trưng.

Sắn có thời gian sinh trưởng thay đổi từ 6 đến 12 tháng, có nơi tới 18 tháng, tùy thuộc giống, vụ trồng, địa bàn trồng và mục đích sử dụng. [20] - Yêu cầu về nhiệt độ: Cây sắn là loại cây trồng có nguồn gốc từ vùng nhiệt đới. Có khả năng thích ứng với biên độ rộng của nhiệt độ từ 10-35oC. - Yêu cầu về ánh sáng: Cây sắn cũng như các cây trồng nhiệt đới khác, trong quá trình sinh trưởng và phát triển yêu cầu ánh sáng mạnh, trồng trong điều kiện được chiếu sáng đầy đủ sắn sẽ cho năng suất cao.

- Yêu cầu về nước: Sắn là cây có khả năng chịu hạn, nhưng trong quá trình sinh trưởng và phát triển sắn cũng có yêu cầu một lượng nước nhất định, nhất là ở giai đoạn đầu (thời kỳ mọc mầm và cây con). Nếu thiếu nước cây sinh trưởng phát triển kém. - Yêu cầu về đất đai: Cây sắn có thể trồng trên nhiều loại đất khác nhau, tuy nhiên để sắn đạt được năng suất cao cần chọn loại đất có tiêu chuẩn là: tầng canh tác dày, không bị ngập úng, tơi xốp, giàu chất dinh dưỡng, độ pH: 6-7, có độ dốc <15o. Một số khái niệm - Thiên tai: Thiên tai là những tai hoạ mang tính khách quan, khó có thể tránh khỏi và loại trừ hoàn toàn.

Vấn đề hiểu rõ bản chất và nguyên nhân hình thành thiên tai cũng như quy luật của nó giúp cho con người chủ động phòng ngừa và giảm thiểu các thiệt hại [8]. - Lũ lụt: Lũ là hiện tượng nước sông dâng cao trong một khoảng thời gian nhất định, sau đó giảm dần. Lụt là hiện tượng ngập nước của một vùng lãnh thổ. Lũ lụt là một hiện tượng tự nhiên, xảy ra hàng năm.

Lũ lụt được gọi là lớn, đặc biệt lớn khi nó gây ra nhiều thiệt hại đáng kể về người, tài sản và trở thành thảm hoạ. Căn cứ vào mức độ báo động để người dân và chính quyền có những giải pháp ứng phó phù hợp, giảm nhẹ thiệt hại và giảm chi phí để tổ chức phòng, chống [3]. - Hạn hán: Hạn hán là hiện tượng lượng mưa thiếu hụt nghiêm trọng kéo dài, làm giảm hàm lượng ẩm trong không khí và hàm lượng nước trong đất, làm suy kiệt dòng chảy sông suối, hạ thấp mực nước ao hồ, mực nước trong các tầng chứa nước PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 4 dưới đất gây ảnh hưởng xấu đến sự sinh trưởng của cây trồng, làm môi trường suy thoái gây đói nghèo dịch bệnh,…[2]. - Khái niệm thời tiết, khí hậu: Thời tiết là hiện tượng nhiệt độ, gió, mưa diễn ra trong khoảng thời gian ngắn và chỉ có thể dự báo được trong khoảng thời gian từ 03 đến 05 ngày [6].

Khí hậu là trạng thái trung bình của thời tiết tại một khu vực nào đó, ví dụ như một tỉnh, một nước, một châu lục hoặc toàn cầu trên cơ sở chuỗi số liệu dài, khoảng 30 năm trở lên. Khi chúng ta nói, khí hậu Việt nam là khí hậu nhiệt đới gió mùa, nóng và ẩm, điều đó có nghĩa là nước ta thường xuyên có nhiệt độ trung bình hàng năm cao và lượng mưa trung bình hàng năm lớn, đồng thời có sự thay đổi theo mùa [9]. - Khái niệm sự biến đổi khí hậu: Biến đổi khí hậu (BĐKH) là sự biến đổi trạng thái của khí hậu so với trung bình và/hoặc dao động của khí hậu duy trì trong một khoảng thời gian dài, thường là vài thập kỷ hoặc dài hơn. Biến đổi khí hậu có thể’ là do các quá trình tự nhiên bên trong hoặc các tác động bên ngoài, hoặc do hoạt động của con người làm thay đổi thành phần của khí quyển.

