THƯ MỤC VÀ MÔ TẢ HỌC THUẬT: SÁCH GIÁO KHOA ÂM NHẠC 10

Tổng quan về giáo trình (250-300 từ)

Âm nhạc 10 là sách giáo khoa thuộc Chương trình Giáo dục phổ thông cấp Trung học phổ thông, được Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo phê duyệt sử dụng trong các cơ sở giáo dục phổ thông theo Quyết định số 442/QĐ-BGDĐT ngày 28/01/2022. Sách do Nhà xuất bản Đại học Huế phát hành, được biên soạn bởi tập thể tác giả: Nguyễn Hoàng Hậu (Tổng Chủ biên), Tạ Hoàng Mai Anh (Chủ biên), Hoàng Hoa và Đỗ Thanh Hiên.

Trong cấu trúc chương trình giáo dục phổ thông mới, môn Âm nhạc ở cấp Trung học phổ thông là môn học lựa chọn theo nguyện vọng và định hướng năng khiếu nghề nghiệp của học sinh, tiếp nối nền tảng 9 năm học âm nhạc ở cấp Tiểu học và Trung học cơ sở. Mục tiêu của tài liệu nhằm phát triển năng lực âm nhạc toàn diện cho người học thông qua việc tiếp nhận tri thức lí thuyết, rèn luyện kỹ năng thực hành diễn tấu và hình thành tư duy thẩm mỹ, lịch sử âm nhạc.

Cấu trúc giáo trình bao gồm hai phần chính:

  • Phần 1: Kiến thức chung: Gồm 8 chủ đề học tập, triển khai đồng bộ qua 6 mạch nội dung chuyên môn (Hát, Nghe nhạc, Đọc nhạc, Lí thuyết âm nhạc, Nhạc cụ, Thường thức âm nhạc).
  • Phần 2: Lựa chọn: Gồm 8 bài học chuyên sâu định hướng theo phân môn Hát hoặc phân môn Nhạc cụ.

Giáo trình tiếp cận tiến trình dạy học qua chu trình 4 hoạt động sư phạm chuẩn hóa: Mở đầu, Kiến thức mới, Luyện tập, Vận dụng, kết hợp các hoạt động trải nghiệm, khám phá và hệ thống câu hỏi, bài tập thực hành.

Nội dung kiến thức cốt lõi (500-600 từ)

Các chương/chủ đề chính

Phần Kiến thức chung của tài liệu được thiết kế thành 8 chủ đề chính:

  • Chủ đề 1: Quê hương Việt Nam yêu dấu: Khai thác bài hát Đến với con người Việt Nam tôi (Xuân Nghĩa, 2001) và Giai điệu Tổ quốc (Trần Tiến); bài đọc nhạc số 1 (Tạ Hoàng Mai Anh); giới thiệu khái niệm quãng, phân loại quãng; khái quát 9 giai đoạn lịch sử âm nhạc phương Tây.
  • Chủ đề 2: Khúc hát dân ca: Nghiên cứu bài dân ca Nam Bộ Lí đất dòng (sưu tầm: Trần Kiết Tường) và tác phẩm Những cô gái Quan họ (Phó Đức Phương); bài đọc nhạc số 2 (Nguyễn Hoàng Hậu); lí thuyết về điệu thức, gam, giọng Son trưởng (G-major); thường thức âm nhạc thời kì Nguyên thuỷ, Cổ đại và Trung cổ.
  • Chủ đề 3: Tri ân thầy cô: Thực hành bài hát Nhớ ơn thầy cô (Nguyễn Ngọc Thiện) và nghe nhạc Bài ca người giáo viên nhân dân (Hoàng Vân); bài đọc nhạc số 3 (Tạ Hoàng Mai Anh); hệ thống hợp âm ba chính, hợp âm ba phụ, hợp âm bảy át của giọng Son trưởng; tìm hiểu âm nhạc thời kì Phục hưng và Tiền Cổ điển (Baroque).
  • Chủ đề 4: Nhớ về Bác: Tác phẩm Những bông hoa trong vườn Bác (Văn Dung, 1977) và Hồ Chí Minh đẹp nhất tên Người (Trần Kiết Tường, 1962); bài đọc nhạc số 4 (Tạ Hoàng Mai Anh); hệ thống thuật ngữ âm nhạc tiếng Ý về tính chất, nhịp độ, cường độ; cấu trúc 4 bộ nhạc cụ trong dàn nhạc giao hưởng.
  • Chủ đề 5: Mùa xuân: Phân tích ca khúc Mùa xuân đầu tiên (Văn Cao, 1976) và trích đoạn Spring trong tổ khúc Four Seasons (A. Vivaldi); bài đọc nhạc số 5 (Tạ Hoàng Mai Anh); giọng Mi thứ tự nhiên và Mi thứ hoà thanh (e-minor); giai đoạn âm nhạc Cổ điển và các nhạc sĩ W.A. Mozart, L.v. Beethoven.
  • Chủ đề 6: Hành khúc tuổi trẻ: Khai thác bài hát Hát mãi khúc quân hành (Diệp Minh Tuyền, 1984) và bản nhạc Marche Militaire (Franz Schubert); bài đọc nhạc số 6 (Hoàng Hoa); cấu trúc 4 chương của thể loại giao hưởng (Symphony).
  • Chủ đề 7: Hát ru: Tìm hiểu dân ca Xơ-đăng Ru em (Lê Toàn Hùng sưu tầm, phỏng dịch) và bài hát Ru con mùa đông (Đặng Hữu Phúc, Phan Đan, 1986); bài đọc nhạc số 7 (Nguyễn Hoàng Hậu); hệ thống hợp âm ba và hợp âm bảy át của giọng Mi thứ hoà thanh; giai đoạn âm nhạc Lãng mạn thế kỉ XIX.
  • Chủ đề 8: Bài ca hoà bình: Thực hành hợp xướng 3 bè Bài ca hoà bình; bài đọc nhạc số 8; đối chiếu tính chất âm nhạc giữa giọng trưởng và giọng thứ; âm nhạc thế kỉ XX.

