Khóa luận: Sản phẩm, dịch vụ thông tin Thư viện ĐHQGHN phục vụ đào tạo tín chỉ

Khóa luận phân tích các sản phẩm và dịch vụ thông tin tại Thư viện ĐHQGHN, đánh giá thực trạng phục vụ đào tạo tín chỉ và đề xuất giải pháp tối ưu.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thu Phượng
• Người hướng dẫn: Th.Trần Hữu Huỳnh
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
• Chuyên ngành: Thông tin - Thư viện
• Đề tài: Tìm hiểu các sản phẩm và dịch vụ thông tin tại Trung tâm Thông tin- Thư viện Đại học Quốc gia Hà Nội phục vụ phương thức đào tạo theo tín chỉ
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2005 - 2009
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Bí quyết học tín chỉ Vai trò thư viện ĐHQGHN là gì

Phương thức đào tạo theo tín chỉ đặt ra yêu cầu cao về khả năng tự học và tự nghiên cứu của sinh viên. Trong bối cảnh này, vai trò của thư viện đại học không còn đơn thuần là nơi lưu trữ sách. Trung tâm Thông tin - Thư viện ĐHQGHN (LIC VNU) đã chuyển mình thành một trung tâm tài nguyên học thuật toàn diện, là trụ cột không thể thiếu trong hệ sinh thái giáo dục của Đại học Quốc gia Hà Nội. Sự chuyển đổi này nhằm đáp ứng nhu cầu thông tin ngày càng đa dạng và phức tạp của cả giảng viên và sinh viên. Theo nghiên cứu của Nguyễn Thị Thu Phượng, đào tạo tín chỉ "đòi hỏi người học phải chủ động, năng động, sáng tạo, tự vạch ra phương pháp cũng như nội dung, trình tự nghiên cứu cho riêng mình". Điều này khẳng định tầm quan trọng của việc tiếp cận các nguồn tài liệu tham khảo phong phú và các dịch vụ thông tin thư viện hiện đại. LIC VNU không chỉ cung cấp không gian học tập mà còn là cầu nối tri thức, cung cấp các công cụ và hỗ trợ học tập thư viện cần thiết để sinh viên có thể tích lũy tín chỉ một cách hiệu quả. Hệ thống tài nguyên thư viện ĐHQGHN được xây dựng và phát triển liên tục, bao gồm cả tài liệu in và tài liệu số, nhằm phục vụ tối đa cho hoạt động giảng dạy và nghiên cứu khoa học, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo theo chuẩn quốc tế.

1.1. Yêu cầu tự học trong mô hình đào tạo tín chỉ tại ĐHQGHN

Mô hình đào tạo theo tín chỉ tại Đại học Quốc gia Hà Nội (ĐHQGHN) nhấn mạnh triết lý “lấy người học làm trung tâm”, đòi hỏi một sự thay đổi căn bản trong phương pháp dạy và học. Sinh viên không còn học tập thụ động theo lịch trình sắp sẵn mà phải chủ động xây dựng kế hoạch học tập cá nhân, lựa chọn môn học và tự quản lý thời gian. Điều này đồng nghĩa với việc phần lớn thời gian học tập diễn ra ngoài giờ lên lớp, tập trung vào hoạt động tự nghiên cứu, đọc tài liệu và làm bài tập. Để thành công, sinh viên cần trang bị kỹ năng thông tin, tức là khả năng xác định nhu cầu tin, tìm kiếm, đánh giá và sử dụng thông tin một cách hiệu quả. Nhu cầu về các nguồn tài liệu tham khảo chất lượng cao, từ sách giáo trình, sách điện tử thư viện, tạp chí khoa học đến các công trình nghiên cứu chuyên sâu, trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Do đó, thư viện trở thành giảng đường thứ hai, là nơi sinh viên tìm đến để tiếp cận kho tri thức khổng lồ, phục vụ cho việc hoàn thành các học phần đã đăng ký.

1.2. Sứ mệnh của Trung tâm Thông tin Thư viện ĐHQGHN LIC

Trước những đòi hỏi của phương thức đào tạo mới, Trung tâm Thông tin - Thư viện ĐHQGHN (LIC VNU) đã xác định lại sứ mệnh của mình. Không chỉ là một kho lưu trữ, LIC VNU trở thành một đối tác chiến lược trong quá trình đào tạo và hỗ trợ nghiên cứu khoa học. Sứ mệnh cốt lõi là "tổ chức, quản lý và cung cấp tin, tài liệu phục vụ tối đa nhu cầu thông tin - thư viện của đội ngũ cán bộ, giảng viên, sinh viên, học sinh trong toàn Đại học Quốc gia Hà Nội". Để thực hiện sứ mệnh này, Trung tâm đã không ngừng đổi mới, từ việc phát triển nguồn lực thông tin, hiện đại hóa cơ sở vật chất đến việc đa dạng hóa các dịch vụ cho sinh viên ĐHQGHN. Trung tâm đóng vai trò là đầu mối kết nối người dùng tin với các nguồn tri thức toàn cầu, đảm bảo rằng mọi thành viên của ĐHQGHN đều có thể khai thác hiệu quả các tài nguyên thư viện ĐHQGHN để phục vụ học tập và nghiên cứu.

II. Thách thức đào tạo tín chỉ nhu cầu tài nguyên thư viện

Việc chuyển đổi sang hệ thống đào tạo tín chỉ mang lại nhiều lợi ích nhưng cũng đặt ra không ít thách thức. Đối với người học, thách thức lớn nhất là áp lực tự nghiên cứu và khối lượng kiến thức cần tự tích lũy. Sự đa dạng của các nguồn thông tin trên Internet, dù phong phú, nhưng thường thiếu tính xác thực và hệ thống, gây khó khăn cho việc tra cứu và trích dẫn khoa học. Đối với Trung tâm Thông tin - Thư viện ĐHQGHN, thách thức nằm ở việc phải chuyển đổi từ mô hình phục vụ truyền thống sang một hệ thống linh hoạt, đáp ứng kịp thời nhu cầu tin tức thời và đa dạng của hàng chục ngàn người dùng. Trung tâm phải đảm bảo các tài nguyên thư viện ĐHQGHN không chỉ đủ về số lượng mà còn phải cập nhật, phù hợp với chương trình đào tạo và các hướng nghiên cứu mới. Hơn nữa, việc nâng cao kỹ năng thông tin cho sinh viên thông qua các chương trình đào tạo người dùng tin trở thành một nhiệm vụ cấp bách. Thách thức này đòi hỏi một chiến lược đầu tư đồng bộ vào cả nguồn lực thông tin, công nghệ và con người để hệ thống thư viện thực sự trở thành một công cụ hỗ trợ học tập thư viện đắc lực.

2.1. Khó khăn trong việc tìm kiếm nguồn tài liệu tham khảo uy tín

Trong môi trường đào tạo tín chỉ, sinh viên được khuyến khích tìm tòi và sử dụng nhiều nguồn tài liệu tham khảo khác nhau ngoài giáo trình chính. Tuy nhiên, việc xác định và tiếp cận các nguồn tài liệu khoa học uy tín là một rào cản lớn. Nhiều sinh viên gặp khó khăn khi phải phân biệt giữa thông tin học thuật đã qua kiểm duyệt và các nguồn tin không chính thống trên không gian mạng. Điều này dẫn đến nguy cơ sử dụng thông tin sai lệch, ảnh hưởng đến chất lượng bài tập, tiểu luận và nghiên cứu. Nhu cầu truy cập vào các cơ sở dữ liệu trực tuyến ĐHQGHN, các bài báo từ tạp chí khoa học quốc tế, và kho luận văn luận án ĐHQGHN trở nên vô cùng quan trọng. Đây là những nguồn tin đã được thẩm định, cung cấp kiến thức chuyên sâu và đáng tin cậy, giúp sinh viên xây dựng nền tảng học thuật vững chắc.

2.2. Áp lực hiện đại hóa dịch vụ thông tin thư viện cho ĐHQGHN

Sự thay đổi trong nhu cầu của người dùng tin tạo ra áp lực lớn, buộc LIC VNU phải liên tục hiện đại hóa hệ thống dịch vụ thông tin thư viện. Mô hình phục vụ truyền thống, vốn chỉ tập trung vào việc mượn trả sách tại quầy, không còn đủ khả năng đáp ứng. Người dùng hiện nay kỳ vọng vào khả năng truy cập tài nguyên mọi lúc, mọi nơi thông qua các thiết bị di động. Điều này đòi hỏi Trung tâm phải đầu tư mạnh mẽ vào hạ tầng công nghệ, phát triển các học liệu số VNU, số hóa tài liệu, và xây dựng các cổng thông tin thân thiện với người dùng. Việc cung cấp tài khoản thư viện ĐHQGHN cho phép truy cập từ xa vào các cơ sở dữ liệu trực tuyến ĐHQGHN là một yêu cầu tất yếu. Đồng thời, các dịch vụ như hỗ trợ nghiên cứu khoa học và tư vấn thông tin cần được cá nhân hóa để phù hợp với từng nhuệ cầu cụ thể của người học và nhà nghiên cứu.