Bao gồm cả trong khai thác sử dụng đất.[11] Theo Uỷ ban liên chính phủ về biến đổi khí hậu (IPCC, 2007), BĐKH là những thay đổi thời gian của khí hậu, trong đó bao gồm cả những biến đổi tự nhiên và những biến đổi do con người tạo ra. BĐKH xuất phát từ mất cân bằng năng lượng của trái đất do thay đổi nồng độ các KNK, nồng độ bụi trong khí quyển và lượng bức xạ mặt trời [11]. - Khái niệm thích ứng với biến đổi khí hậu: (Adaptation) là sự điều chỉnh hệ thống tự nhiên hoặc con người đối với hoàn cảnh hoặc môi trường thay đổi, nhằm mục đích giảm khả năng bị tổn thương do biến đổi khí hậu và tận dụng các cơ hội do nó mang lại.[11] Thích ứng có nghĩa là điều chỉnh hoặc thụ động hoặc phản ứng tích cực hoặc có phòng bị trước được đưa ra với ý nghĩa giảm thiểu và cải thiện những hậu quả có hại của BĐKH. Thích ứng còn có nghĩa là tất cả những phản ứng đối với BĐKH nhằm giảm tính dễ bị tổn thương.

Cây cối, động vật và con người không thể tồn tại một cách đơn giản nếu BĐKH xảy ra nhưng hoàn toàn có thể thay đổi các hành vi của mình để tích ứng và giảm thiểu những rủi ro từ những thay đổi đó [4]. Có nhiều hình thức thích ứng khác nhau, gồm: - Thích ứng tự động: Thích ứng này không phải do nhận thức về tác hại của BĐKH mà là những thay đổi tự nhiên. Đây còn gọi là thích ứng bộc phát. - Thích ứng chủ động: Thích ứng trước, phòng chống khi tác hại của biến BĐKH xảy ra.

Đây là cách thích ứng có tính chủ động. Thích ứng này là kết quả của việc quyết định đưa ra các chính sách, dựa trên cơ sở nhận thức được các điều kiện đã, PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 5 đang và sắp thay đổi để có hành động cụ thể nhằm duy trì được tính ổn định về kinh tế và xã hội. - Thích ứng phản hồi: Thích ứng được tiến hành trong quá trình tác động của BĐKH diễn ra mà từng cá nhân, tổ chức cần phải điều chỉnh để nâng cao khả năng chống chịu. Trong thích ứng chủ động và thích ứng phản hồi có: Thích ứng tự thân: Từng cá nhân, hộ gia đình hoặc tổ chức hay công ty, doanh nghiệp,… tự thực hiện.

Thích ứng chung: Những chính sách, biện pháp thích ứng của Nhà nước áp dụng cho các cấp, các ngành với sự tham gia của các thành phần trong xã hội. Tác động của biến đổi khí hậu đến sản xuất nông nghiệp Hệ sinh thái cũng như hệ thống sản xuất nông nghiệp (SXNN), lâm nghiệp và ngư nghiệp có quan hệ mật thiết với thời tiết, khí hậu. Vì thế, BĐKH tất yếu tác động mạnh mẽ đến các đối tượng này. Riêng đối với lĩnh vực SXNN, là hoạt động chịu sự tác động trực tiếp của khí hậu.