Progression logic của giáo trình đi từ cấu trúc đơn âm sang đa âm, từ quan hệ quãng đơn vị đến hệ thống điệu thức, gam, giọng song song (Son trưởng - Mi thứ) và tiến trình lịch sử âm nhạc phương Tây từ thời kì sơ khai đến thế kỉ XX.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

  • Hệ thống nhạc lí cơ bản: Định nghĩa quãng (khoảng cách giữa hai cao độ; âm gốc, âm ngọn), quãng đơn, quãng diatonic, quãng giai điệu, quãng hoà thanh, tính chất quãng thuận - nghịch; cách xác định độ lớn số lượng (số bậc) và độ lớn chất lượng (số cung và nửa cung).
  • Điệu thức, Gam và Giọng: Mối tương quan giữa âm ổn định (bậc I, III, V) và âm không ổn định; cấu trúc thang âm điệu thức trưởng (dur/major) và điệu thức thứ (moll/minor); cấu trúc gam Son trưởng (1 dấu thăng Pha#) và gam Mi thứ tự nhiên/hoà thanh (bậc VII Rê# tăng nửa cung).
  • Cấu trúc Hoà âm: Định nghĩa hợp âm ba, phân loại hợp âm ba chính (thành lập trên bậc I, IV, V) và hợp âm ba phụ; hợp âm chủ; hợp âm bảy át ($V_7$) hướng về hợp âm chủ trong giọng Son trưởng ($D_7$) và Mi thứ hoà thanh ($B_7$).
  • Thuật ngữ âm nhạc quốc tế (tiếng Ý): Tính chất (animato, cantabile, dolce, espressivo, marcato, scherzando, tranquillo); Nhịp độ (Adagio, Andante, Moderato, Allegro, Vivace, Presto, Prestissimo); Nhịp độ biến đổi (a tempo, rit., rall., rubato, accel.); Cường độ biến đổi (poco p, poco f, sf, rf).
  • Khí nhạc học và Lịch sử âm nhạc: Cấu trúc 4 bộ nhạc cụ giao hưởng (Bộ Dây: Violin, Viola, Violoncello, Contrabass; Bộ Gỗ: Flute, Oboe, Clarinet, Bassoon; Bộ Đồng: Trumpet, French Horn, Trombone, Tuba; Bộ Gõ: có cao độ như Timpani, Xylophone, Marimba và không có cao độ như Cymbals, Snare Drum, Bass Drum); sơ đồ vị trí dàn nhạc giao hưởng; cấu trúc 4 chương của bản giao hưởng cổ điển.