III. Hướng dẫn khai thác sản phẩm thư viện ĐHQGHN hiệu quả

Để vượt qua các thách thức của đào tạo tín chỉ, việc khai thác hiệu quả các sản phẩm thông tin do Trung tâm Thông tin - Thư viện ĐHQGHN cung cấp là yếu tố then chốt. Hệ thống sản phẩm của Trung tâm được thiết kế đa dạng, bao gồm cả sản phẩm truyền thống và hiện đại, nhằm đáp ứng mọi nhu cầu học tập và nghiên cứu. Các sản phẩm này không chỉ là công cụ tra cứu mà còn là nguồn cung cấp nội dung học thuật phong phú. Nghiên cứu của Nguyễn Thị Thu Phượng chỉ rõ, các sản phẩm như hệ thống mục lục, cơ sở dữ liệu và nguồn học liệu trực tuyến "đóng vai trò vô cùng quan trọng trong hoạt động thông tin – thư viện... là cầu nối giữa người dùng tin và các nguồn tin". Sinh viên và giảng viên có thể bắt đầu bằng việc tra cứu tài liệu trực tuyến qua hệ thống OPAC, sau đó đi sâu vào các cơ sở dữ liệu trực tuyến ĐHQGHN chuyên ngành để tìm kiếm các bài báo, sách điện tử thư viện và các công trình nghiên cứu mới nhất. Việc nắm vững cách sử dụng các sản phẩm này giúp tiết kiệm thời gian, nâng cao chất lượng nghiên cứu và tối ưu hóa quá trình tự học.

3.1. Phương pháp tra cứu tài liệu trực tuyến qua OPAC và CSDL

Hệ thống Mục lục truy nhập công cộng trực tuyến (OPAC) là cửa ngõ đầu tiên để khám phá kho tài nguyên thư viện ĐHQGHN. Người dùng có thể thực hiện tra cứu tài liệu trực tuyến theo tên tác giả, nhan đề, từ khóa để xác định vị trí của tài liệu in trong kho. Bên cạnh OPAC, hệ thống các cơ sở dữ liệu trực tuyến ĐHQGHN là nguồn tài nguyên vô giá, cung cấp quyền truy cập vào hàng triệu bài báo toàn văn từ các tạp chí khoa học hàng đầu thế giới như Proquest, ScienceDirect, và Ebsco. Để khai thác hiệu quả, người dùng cần sử dụng các từ khóa chuyên ngành bằng tiếng Anh và áp dụng các toán tử logic (AND, OR, NOT) để thu hẹp hoặc mở rộng kết quả tìm kiếm. Mỗi tài khoản thư viện ĐHQGHN đều được cấp quyền truy cập vào các nguồn tài nguyên quý giá này, hỗ trợ đắc lực cho việc làm tiểu luận và hỗ trợ nghiên cứu khoa học.

3.2. Khám phá kho học liệu số VNU và tài liệu nội sinh

Nguồn học liệu số VNU là một trong những sản phẩm đột phá của LIC VNU, được xây dựng để phục vụ trực tiếp cho các chương trình đào tạo chất lượng cao. Nguồn tài nguyên này bao gồm các giáo trình được số hóa, bài giảng điện tử và hàng ngàn trang tài liệu tham khảo chuyên ngành. Bên cạnh đó, kho tài liệu nội sinh là một nguồn tài nguyên đặc thù và độc đáo, bao gồm toàn bộ các luận văn luận án ĐHQGHN đã được bảo vệ, các báo cáo tổng kết đề tài nghiên cứu khoa học cấp nhà nước và cấp ĐHQGHN. Việc khai thác các tài liệu nội sinh không chỉ giúp sinh viên và nghiên cứu sinh tham khảo các công trình của những người đi trước mà còn giúp tránh trùng lặp đề tài, đồng thời nắm bắt được các hướng nghiên cứu chính đang được thực hiện tại ĐHQGHN.

IV. Top dịch vụ thư viện ĐHQGHN hỗ trợ học tập toàn diện

Bên cạnh các sản phẩm thông tin, hệ thống dịch vụ thư viện ĐHQGHN được xây dựng nhằm mang lại sự hỗ trợ toàn diện, giúp người dùng khai thác tối đa giá trị của các nguồn tài nguyên. Các dịch vụ này được thiết kế linh hoạt, từ các dịch vụ cơ bản như lưu hành tài liệu đến các dịch vụ chuyên sâu như tư vấn và đào tạo. Mục tiêu của Trung tâm Thông tin - Thư viện ĐHQGHN là tạo ra một môi trường học thuật thân thiện và hiệu quả, nơi mọi nhu cầu thông tin của người dùng đều được đáp ứng. Các dịch vụ cho sinh viên ĐHQGHN không chỉ dừng lại ở việc cung cấp tài liệu, mà còn mở rộng sang việc trang bị các kỹ năng cần thiết cho học tập và nghiên cứu trong kỷ nguyên số. Như tài liệu gốc đã đề cập, "sức mạnh của cơ quan thông tin - thư viện là ở khả năng tổ chức và cung cấp các dịch vụ thông tin theo yêu cầu". Sự đa dạng của các dịch vụ thông tin thư viện chính là yếu tố tạo nên sự khác biệt và giá trị gia tăng mà LIC VNU mang lại cho cộng đồng học thuật của mình, đặc biệt trong bối cảnh đào tạo tín chỉ.

4.1. Dịch vụ mượn trả sách và mượn liên thư viện tiện ích

Dịch vụ lưu hành tài liệu, bao gồm mượn trả sách, là một trong những dịch vụ nền tảng và được sử dụng nhiều nhất. Tại LIC VNU, quy trình này đã được hiện đại hóa bằng công nghệ mã vạch, giúp tiết kiệm thời gian cho cả người dùng và cán bộ thư viện. Sinh viên có thể mượn giáo trình theo học kỳ và sách tham khảo trong thời gian nhất định. Đặc biệt, dịch vụ mượn liên thư viện là một tiện ích quan trọng. Dịch vụ này cho phép người dùng tại ĐHQGHN có thể yêu cầu mượn những tài liệu không có sẵn tại Trung tâm từ các thư viện khác trong cùng hệ thống liên kết. Điều này giúp mở rộng đáng kể phạm vi tiếp cận nguồn tài liệu, phá vỡ giới hạn vật lý của một thư viện đơn lẻ và đáp ứng tốt hơn các nhu cầu thông tin chuyên biệt.

4.2. Hỗ trợ nghiên cứu khoa học và đào tạo người dùng tin

Để nâng cao năng lực nghiên cứu cho sinh viên và giảng viên, LIC VNU cung cấp dịch vụ hỗ trợ nghiên cứu khoa học một cách chuyên nghiệp. Dịch vụ này bao gồm việc cung cấp thông tin theo yêu cầu chuyên đề, hỗ trợ tra cứu các CSDL phức tạp, và hướng dẫn sử dụng các phần mềm quản lý trích dẫn. Song song đó, hoạt động đào tạo người dùng tin được tổ chức thường xuyên. Các lớp tập huấn này trang bị cho sinh viên những kỹ năng thông tin cần thiết: từ cách xây dựng chiến lược tìm tin, đánh giá nguồn tin đến các quy tắc trích dẫn học thuật. Việc đào tạo người dùng tin sử dụng sản phẩm và dịch vụ thông tin không chỉ giúp họ tự tin hơn trong quá trình học tập mà còn là nền tảng quan trọng cho sự nghiệp nghiên cứu sau này.

4.3. Các dịch vụ bổ trợ Internet đa phương tiện và photocopy

Nhằm tạo ra một không gian học tập đa chức năng, LIC VNU còn cung cấp nhiều dịch vụ bổ trợ tiện ích. Dịch vụ truy cập Internet tốc độ cao cho phép người dùng khai thác các nguồn thông tin trực tuyến không giới hạn. Các phòng đa phương tiện được trang bị để người dùng có thể sử dụng các tài liệu dạng CD-ROM, DVD, băng hình, hỗ trợ cho các môn học đòi hỏi tính trực quan cao. Ngoài ra, dịch vụ photocopy giúp người dùng sao chép nhanh chóng những tài liệu quan trọng không được phép mượn về, đảm bảo họ có thể lưu trữ và sử dụng thông tin một cách thuận tiện nhất cho mục đích học tập và nghiên cứu cá nhân.