Nổi trội lên là vai trò của bức xạ mặt trời. Thông qua quá trình quang hợp, bức xạ mặt trời quyết định quá trình phát triển và hình thành năng suất của cây trồng. Năng suất tiềm năng của cây trồng là một hàm đồng biến với bức xạ mặt trời. Có ảnh hưởng quan trọng đến thời vụ, tốc độ sinh trưởng, phát triển của cây trồng là chế độ nhiệt, mưa, ẩm.

Những thiên tai khí tượng như: bão, lốc tố, mưa lớn gây ngập úng, hạn hán,… tuy chỉ tồn tại trong một thời gian ngắn, song lại có thể gây thảm hoạ đối với không chỉ quá trình sinh trưởng, năng suất cây trồng mà cả chất lượng sản phẩm sau thu hoạch. BĐKH tuy không gây ra những thay đổi tức thì, song sự nóng lên toàn cầu dẫn đến những biến đổi của khí hậu, thời tiết, làm thay đổi cấu trúc mùa như rút ngắn hoặc thậm chí mất mùa lạnh, kéo dài hay rút ngắn mùa mưa, tăng thêm tính biến động, mức độ phân hoá. Phần lớn các thiên tai khí tượng có xu thế gia tăng cường độ hoặc xác suất xuất hiện. BĐKH có thể tác động không giống nhau đến các đối tượng, những giai đoạn khác nhau trong nông nghiệp như thời vụ, quy hoạch vùng sản xuất các loại cây trồng, kỹ thuật tưới tiêu, sâu bệnh, năng suất và sản lượng.

Trong các lần đánh giá thứ II (SAR), thứ III (TAR), thứ IV (AR4) của Ủy ban liên chính phủ về biến đổi khí hậu (IPCC), phát thải khí nhà kính (KNK) toàn cầu ngày một nhiều hơn kể từ thời kỳ tiền công nghiệp, với sự gia tăng lên đến 70% giữa những năm 1970 và 2004. Với những chính sách làm giảm nhẹ biến đổi khí hậu (BĐKH) hiện nay và những thực tế phát triển bền vững có liên quan,các phát thải này sẽ tiếp tục tăng trong vòng vài thập kỷ tới. Những tác động chính của BĐKH toàn cầu đối với nông nghiệp: sản lượng nông nghiệp tăng do CO2 (thường cao hơn khi nhiệt độ tăng, năng suất sẽ kém khi nhiệt độ tăng quá giới hạn, chất lượng hạt và thức ăn gia súc giảm khi CO2 tăng; sản lượng tăng nhiều hơn ở vùng bị hạn so với vùng ẩm ướt). Chất đất thay PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 6 đổi như tổn thất hữu cơ, dinh dưỡng; nhiễm mặn và xói mòn trên một số vùng trở nên trầm trọng hơn; chế độ nước trong đất bị ảnh hưởng do nhiệt độ tăng.

Việc chăn nuôi gia súc, gia cầm bị ảnh hưởng do giá thức ăn tăng, do thời kỳ và phân bố dịch bệnh thay đổi, do thay đổi của bãi chăn thả,… Rủi ro tổn thất vì dịch bệnh. Dựa vào các mô hình dự báo tổng hợp, IPCC đã đưa ra những kết quả tính về mức thay đổi năng suất, giá cả trên toàn cầu hay một khu vực nào đó. Ví dụ: Theo Parry, 1999 thì đến năm 2080 sản lượng ngũ cốc sẽ giảm 2 - 4%, giá sẽ tăng 13 - 45%, số người bị ảnh hưởng của nạn đói 36 - 50% (IPCC, 2001). Tác động của biến đổi khí hậu đối với vùng ven biển và vùng núi - Đối với vùng ven biển: Hiện nay, có khoảng 50 - 70% dân cư trên thế giới sống ở vùng ven biển, đầm phá nên mực nước biển dâng cao cùng với hàng loạt thiên tai kèm theo như bão, lụt, nước dâng sẽ gây ra những hậu quả hết sức nghiêm trọng đối với vùng ven bờ, đặc biệt là dân cư ven biển và đầm phá.