Kỹ năng phát triển

  • Kỹ năng thực hành kỹ thuật: Kỹ thuật hát đơn ca, tốp ca, xử lý đảo phách, hát bè quãng 3 và hát hợp xướng 3 bè; đọc nhạc xướng âm đúng cao độ, trường độ kết hợp đánh nhịp và gõ phách; kỹ thuật bấm hợp âm trên đàn ukulele (G, D, C, Em, Am, Bm...); kỹ thuật luyện ngón quãng 2, quãng 3 và diễn tấu giai điệu trên kèn phím.
  • Kỹ năng phân tích tác phẩm: Phân chia đoạn nhạc, câu nhạc trong cấu trúc ca khúc; phân tích thang âm 5 âm (ngũ cung) trong dân ca Việt Nam; nhận diện âm sắc từng bộ nhạc cụ và phân tích hình thức bản nhạc giao hưởng qua thính giác.
  • Kỹ năng ứng dụng và sáng tạo: Ứng dụng gõ đệm tiết tấu bằng nhạc cụ tự làm từ vật liệu sẵn có (vỏ dừa, hộp kim loại) và động tác cơ thể (body percussion); sáng tác giai điệu ngắn dựa trên mẫu tiết tấu cho trước ở giọng Son trưởng.

Phương pháp giảng dạy và học tập (300-350 từ)

Giáo trình áp dụng mô hình tổ chức dạy học tích hợp 4 bước sư phạm chuẩn hóa:

  1. Mở đầu: Khởi động thông qua các trò chơi nối từ, hát các câu hát theo chủ đề địa danh, nhận diện thể loại âm nhạc để kết nối trải nghiệm của học sinh với bài học.
  2. Kiến thức mới: Tiếp cận tác phẩm âm nhạc cụ thể (ca khúc, bản nhạc không lời), từ đó phân tích và rút ra các khái niệm nhạc lí, kiến thức lịch sử âm nhạc.
  3. Luyện tập: Tổ chức thực hành xướng âm đọc nhạc theo các mẫu tiết tấu, luyện ngón trên kèn phím, bấm hợp âm đàn ukulele và gõ đệm theo phách/tiết tấu.
  4. Vận dụng: Khuyến khích học sinh dàn dựng biểu diễn bài hát dưới hình thức song ca, tốp ca; kết hợp động tác cơ thể; chế tạo nhạc cụ gõ từ vật liệu tái chế (vỏ dừa, vỏ hộp kim loại); viết giai điệu ngắn dựa trên tiết tấu cho trước.

Hệ thống đánh giá dựa trên mức độ đáp ứng các yêu cầu cần đạt được nêu cụ thể ở đầu mỗi chủ đề:

  • Đánh giá khả năng hát đúng cao độ, trường độ, sắc thái và khả năng hát bè.
  • Đánh giá năng lực đọc nhạc kết hợp đánh nhịp hoặc gõ đệm.
  • Đánh giá kỹ năng diễn tấu nhạc cụ gõ, kèn phím hoặc ukulele.
  • Đánh giá khả năng nhận biết, giải thích các thuật ngữ nhạc lí và phân biệt các giai đoạn lịch sử âm nhạc.

Đối với hoạt động tự học, giáo trình cung cấp bảng tra cứu thuật ngữ tiếng Ý, sơ đồ thế bấm hợp âm ukulele, bài luyện ngón kèn phím có đánh số ngón tay (1 đến 5) và các mẫu tiết tấu trực quan giúp người học tự luyện tập độc lập.

Điểm nổi bật và cập nhật (250-300 từ)