V. Cách thư viện ĐHQGHN tối ưu hóa hỗ trợ đào tạo tín chỉ

Để đáp ứng hiệu quả mô hình đào tạo tín chỉ, Trung tâm Thông tin - Thư viện ĐHQGHN đã triển khai một loạt các giải pháp tối ưu hóa hoạt động. Sự thành công không chỉ đến từ việc đầu tư vào công nghệ mà còn là kết quả của việc cải tiến liên tục các quy trình nghiệp vụ và nâng cao chất lượng phục vụ. Một trong những ưu điểm nổi bật được ghi nhận là "phương thức phục vụ luôn được cải tiến, mở rộng và nâng cao chất lượng các loại hình dịch vụ từ truyền thống đến hiện đại". Trung tâm đã áp dụng các chuẩn nghiệp vụ quốc tế như MARC21 và AACR2 trong công tác xử lý tài liệu, đảm bảo tính nhất quán và khả năng trao đổi dữ liệu. Việc triển khai các phòng đọc mở đã làm tăng đáng kể số lượt bạn đọc và số lượt tài liệu được phục vụ, tạo điều kiện cho người dùng tiếp cận trực tiếp với kho tri thức. Các tài nguyên thư viện ĐHQGHN được quản lý hiệu quả qua phần mềm tích hợp Libol, giúp tự động hóa nhiều khâu từ bổ sung, biên mục đến quản lý mượn trả, qua đó tối ưu hóa nguồn lực và mang lại trải nghiệm tốt nhất cho người dùng.

5.1. Ứng dụng công nghệ và chuẩn hóa quy trình nghiệp vụ

Việc ứng dụng công nghệ thông tin là xương sống trong chiến lược hiện đại hóa của LIC VNU. Trung tâm là một trong những đơn vị tiên phong áp dụng phần mềm quản trị thư viện tích hợp Libol, cho phép quản lý đồng bộ tất cả các hoạt động. Hệ thống OPAC và CSDL giúp việc tra cứu tài liệu trực tuyến trở nên nhanh chóng và chính xác. Đồng thời, việc tuân thủ các chuẩn quốc tế như MARC21 (Mục lục đọc máy) và AACR2 (Quy tắc biên mục Anh - Mỹ) không chỉ nâng cao chất lượng xử lý tài liệu mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho việc hợp tác, chia sẻ nguồn lực thông tin với các thư viện trong và ngoài nước. Sự chuẩn hóa này đảm bảo rằng tài nguyên thư viện ĐHQGHN có thể được tìm thấy và truy cập một cách dễ dàng, đồng bộ trên nhiều hệ thống khác nhau.

5.2. Hiệu quả từ mô hình phòng đọc mở và không gian học tập

Một trong những cải tiến mang lại hiệu quả rõ rệt nhất là việc chuyển đổi từ kho đóng sang mô hình phòng đọc mở. Theo thống kê từ tài liệu gốc, "số lượt bạn đọc đến phòng đọc mở tăng 1,5 lần và số lượt tài liệu phục vụ tăng gần 10 lần so với phòng đọc kho đóng". Mô hình này xóa bỏ rào cản giữa người dùng và tài liệu, cho phép họ tự do khám phá, lựa chọn và tiếp cận trực tiếp với các nguồn tài liệu tham khảo. Điều này đặc biệt phù hợp với tinh thần chủ động của phương thức đào tạo tín chỉ. Ngoài ra, Trung tâm còn chú trọng xây dựng không gian học tập chung hiện đại, thoáng mát, có trang bị điều hòa và kết nối Internet, tạo môi trường lý tưởng cho việc tự học, học nhóm và nghiên cứu của sinh viên, qua đó nâng cao chất lượng hỗ trợ học tập thư viện.

VI. Tương lai dịch vụ thư viện ĐHQGHN cho đào tạo tín chỉ

Mặc dù đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng, hệ thống sản phẩm và dịch vụ thư viện ĐHQGHN vẫn đối mặt với những thách thức và cần có những định hướng phát triển trong tương lai để phục vụ tốt hơn nữa cho đào tạo tín chỉ. Nhu cầu thông tin của người dùng ngày càng tăng về cả số lượng và chất lượng, đòi hỏi Trung tâm phải không ngừng làm giàu nguồn tài nguyên, đặc biệt là các học liệu số VNU và cơ sở dữ liệu trực tuyến ĐHQGHN. Một trong những nhược điểm được chỉ ra là "CSDL chưa được hiệu đính thường xuyên nên độ chính xác chưa cao" và "chưa có nhiều sản phẩm có gía trị gia tăng cao". Vì vậy, hướng đi trong tương lai cần tập trung vào việc nâng cao chất lượng dữ liệu, phát triển các sản phẩm thông tin phân tích, tổng hợp. Đồng thời, đẩy mạnh hơn nữa các chương trình đào tạo người dùng tin để mọi sinh viên đều có đủ kỹ năng thông tin, biến thư viện thành một đối tác học tập không thể thiếu trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu tại ĐHQGHN.

6.1. Định hướng phát triển nguồn tin và sản phẩm thông tin mới

Trong tương lai, LIC VNU cần tiếp tục đa dạng hóa nguồn tin, ưu tiên phát triển các bộ sưu tập số và mua quyền truy cập các cơ sở dữ liệu trực tuyến ĐHQGHN quan trọng trên thế giới. Việc xây dựng các sản phẩm thông tin mới có giá trị gia tăng cao, như các bản tin tổng thuật chuyên đề, các báo cáo phân tích xu hướng nghiên cứu, sẽ giúp đáp ứng nhu cầu thông tin ở mức độ sâu hơn. Cần tăng cường số hóa tài liệu nội sinh, đặc biệt là các luận văn luận án ĐHQGHN, để có thể truy cập toàn văn trực tuyến. Hợp tác, chia sẻ nguồn lực thông tin với các thư viện trong nước và quốc tế thông qua các chương trình như mượn liên thư viện cần được đẩy mạnh để làm phong phú thêm kho tài nguyên sẵn có cho người dùng.

6.2. Nâng cao kỹ năng thông tin và trải nghiệm người dùng

Yếu tố con người luôn là trung tâm. Tương lai của dịch vụ thông tin thư viện phụ thuộc vào khả năng đáp ứng trải nghiệm của người dùng. Do đó, cần tiếp tục cải tiến giao diện cổng thông tin thư viện, phát triển ứng dụng di động để việc tra cứu tài liệu trực tuyến và truy cập tài khoản thư viện ĐHQGHN trở nên thuận tiện hơn. Các chương trình đào tạo người dùng tin cần được thiết kế lại theo hướng tích hợp sâu hơn vào chương trình học chính khóa, có thể dưới dạng một học phần về kỹ năng thông tin. Việc nâng cao trình độ chuyên môn cho đội ngũ cán bộ thư viện cũng là yếu tố then chốt để họ có thể trở thành những chuyên gia tư vấn thông tin, thực sự đồng hành và hỗ trợ nghiên cứu khoa học cho giảng viên và sinh viên.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong xu thế phát triển của khoa học và công nghệ, việc ứng dụng công nghệ thông tin đã làm thay đổi căn bản phương thức tổ chức, xử lý và cung cấp thông tin trong các cơ quan thông tin - thư viện đại học. Tại Việt Nam, quá trình chuyển dịch từ phương thức đào tạo theo niên chế sang học chế tín chỉ được định hướng bởi các chủ trương lớn của Nhà nước, tiêu biểu là Nghị quyết số 37/2004/QH11 của Quốc hội khóa XI và Đề án đổi mới giáo dục đại học Việt Nam giai đoạn 2006 - 2020 do Chính phủ phê duyệt. Phương thức đào tạo theo học chế tín chỉ lấy người học làm trung tâm, đòi hỏi sinh viên phải nâng cao năng lực tự học, tự nghiên cứu và chủ động xây dựng kế hoạch học tập; giảng viên chuyển đổi phương pháp giảng dạy từ truyền thụ một chiều sang hướng dẫn nghiên cứu. Sự thay đổi này tạo ra áp lực trực tiếp lên hệ thống đảm bảo tài nguyên học thuật, khiến nhu cầu tiếp cận và khai thác tài liệu của cán bộ, giảng viên và sinh viên gia tăng nhanh chóng cả về số lượng, mức độ chuyên sâu và tính đa dạng của các loại hình tài liệu.

Trung tâm Thông tin – Thư viện Đại học Quốc gia Hà Nội (LIC) là đơn vị phục vụ hoạt động đào tạo và nghiên cứu khoa học cho toàn bộ các trường đại học thành viên, khoa trực thuộc của Đại học Quốc gia Hà Nội. Khi các đơn vị đào tạo trực thuộc chuyển đổi sang phương thức đào tạo tín chỉ, Trung tâm đã triển khai nhiều biện pháp nhằm điều chỉnh quy trình nghiệp vụ và hệ thống dịch vụ. Tuy nhiên, tính đến thời điểm tác giả thực hiện đề tài, chưa có công trình nào khảo sát, đánh giá một cách toàn diện và có hệ thống về thực trạng các sản phẩm và dịch vụ thông tin của Trung tâm dưới yêu cầu của phương thức đào tạo mới. Do đó, tác giả Nguyễn Thị Thu Phượng đã lựa chọn đề tài "Tìm hiểu các sản phẩm và dịch vụ thông tin tại Trung tâm Thông tin- Thư viện Đại học Quốc gia Hà Nội phục vụ phương thức đào tạo theo tín chỉ" làm khóa luận tốt nghiệp chuyên ngành Thông tin – Thư viện.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu được văn bản xác định cụ thể như sau:

1. Mục tiêu nghiên cứu: Khảo sát, hệ thống hóa toàn bộ các sản phẩm và dịch vụ thông tin – thư viện do Trung tâm cung cấp phục vụ phương thức đào tạo theo tín chỉ; đánh giá vai trò, vị trí của Trung tâm trong cơ cấu Đại học Quốc gia Hà Nội; chỉ ra các ưu điểm và hạn chế tồn tại, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao chất lượng sản phẩm và dịch vụ đáp ứng yêu cầu của người dùng tin.
2. Nhiệm vụ nghiên cứu:
   • Khái quát lịch sử hình thành, cơ cấu tổ chức, nhân lực, cơ sở vật chất kỹ thuật của Trung tâm và phân tích tác động của học chế tín chỉ đối với hoạt động thông tin – thư viện.
   • Khảo sát thực trạng nguồn lực thông tin, quy trình xử lý nghiệp vụ, các sản phẩm thông tin (truyền thống, hiện đại, nguồn tin điện tử, học liệu trực tuyến) và các dịch vụ thông tin – thư viện đang được triển khai.
   • Đánh giá thực trạng hoạt động, nhận diện các điểm bất cập và đề xuất các nhóm giải pháp khả thi trong thời gian tới.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Toàn bộ hệ thống sản phẩm và dịch vụ thông tin tại Trung tâm Thông tin – Thư viện Đại học Quốc gia Hà Nội.
• Phạm vi nghiên cứu: Hoạt động của Trung tâm Thông tin – Thư viện Đại học Quốc gia Hà Nội tại trụ sở chính và các điểm phục vụ bạn đọc thành viên trong mối tương quan với yêu cầu phục vụ phương thức đào tạo theo tín chỉ trong giai đoạn 1997 - 2009.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận vận dụng các lý luận chuyên ngành Khoa học Thông tin – Thư viện và các cơ sở pháp lý, tiêu chuẩn nghiệp vụ quốc tế:

• Cơ sở lý thuyết và pháp lý: Khái niệm và bản chất của phương thức đào tạo theo hệ thống tín chỉ (khởi nguồn từ Đại học Harvard năm 1872; các đánh giá của Ngân hàng Thế giới - World Bank; quy định về định lượng lao động học tập và cơ chế tích lũy học phần); Nghị quyết số 37/2004/QH11 của Quốc hội; Đề án đổi mới giáo dục đại học giai đoạn 2006 - 2020; Quyết định số 66/TCCB ngày 14/02/1997 và Quyết định số 947/TCCB ngày 21/04/1998 của Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội.
• Hệ thống tiêu chuẩn và chuẩn nghiệp vụ chuyên ngành:
  • Khung phân loại: Khung phân loại thập phân Dewey (DDC), Khung phân loại thư viện - thư mục của Liên Xô (BBK), Bảng phân loại thập tiến tổng hợp 19 lớp của Thư viện Quốc gia Việt Nam.
  • Tiêu chuẩn biên mục và mô tả thư mục: Tiêu chuẩn quốc tế về mô tả thư mục (ISBD), Quy tắc biên mục Anh – Mỹ (AACR2), Khổ mẫu biên mục đọc máy (MARC21).
  • Chuẩn tin học và công nghệ: Tiêu chuẩn trao đổi dữ liệu ISO 2709, giao thức tìm kiếm thông tin liên thư viện Z39.50, chuẩn đóng gói học liệu điện tử SCORM.

Phương pháp nghiên cứu thực tế:

• Phương pháp nghiên cứu tài liệu: Thu thập, phân tích và đối chiếu các văn bản quy phạm pháp luật, văn bản quản lý nội bộ của Đại học Quốc gia Hà Nội, giáo trình chuyên ngành, báo cáo tổng kết giai đoạn 1997 - 2007 và các kỷ yếu hội thảo khoa học của Trung tâm.
• Phương pháp quan sát và phỏng vấn: Quan sát trực tiếp quy trình xử lý kỹ thuật, luồng vận hành của các dịch vụ đọc, mượn, tra cứu tại các phòng chức năng; trao đổi, phỏng vấn cán bộ thư viện và người dùng tin; khảo sát giao diện, cấu trúc dữ liệu của cổng thông tin và mục lục trực tuyến (OPAC).
• Phương pháp phân tích, tổng hợp: Thống kê, xử lý dữ liệu định lượng về vốn tài liệu, cơ sở dữ liệu (CSDL), cơ cấu đội ngũ cán bộ, lưu lượng phục vụ bạn đọc để đưa ra các nhận định khách quan về thực trạng.

Nguồn dữ liệu: Dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo nghiệp vụ, thống kê lưu thông tài liệu, dữ liệu trích xuất từ phần mềm quản trị thư viện Libol 5.5, hồ sơ đề tài nghiên cứu khoa học và kết quả triển khai Đề án xây dựng thử nghiệm nguồn học liệu trực tuyến năm 2009 của Đại học Quốc gia Hà Nội.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Trung tâm Thông tin – Thư viện Đại học Quốc gia Hà Nội với phương thức đào tạo theo tín chỉ

Chương 1 trình bày lịch sử hình thành, cơ cấu tổ chức, nguồn lực và phân tích mối quan hệ giữa đào tạo tín chỉ với hoạt động của đơn vị:

• Lịch sử và vị trí pháp lý: Trung tâm Thông tin – Thư viện Đại học Quốc gia Hà Nội (tên tiếng Anh: Library and Information Center, viết tắt: LIC) được thành lập theo Quyết định số 66/TCCB ngày 14/02/1997 của Giám đốc ĐHQGHN trên cơ sở hợp nhất thư viện của các trường đại học thành viên. Trung tâm là đơn vị sự nghiệp trực thuộc ĐHQGHN, có tư cách pháp nhân, con dấu và tài khoản riêng. Năm 1999, Trung tâm tiếp nhận trụ sở chính tại tòa nhà 7 tầng (C1, số 144 Xuân Thủy, Cầu Giấy, Hà Nội).
• Chức năng và nhiệm vụ: Đơn vị có chức năng thu thập, xử lý, lưu trữ, quản lý và cung cấp tài nguyên thông tin khoa học phục vụ đào tạo, nghiên cứu khoa học và quản lý; là đầu mối kết nối mạng lưới thông tin – thư viện của ĐHQGHN với các hệ thống trong nước và quốc tế; thu nhận lưu chiểu luận văn, luận án, đề tài nghiên cứu khoa học bảo vệ tại ĐHQGHN.
• Cơ cấu tổ chức: Được phê duyệt theo Quyết định số 947/TCCB ngày 21/04/1998, bao gồm: Ban Giám đốc, Chi bộ, Công đoàn, Hội đồng khoa học, 6 phòng chức năng - nghiệp vụ (Hành chính – Tổng hợp, Tài vụ, Bổ sung – Trao đổi, Phân loại – Biên mục, Thông tin Thư mục, Máy tính & Mạng) và 4 cụm phòng phục vụ bạn đọc (Cầu Giấy, Ngoại ngữ, Khoa học Xã hội & Nhân văn, Khoa học Tự nhiên).
• Cơ sở vật chất và nhân lực: Tổng số cán bộ của Trung tâm là 130 người.

Tiêu chí phân loại	Cơ cấu chi tiết	Số lượng (người)
Trình độ chuyên môn	Tiến sĩ	01
	Thạc sĩ	09
	Cử nhân	83
	Cao đẳng và Trung cấp	37
Phân bổ theo khối công tác	Khối phòng chức năng	24
	Khối phòng chuyên môn, nghiệp vụ	28
	Khối phòng phục vụ bạn đọc	78

• Mối tương quan giữa học chế tín chỉ và hoạt động thư viện: Tác giả chỉ ra rằng học chế tín chỉ đòi hỏi sinh viên phải dành nhiều thời gian tự đọc, tự nghiên cứu ngoài giờ lên lớp. Mô hình đào tạo theo mô-đun hóa học phần làm nảy sinh nhu cầu thông tin đa chiều, phân tán theo nhiều chuyên ngành khác nhau. Điều này buộc Trung tâm phải chuyển đổi từ phương thức quản lý tài liệu truyền thống sang tự động hóa, mở rộng kho mở, đa dạng hóa CSDL điện tử và rút ngắn quy trình phục vụ.

Chương 2. Những sản phẩm và dịch vụ của Trung tâm phục vụ phương thức đào tạo theo tín chỉ

Chương 2 là nội dung trọng tâm của khóa luận, mô tả chi tiết nguồn lực thông tin, các sản phẩm và dịch vụ do Trung tâm cung cấp:

• Quy mô nguồn tin và hoạt động nghiệp vụ:
  • Tài liệu in: Trong giai đoạn 10 năm, Trung tâm đã bổ sung 207.752 đầu sách, nâng tổng quy mô vốn tài liệu lên 750.145 bản/tên sách; cập nhật thường xuyên 415 tên báo/tạp chí; cung cấp giáo trình cho 88 ngành đào tạo; lưu trữ 4.000 bản luận án tiến sĩ và luận văn thạc sĩ.
  • Nguồn tin điện tử: Bao gồm 5 CSDL trên CD-ROM; các CSDL trực tuyến ngoại văn bản quyền như ACM Digital Library on eBridge, IEEE Computer Sciences, ProQuest, ScienceDirect (SDOL), Omnifile (1.420 bài tạp chí toàn văn), EBSCO (hơn 1.500 tạp chí toàn văn), Blackwell-Synergy (hơn 750 tạp chí toàn văn), Project Euclid (Toán lý thuyết và thống kê ứng dụng của Đại học Cornell), SIAM Full Text Journal (Hội Toán học Mỹ); CSDL sách điện tử EBrary Academic Complete với 37.759 đầu sách toàn văn, SIAM eBooks, International Engineering Consortium; bài giảng số Synthesis.
  • Hợp tác trao đổi: Thiết lập quan hệ với gần 60 thư viện, viện nghiên cứu và tổ chức quốc tế (Đại học Cornell, Đại học Hawaii, Thư viện Quốc hội Mỹ, Quỹ Châu Á, Đại học Cambridge, Hội đồng Anh, Thư viện Quốc gia Australia, Ngân hàng Thế giới...).
• Hệ thống sản phẩm thông tin – thư viện:
  1. Hệ thống mục lục: Duy trì mục lục phiếu truyền thống với hơn 120.000 phiếu (sử dụng khung phân loại BBK cho kho sách Đại học Tổng hợp cũ; Bảng phân loại 19 lớp cho tài liệu trường Ngoại ngữ xuất bản trước năm 2002; khung phân loại DDC cho toàn bộ kho mở và tài liệu sau năm 2002); Mục lục truy nhập công cộng trực tuyến (OPAC) tích hợp trên phần mềm Libol 5.5.
  2. Thư mục: Thư mục tóm tắt luận án, luận văn sau đại học (Tập 1 xuất bản năm 2000 gồm 385 biểu ghi sắp xếp theo BBK); Thư mục chuyên đề (thư mục Đào tạo chất lượng cao, thư mục Đạo đức Hồ Chí Minh gồm 3 phần); Thư mục giới thiệu sách mới (biên soạn định kỳ hàng tháng theo khung DDC đăng trên Bản tin điện tử).
  3. Tạp chí tóm tắt và ấn phẩm: Tạp chí Bản tin điện tử (phát hành định kỳ hàng tháng từ năm 1997 dưới dạng bản in và bản điện tử); Kỷ yếu hội thảo khoa học 5 năm (năm 2002, dày 121 trang, 3 phần) và Kỷ yếu 10 năm thành lập Trung tâm (năm 2007, dày 242 trang, 4 phần).
  4. Cơ sở dữ liệu: CSDL tích hợp tài liệu nội sinh do Trung tâm tự xây dựng theo chuẩn MARC21, ISBD, ISO 2709 gồm 66.538 biểu ghi phản ánh hơn 271.000 bản tài liệu (trong đó CSDL sách: hơn 52.000 biểu ghi; tạp chí: hơn 2.000; giáo trình: 754; luận văn, luận án: hơn 1.000; đề tài NCKH: 378; bản đồ: 196); CSDL quản lý bạn đọc gồm hơn 14.000 hồ sơ tích hợp mã vạch; CSDL nhập khẩu trực tuyến và trên CD-ROM.
  5. Trang chủ (Website LIC): Vận hành từ tháng 9/2001 gồm 4 phần chính: Giới thiệu, Bản tin điện tử, Phần tra cứu và Nguồn lực thông tin.
  6. Nguồn học liệu trực tuyến (Đề án 2009): Số hóa và đóng gói theo chuẩn SCORM 09 cuốn giáo trình chuyên ngành (Di truyền học, Động vật có xương sống, Sinh học người, Các công ty xuyên quốc gia - Lý thuyết và thực tiễn, Kế toán quản trị, Kinh tế học, Cấu trúc nghĩa biểu hiện của câu, Ngữ pháp Tiếng Việt, Từ vựng Tiếng Việt); CSDL thư mục kết nối toàn văn hơn 15.000 trang tài liệu thuộc 3 khoa (Khoa Sinh học: 2.146 trang tạp chí, 816 trang sách/10 đầu sách; Khoa Ngôn ngữ học: 823 trang tạp chí, 1.110 trang sách/6 đầu sách; Khoa Quản trị Kinh doanh: 1.806 trang tạp chí, 4.023 trang sách/11 đầu sách); 06 bài giảng điện tử; quản trị qua hệ thống phần mềm 3 phân hệ (Quản trị học liệu, Thu thập dữ liệu tự động, Đánh chỉ mục).

Phân hệ học liệu trực tuyến Đề án 2009	Nội dung và quy mô cụ thể
Giáo trình số hóa chuẩn SCORM	09 cuốn giáo trình chuyên ngành thuộc lĩnh vực tự nhiên, xã hội, kinh tế
CSDL tài liệu chuyên ngành số hóa	Hơn 15.000 trang tài liệu toàn văn và tóm tắt của Khoa Sinh học, Ngôn ngữ học, Quản trị Kinh doanh
Bài giảng điện tử	06 bài giảng (Giải phẫu người, Giải phẫu thực vật, Màng sinh chất, Phân loại thực vật, Sinh thái nhân văn, Kinh tế vĩ mô)
Phần mềm quản trị học liệu	03 phân hệ: Quản trị nguồn học liệu, Thu thập dữ liệu tự động, Đánh chỉ mục

• Hệ thống dịch vụ thông tin – thư viện:
  1. Dịch vụ lưu hành tài liệu: Mượn về nhà (Sinh viên được mượn tối đa 10 cuốn: 8 giáo trình với thời hạn 1 học kỳ, 2 tài liệu tham khảo với thời hạn 10 ngày; Cán bộ được mượn 10 cuốn với thời hạn 15 ngày; Học viên cao học, NCS, cán bộ hợp đồng áp dụng chế độ ký cược tiền; Kho sách phục vụ mượn gồm: Phòng PVBĐ chung: 32.000 bản; Phòng PVBĐ KHXH&NV và KHTN: 125.000 bản; Phòng PVBĐ Ngoại ngữ: 48.000 bản; Khối lượng lưu thông đạt bình quân khoảng 35.000 lượt bạn đọc và trên 50.000 lượt tài liệu/tháng); Dịch vụ trả tài liệu (quy định xử lý phạt trễ hạn: quá hạn 1 ngày bị khóa thẻ 10 ngày); Dịch vụ đọc tại chỗ (áp dụng song song kho đóng qua thủ thư và kho mở tự phục vụ theo DDC; việc triển khai kho mở giúp số lượt bạn đọc tăng 1,5 lần và lượt tài liệu phục vụ tăng gần 10 lần).
  2. Dịch vụ truy cập Internet: 2 phòng máy với 50 máy vi tính nối mạng, áp dụng mức thu phí 1.000 VNĐ/giờ từ năm 2003; lưu lượng phục vụ đạt 100 - 150 lượt người/ngày; tích hợp tường lửa phối hợp với Viện Công nghệ ĐHQGHN.
  3. Dịch vụ đa phương tiện: Bố trí tại Phòng đọc Thượng Đình (336 Nguyễn Trãi) và Ký túc xá Mễ Trì; trang bị thiết bị khai thác CD-ROM, VCD, DVD, Cassette, Microfilm, Microfiche và tiếp sóng 22 kênh truyền hình trong nước, quốc tế.
  4. Các dịch vụ khác: Dịch vụ sao chụp tài liệu (Photocopy - áp dụng cơ chế đấu thầu kiểm soát giá); Dịch vụ hỏi - đáp thông tin và đào tạo người dùng tin; Hội nghị bạn đọc; Dịch vụ cung cấp thông tin theo yêu cầu đặt trước (SDI); Dịch vụ tra cứu tin qua OPAC; Dịch vụ triển lãm sách mới và sách chuyên đề.
• Đánh giá tổng hợp:
  • Ưu điểm: Vốn tài liệu lớn; ứng dụng tin học hóa đồng bộ với Libol 5.5 và công nghệ mã vạch; mô hình kho mở mang lại hiệu suất khai thác cao; hệ thống CSDL điện tử ngoại văn phong phú; đội ngũ cán bộ có trình độ chuyên môn cao.
  • Nhược điểm: Nguồn kinh phí hạn hẹp khiến hạ tầng công nghệ có dấu hiệu lạc hậu (chưa nâng cấp lên Libol 6.0); CSDL tích hợp còn tồn tại biểu ghi trùng lặp và xung đột ký hiệu phân loại do lịch sử sáp nhập nhiều thư viện; các sản phẩm thông tin gia tăng giá trị cao còn ít; thư mục sách mới đôi khi phát hành chậm; dịch vụ đa phương tiện chưa được bổ sung tài liệu thường xuyên.

Chương 3. Một số giải pháp nâng cao chất lượng sản phẩm và dịch vụ thông tin của Trung tâm trong thời gian tới

Dựa trên kết quả khảo sát và các hạn chế được chỉ ra ở Chương 2, tác giả đề xuất 7 nhóm giải pháp nhằm hoàn thiện hoạt động của Trung tâm:

1. Phát triển nguồn tin và nguồn lực thông tin: Tăng cường kinh phí bổ sung giáo trình, sách chuyên khảo và các CSDL trực tuyến chuyên ngành phù hợp với các chương trình đào tạo theo tín chỉ.
2. Phát triển, hoàn thiện các sản phẩm thông tin – thư viện: Nâng cao chất lượng các sản phẩm hiện có thông qua việc hiệu đính, chuẩn hóa dữ liệu trong CSDL tích hợp; xây dựng các sản phẩm thông tin mới có giá trị gia tăng cao như các bản tin tổng thuật, thư mục chuyên đề chuyên sâu.
3. Đa dạng hóa các loại hình dịch vụ thông tin – thư viện: Nâng cao chất lượng phục vụ tại các phòng đọc, phòng mượn; mở rộng các dịch vụ trực tuyến qua cổng thông tin; đầu tư nâng cấp trang thiết bị và tài liệu cho dịch vụ đa phương tiện.
4. Nâng cao trình độ nghiệp vụ của cán bộ thông tin – thư viện: Tổ chức các khóa đào tạo, bồi dưỡng định kỳ về tin học, ngoại ngữ và kỹ năng quản trị thư viện hiện đại cho đội ngũ 130 cán bộ.
5. Phát triển và hoàn thiện hạ tầng cơ sở thông tin: Nâng cấp hệ thống máy chủ, đường truyền mạng; chuyển đổi, nâng cấp phần mềm quản trị thư viện từ phiên bản Libol 5.5 lên Libol 6.0; mở rộng hệ thống máy trạm tra cứu OPAC.
6. Đào tạo đội ngũ người dùng tin: Tăng cường các lớp hướng dẫn kỹ năng tìm kiếm, khai thác thông tin và sử dụng các CSDL trực tuyến cho sinh viên ngay từ đầu khóa học.
7. Hợp tác, chia sẻ nguồn lực thông tin trong và ngoài nước: Đẩy mạnh liên kết với các thư viện thành viên trong Liên hiệp Thư viện đại học phía Bắc; duy trì và mở rộng trao đổi tài liệu với các tổ chức quốc tế.

Kết quả và đóng góp

• Kết quả chính kèm số liệu thực chứng:
  • Khóa luận đã hệ thống hóa toàn diện các số liệu nghiệp vụ của Trung tâm LIC: quy mô 750.145 bản/tên sách, 415 loại báo/tạp chí, 4.000 luận án/luận văn; CSDL thư mục tích hợp gồm 66.538 biểu ghi phản ánh trên 271.000 bản tài liệu; CSDL bạn đọc quản lý hơn 14.000 hồ sơ.
  • Phân tích hiệu quả chuyển đổi mô hình phục vụ: Chứng minh tính ưu việt của mô hình phòng đọc mở với số lượt bạn đọc tăng 1,5 lần và số lượt tài liệu phục vụ tăng gần 10 lần so với mô hình phòng đọc kho đóng.
  • Phản ánh chi tiết kết quả thử nghiệm Đề án học liệu trực tuyến năm 2009 với 09 giáo trình chuẩn SCORM, hơn 15.000 trang tài liệu số hóa của 3 khoa và 06 bài giảng điện tử.
• Hệ thống giải pháp đề xuất: Xây dựng 7 nhóm giải pháp mang tính hệ thống, gắn kết trực tiếp giữa công tác phát triển nguồn tin, chuẩn hóa CSDL, hiện đại hóa phần mềm quản trị (Libol 6.0) với việc đào tạo người dùng tin và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực.
• Đóng góp khoa học và thực tiễn: Khóa luận là một trong những công trình khảo sát chuyên sâu đầu tiên tại Đại học Quốc gia Hà Nội về mối tương quan giữa hoạt động thông tin – thư viện và phương thức đào tạo tín chỉ, cung cấp nguồn tư liệu thực tiễn phản ánh quá trình hiện đại hóa thư viện đại học Việt Nam trong giai đoạn 1997 - 2009.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế:
  • Nguồn dữ liệu nghiên cứu chủ yếu tập trung vào các số liệu thống kê nội bộ, tài liệu thứ cấp và phỏng vấn trực tiếp cán bộ, chưa tiến hành điều tra bảng hỏi diện rộng (khảo sát định lượng) trên toàn thể sinh viên và giảng viên của các trường đại học thành viên.
  • Đề án xây dựng nguồn học liệu trực tuyến được khảo sát tại thời điểm năm 2009 mới chỉ dừng lại ở giai đoạn triển khai thử nghiệm tại 3 khoa chuyên ngành (Sinh học, Ngôn ngữ học, Quản trị Kinh doanh), chưa đánh giá được hiệu quả trên quy mô toàn hệ thống ĐHQGHN.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Tiến hành các nghiên cứu định lượng chuyên sâu về hành vi tìm kiếm thông tin và mức độ thỏa mãn nhu cầu tin của sinh viên học chế tín chỉ.
  • Nghiên cứu mô hình tích hợp nguồn học liệu số hóa của Trung tâm vào các hệ thống quản trị học tập trực tuyến (LMS) của các trường đại học thành viên.
  • Đánh giá quá trình chuyển đổi dữ liệu và nâng cấp phần mềm quản trị thư viện từ Libol sang các hệ thống nguồn mở hoặc phần mềm thế hệ mới.

Giá trị tham khảo

• Đối tượng tham khảo:
  • Sinh viên, học viên cao học, nghiên cứu sinh chuyên ngành Khoa học Thông tin – Thư viện, Quản trị Thông tin, Quản trị Giáo dục Đại học.
  • Cán bộ quản lý thư viện, chuyên viên nghiệp vụ tại các trường đại học, cao đẳng đang thực hiện chuyển đổi phương thức phục vụ đáp ứng đào tạo theo hệ thống tín chỉ.
• Nội dung có giá trị tham khảo cao:
  • Chương 2: Phương pháp tổ chức, quản lý nguồn tin đa dạng (từ tài liệu in truyền thống, CSDL trực tuyến, CSDL luận văn/luận án đến học liệu số hóa chuẩn SCORM) và mô hình vận hành các dịch vụ lưu hành kho mở, dịch vụ SDI, dịch vụ Internet có thu phí.
  • Hệ thống tiêu chuẩn nghiệp vụ và quy trình xử lý hồi cố tài liệu khi sáp nhập nhiều thư viện thành viên có nền tảng phân loại khác nhau (BBK, 19 lớp, DDC).

Câu hỏi thường gặp

1. Cơ cấu nhân lực và trình độ chuyên môn của Trung tâm Thông tin – Thư viện ĐHQGHN tại thời điểm nghiên cứu được thống kê như thế nào?
Trả lời: Trung tâm có tổng số 130 cán bộ. Về trình độ chuyên môn: 01 Tiến sĩ, 09 Thạc sĩ, 83 Cử nhân, 37 Cao đẳng và Trung cấp. Về phân bổ công tác: Khối các phòng chức năng có 24 cán bộ; Khối các phòng chuyên môn, nghiệp vụ có 28 cán bộ; Khối các phòng phục vụ bạn đọc có 78 cán bộ.

2. Quy định về số lượng và thời hạn mượn tài liệu về nhà tại Trung tâm được thiết lập cụ thể ra sao?
Trả lời: Đối với sinh viên ĐHQGHN: được mượn tối đa 10 cuốn (trong đó giáo trình tối đa 8 cuốn với thời hạn 1 học kỳ; tài liệu tham khảo tối đa 2 cuốn với thời hạn 10 ngày). Đối với cán bộ ĐHQGHN: được mượn tối đa 10 cuốn với thời hạn 15 ngày. Học viên cao học, NCS và cán bộ hợp đồng áp dụng chế độ mượn tương tự sinh viên nhưng phải thực hiện ký cược tiền theo quy định. Tài liệu trả quá hạn 1 ngày sẽ bị khóa thẻ thư viện 10 ngày.

3. Vì sao hệ thống mục lục truyền thống của Trung tâm lại tồn tại đồng thời 3 khung phân loại khác nhau?
Trả lời: Do Trung tâm được thành lập trên cơ sở sáp nhập thư viện của nhiều trường đại học thành viên có lịch sử sử dụng khung phân loại khác nhau: khung BBK được dùng cho kho tài liệu của Thư viện trường Đại học Tổng hợp cũ (nay là phòng PVBĐ KHXH&NV và KHTN); Bảng phân loại thập tiến tổng hợp 19 lớp dùng cho kho sách trước năm 2002 của Thư viện trường Đại học Ngoại ngữ; khung phân loại DDC được dùng cho các kho mở, kho tra cứu chung và toàn bộ tài liệu bổ sung mới sau năm 2002. Việc duy trì các khung phân loại cũ cho các kho đóng nhằm tiết kiệm thời gian và kinh phí phân loại lại hàng trăm ngàn bản sách.

4. Đề án xây dựng nguồn học liệu trực tuyến năm 2009 của ĐHQGHN đã triển khai những sản phẩm cụ thể nào?
Trả lời: Đề án đã xây dựng: (1) 09 cuốn giáo trình chuyên ngành số hóa đóng gói theo chuẩn SCORM; (2) CSDL thư mục kết nối tóm tắt và toàn văn hơn 15.000 trang tài liệu thuộc 3 đơn vị: Khoa Sinh học (2.146 trang tạp chí, 816 trang sách/10 đầu), Khoa Ngôn ngữ học (823 trang tạp chí, 1.110 trang sách/6 đầu), Khoa Quản trị Kinh doanh (1.806 trang tạp chí, 4.023 trang sách/11 đầu); (3) 06 bài giảng điện tử; (4) Hệ thống phần mềm quản trị gồm 3 phân hệ (Quản trị nguồn học liệu, Thu thập dữ liệu tự động, Đánh chỉ mục).

5. Những hạn chế chính về mặt kỹ thuật và cơ sở dữ liệu mà tác giả đã chỉ ra tại Trung tâm là gì?
Trả lời: Trung tâm vẫn sử dụng phần mềm quản trị thư viện phiên bản Libol 5.5 trong khi thực tế đã có phiên bản Libol 6.0; CSDL tích hợp chưa được hiệu đính thường xuyên dẫn đến tình trạng trùng lặp biểu ghi và xung đột ký hiệu phân loại do quá trình hồi cố; các sản phẩm thông tin gia tăng giá trị cao còn hạn chế; dịch vụ đa phương tiện tại 2 điểm phục vụ chưa được cập nhật và bổ sung tài liệu định kỳ.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Thị Thu Phượng đã phản ánh một cách toàn diện và có hệ thống bức tranh hoạt động của Trung tâm Thông tin – Thư viện Đại học Quốc gia Hà Nội trong giai đoạn chuyển đổi sang phương thức đào tạo theo tín chỉ. Thông qua các dữ liệu thực tế về nguồn lực thông tin, hệ thống sản phẩm mục lục, CSDL điện tử và các dịch vụ lưu hành kho mở, công trình đã làm rõ vai trò thiết yếu của thư viện đại học trong việc hỗ trợ đổi mới giáo dục. Đồng thời, các hạn chế về công nghệ, CSDL và hệ thống 7 nhóm giải pháp do tác giả đề xuất mang lại giá trị tham khảo thực tiễn rõ ràng cho công tác quản trị và phát triển hoạt động thông tin – thư viện đại học.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Trung tâm Thông tin – Thư viện Đại học Quốc gia Hà Nội với phương thức đào tạo theo tín chỉ. Những sản phẩm và dịch vụ thông tin của Trung tâm phục vụ phương thức đào tạo theo tín chỉ. Một số giải pháp nâng cao chất lượng sản phẩm và dịch vụ thông tin của Trung tâm trong thời gian tới.

K50 Thông tin- Thư viện 7 Khoá luận tốt nghiệp Nguyễn Thị Thu Phượng CHƢƠNG 1. TRUNG TÂM THÔNG TIN THƢ VIỆN ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI VỚI PHƢƠNG THỨC ĐÀO TẠO THEO TÍN CHỈ 1. Khái quát quá trình hình thành và phát triển của Trung tâm. Trung tâm Thông tin -Thư viện, Đại học Quốc gia Hà Nội tên gọi tiếng Anh: Library and Information Center Vietnam National University, Hanoi .Tên giao dịch viết tắt: LIC.

Trung tâm Thông tin - Thư viện ĐHQGHN được thành lập theo quyết định số 66/TCCB ngày 14 tháng 2 năm 1997 của Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội trên cơ sở hợp nhất các thư viện của các trường đại học thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội. Trung tâm là một đơn vị sự nghiệp trực thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội, có tư cách pháp nhân, có con dấu và tài khoản riêng. Địa chỉ: C1, 144 Đường Xuân Thuỷ, quận Cầu Giấy, Hà Nội. Mục tiêu, nhiệm vụ chính trị quan trọng nhất mà Trung tâm được giao phó là: tổ chức, quản lý và cung cấp tin, tài liệu phục vụ tối đa nhu cầu thông tin - thư viện của đội ngũ cán bộ, giảng viên, sinh viên, học sinh trong toàn Đại học Quốc gia Hà Nội.

Năm 1999, sau khi tiếp nhận khu nhà 7 tầng tại Cầu Giấy làm trụ sở chính, Trung tâm đã nhanh chóng thiết lập hệ thống các phòng phục vụ bạn đọc đặt tại các khu làm việc, học tập và ký túc xá của Đại học Quốc gia Hà Nội. Do nắm bắt được chủ trương, kế hoạch phát triển và những nhiệm vụ chính của Đại học Quốc gia Hà Nội cũng như nhận thức về xu thế phát triển của ngành thông tin - thư viện trong nước và trên thế giới, con đường phát triển của Trung tâm đã được định hướng đúng đắn. Đó là: một mặt củng cố, K50 Thông tin- Thư viện 8 Khoá luận tốt nghiệp Nguyễn Thị Thu Phượng hoàn thiện các phương pháp xử lý nghiệp vụ và phục vụ truyền thống; mặt khác từng bước áp dụng công nghệ thông tin đưa Trung tâm trở thành một cơ quan thông tin - thư viện đại học hiện đại, nhằm thoả mãn tối đa nhu cầu thông tin phục vụ giảng dạy, học tập và nghiên cứu khoa học của thầy và trò Đại học Quốc gia Hà Nội. Trung tâm luôn chú trọng đào tạo và nâng cao trình độ chuyên môn đội ngũ cán bộ, là một trong những nhiệm vụ quan trọng hàng năm trong mục tiêu, chiến lược phát triển lâu dài.

Qua các khoá đào tạo, cán bộ nhân viên Trung tâm đã đạt được những kết quả đáng kể: kiến thức chuyên ngành về thông tin- thư viện được nâng cao; kỹ năng, tay nghề được rèn luyện và củng cố; tiếp cận và áp dụng khá thành thạo những quy trình, nguyên tắc, phương pháp mới đạt chuẩn về thông tin- thư viện và tin học hoá trong các khâu nghiệp vụ và phục vụ bạn đọc. Chức năng, nhiệm vụ, cơ cấu tổ chức và cơ sở vật chất của Trung tâm 1. Trung tâm có chức năng thông tin và thư viện phục vụ các công tác: Đào tạo, nghiên cứu khoa học, triển khai ứng dụng và quản lí của ĐHQGHN. Nhiệm vụ Trung tâm có nhiệm vụ nghiên cứu, thu thập, xử lí, thông báo và cung cấp tin, tư liệu về khoa học, giáo dục, ngoại ngữ và công nghệ phục vụ cán bộ và sinh viên ĐHQGHN cụ thể là: - Tham mưu cho quyết định của lãnh đạo về phương hướng tổ chức và hoạt động thông tin, tư liệu, thư viện nhằm phục vụ nghiên cứu khoa học, giảng dạy và học tập trong ĐHQGHN.

- Xây dựng kế hoạch ngắn hạn và chiến lược phát triển; tổ chức và điều phối toàn bộ hệ thống thông tin, tư liệu, thư viện trong ĐHQGHN. K50 Thông tin- Thư viện 9 Khoá luận tốt nghiệp Nguyễn Thị Thu Phượng - Thu thập, bổ sung - trao đổi, phân tích - xử lí tài liệu và tin. Tổ chức sắp xếp, lưu trữ, bảo quản kho tư liệu ĐHQGHN bao gồm tất cả các loại hình ấn phẩm và vật mang tin. - Xây dựng hệ thống tra cứu tìm tin thích hợp; thiết lập mạng lưới truy nhập và tìm kiếm thông tin tự động hoá; tổ chức cho toàn thể bạn đọc trong ĐHQGHN khai thác, sử dụng thuận lợi và có hiệu quả kho tin và tài liệu của Trung tâm và các nguồn tin bên ngoài.

- Thu nhận lưu chiểu những xuất bản phẩm do ĐHQGHN xuất bản, các luận án tiến sĩ, luận văn thạc sĩ bảo vệ tại ĐHQGHN hoặc người viết là cán bộ, sinh viên ĐHQGHN; Những báo cáo tổng kết của các đề tài nghiên cứu cấp ĐHQGHN và cấp Nhà nước đã được nghiệm thu đánh giá do các đơn vị thuộc ĐHQGHN chủ trì hoặc do cán bộ ĐHQGHN thực hiện. Xây dựng các cơ sở dữ liệu đặc thù của ĐHQGHN, xuất bản các ấn phẩm thông tin tóm tắt, thông tin chuyên đề phục vụ công tác quản lí, nghiên cứu khoa học và đào tạo. - Nghiên cứu khoa học thông tin, tư liệu, thư viện, góp phần xây dựng lý luận khoa học chuyên ngành. ứng dụng những thành tựu khoa học và kỹ thuật mới vào xử lí và phục vụ thông tin, thư viện.

- Tổ chức đào tạo và bồi dưỡng nhằm nâng cao trình độ tổ chức, xử lí, cung cấp tin và tài liệu của đội ngũ cán bộ thông tin, tư liệu, thư viện. Trang bị kiến thức về hình thức cấu trúc cung cấp tin, về phương pháp tra cứu, tìm kiếm tin và sử dụng thư viện cho cán bộ và sinh viên ĐHQGHN. - Phát triển quan hệ trao đổi, hợp tác trực tiếp với các trung tâm thông tin, thư viện, các tổ chức khoa học, các trường đại học trong và ngoài nước. Tham gia tổ chức và điều hành Liên hiệp thư viện các trường đại học và Hiệp hội Thông tin - Thư viện Việt nam.

Tham gia các hiệp hội thư viện quốc tế. K50 Thông tin- Thư viện 10 Khoá luận tốt nghiệp Nguyễn Thị Thu Phượng Làm đầu mối nối mạng hệ thống thông tin - thư viện ĐHQGHN và ngành đại học vào mạng quốc gia, khu vực và thế giới. - Tổ chức và quản lí đội ngũ cán bộ, kho tài liệu, cơ sở hạ tầng và các tài sản khác của Trung tâm phù hợp với chức năng, nhiệm vụ được giao theo quy định của ĐHQGHN.3 Cơ cấu tổ chức Trung tâm được tổ chức theo quyết định số 947/TCCB của Giám đốc Đại học Quốc Gia Hà Nội (ĐHQGHN) ngày 21/04/1998 với sơ đồ tổ chức như sau: K50 Thông tin- Thư viện 11 Khoá luận tốt nghiệp Nguyễn Thị Thu Phượng Công đoàn Giám đốc Chi bộ PGĐ C.V Hội đồng khoa học Phòng Phòng Phòng Phòng Phòng Phòng tài Hành chính- Bổ sung- Phân loại- Thông tin máy tính vụ Tổng hợp Trao đối Biên mục Thư mục & mạng Phòng PV P.PV ĐH Ngoại chi ĐHKH ĐHKH Cầu giấy ngữ nhánh XHNV KHTN Phòng Phòng Phòng Phòng tra cứu đọc mượn CSDL Online chủ đề hồi cố NGƢỜI Phòng Phòng đọc Phòng Phòng đọc DÙNG đọc TL bảo kho mở truyền thống đặc biệt quản TIN Phòng đọc Phòng truy cập Multimedia internet, intranet S¬ ®å tæ chøc cña Trung t©m Th«ng tin-Th- viÖn §HQG Hµ Néi K50 Thông tin- Thư viện 12 Khoá luận tốt nghiệp Nguyễn Thị Thu Phượng 1. Cơ sở vật chất kỹ thuật và trang thiết bị Cơ sở vật chất trang thiết bị là một trong những điều kiện quan trọng tác động trực tiếp đến mọi hoạt động của cơ quan thông tin.

Hiện nay Trung tâm đã có phòng đọc khang trang, thoáng mát với hệ thống điều hòa hoạt động liên tục, có đủ khả năng phục vụ cho bạn đọc trong các ngày làm việc. Đây không chỉ là môi trường thuận lợi cho việc bảo quản nguồn lực thông tin, trang thiết bị, nơi làm việc của cán bộ mà còn là nơi khai thác thông tin lý tưởng cho mọi đối tượng người dùng tin. Hầu hết cán bộ ở Trung tâm đã được trang bị máy tính để phục vụ công việc, đây là một thuận lợi mà không phải cơ quan thông tin nào cũng có được. Ngoài ra để phục vụ nhu cầu sao chụp tài liệu cho người dùng tin cũng như tài liệu để lưu trữ, Trung tâm đã trang bị máy photocopy và các phương tiện truyền tin khác như điện thoại, fax,… Trung tâm hiện có đội ngũ cán bộ gồm 130 người, trong đó có 01 tiến sĩ, 09 thạc sĩ, 83 cử nhân, 37 cao đẳng và trung cấp.

Đội ngũ cán bộ của Trung tâm được phân bổ như sau: Khối các phòng chức năng: 24 cán bộ Khối các phòng chuyên môn, nghiệp vụ: 28 cán bộ Khối các phòng phục vụ bạn đọc: 78 cán bộ Nhìn chung đội ngũ cán bộ của Trung tâm có trình độ chuyên môn nghiệp vụ vững vàng, giàu kinh nghiệm, có khả năng hướng dẫn người dùng tin trong việc định hướng và tìm kiếm thông tin. Để đội ngũ cán bộ có thể đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của cơ chế thị trường, Trung tâm đã thực hiện việc đào tạo nghiệp vụ cho cán bộ cả ở trong và ngoài nước. Các cán bộ của Trung tâm sau khi được tập huấn phần lớn đều K50 Thông tin- Thư viện 13 Khoá luận tốt nghiệp Nguyễn Thị Thu Phượng đã có đủ kiến thức và năng lực thực tiễn đưa hoạt động thông tin-thư viện của Trung tâm tiếp tục phát triển, hội nhập với quốc tế và khu vực. Phƣơng thức đào tạo tín chỉ với hoạt động thông tin – thƣ viện của Trung tâm.

Đào tạo theo hệ thống tín chỉ, lần đầu tiên được tổ chức tại trường đại học Harvard, Hoa kỳ vào năm 1872, sau đó lan rộng ra khắp Bắc Mỹ và thế giới. Đây là phương thức đào tạo theo triết lý “Tôn trọng người học, xem người học là trung tâm của quá trình đào tạo”. Theo đánh giá của Tổ chức ngân hàng thế giới (World Bank), thì đào tạo theo hệ thống tín chỉ, không chỉ có hiệu quả đối với các nước phát triển mà còn rất hiệu quả đối với các nước đang phát triển. Trong “Chương trình hành động của chính phủ” thực hiện nghị quyết số 37/2004/QH 11 khóa XI, kỳ họp thứ sáu của Quốc hội về giáo dục đã chỉ rõ: “Mở rộng, áp dụng học chế tín chỉ trong đào tạo đại học, cao đẳng, trung học chuyên nghiệp …”.