  • Chuẩn hóa theo Chương trình GDPT 2018: Sách được thiết kế cho môn học lựa chọn ở cấp THPT theo Quyết định số 442/QĐ-BGDĐT, phân hóa rõ rệt thành hai phân vùng: Kiến thức chung (tích hợp 6 mạch nội dung) và Phần lựa chọn chuyên sâu (Hát hoặc Nhạc cụ).
  • Hệ thống hóa lịch sử âm nhạc phương Tây toàn diện: Phân kì chi tiết 9 giai đoạn lịch sử âm nhạc (Nguyên thuỷ, Cổ đại, Trung cổ, Phục hưng, Tiền Cổ điển/Baroque, Cổ điển, Lãng mạn, Thế kỉ XX...) gắn liền với tác gia tiêu biểu (G. Pierluigi da Palestrina, G. Gabrieli, A. Vivaldi, J.S. Bach, G.F. Händel, W.A. Mozart, L.v. Beethoven, F. Schubert, P.I. Tchaikovsky, F. Chopin...).
  • Cân bằng di sản âm nhạc dân tộc và tác phẩm kinh điển: Tích hợp các làn điệu dân ca đặc trưng vùng miền (dân ca Quan họ Bắc Bộ qua tác phẩm của Phó Đức Phương, dân ca Nam Bộ Lí đất dòng, dân ca Xơ-đăng Ru em) cùng các tác phẩm khí nhạc thính phòng, giao hưởng thế giới (Concerto violin Mi thứ của Mendelssohn, Marche Militaire của Schubert, Spring của Vivaldi, Giao hưởng số 6 của Beethoven).
  • Đưa nhạc cụ thực hành phổ thông vào nhà trường: Bên cạnh nhạc cụ gõ tiết tấu truyền thống, giáo trình tích hợp trực tiếp kèn phím (diễn tấu giai điệu) và đàn ukulele (diễn tấu hoà âm), mở rộng khả năng thực hành khí nhạc của học sinh.

Đối tượng sử dụng giáo trình (200-250 từ)

  • Học sinh lớp 10 Trung học phổ thông: Dành cho học sinh lựa chọn môn Âm nhạc trong tổ hợp môn học tự chọn, định hướng phát triển năng khiếu nghệ thuật hoặc chuẩn bị thi tuyển vào các ngành đào tạo nghệ thuật, sư phạm âm nhạc.
  • Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần nắm vững các kiến thức âm nhạc cơ bản đã học trong 9 năm cấp Tiểu học và THCS, bao gồm: nhận biết nốt nhạc trên khuông (khoá Sol), các hình nốt cơ bản (nốt đen, móc đơn, nốt trắng, nốt tròn), các loại nhịp đơn giản ($2/4, 3/4, 4/4$) và kỹ năng xướng âm bước đầu.
  • Giáo viên môn Âm nhạc: Sử dụng làm tài liệu giảng dạy chính khoá tại các trường THPT, căn cứ vào các mạch nội dung và yêu cầu cần đạt để thiết kế giáo án, bài kiểm tra đánh giá định kỳ và thường xuyên.
  • Người tự học và nghiên cứu căn bản: Dùng làm tài liệu tham khảo để nắm vững hệ thống lí thuyết âm nhạc cơ bản (quãng, điệu thức, giọng Son trưởng/Mi thứ, hợp âm) và kỹ thuật chơi nhạc cụ căn bản (ukulele, kèn phím).

Câu hỏi thường gặp (250-300 từ)

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng nào?

Giáo trình được biên soạn phục vụ học sinh lớp 10 THPT học môn Âm nhạc theo diện môn lựa chọn, giáo viên âm nhạc phổ thông, và người bắt đầu học nhạc lí, nhạc cụ cơ bản.

2. Cần có kiến thức nền tảng nào trước khi học giáo trình này?

Người học cần có kiến thức cơ bản về đọc nốt nhạc trên khoá Sol, nhận biết các hình nốt, phách, nhịp cơ bản đã được trang bị trong chương trình âm nhạc 9 năm cấp Tiểu học và THCS.

3. Điểm khác biệt của giáo trình so với các tài liệu âm nhạc khác là gì?

Sách tích hợp đồng thời 6 mạch nội dung (Hát, Nghe nhạc, Đọc nhạc, Nhạc cụ, Lí thuyết, Thường thức) trong từng chủ đề; đưa đàn ukulele, kèn phím vào thực hành diễn tấu và khái quát trọn vẹn 9 thời kì lịch sử âm nhạc phương Tây.

4. Làm thế nào để tự học giáo trình này đạt hiệu quả?

Người học cần kết hợp đọc nhạc lí với thực hành trực tiếp: sử dụng đàn ukulele để bấm các vòng hợp âm mẫu, tập xướng âm các bài đọc nhạc kết hợp gõ phách, và tra cứu nghe các trích đoạn tác phẩm giao hưởng được dẫn nguồn trong sách.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo giáo trình không?

Giáo trình bao gồm Phần 2 (Chuyên đề lựa chọn sâu về Hát hoặc Nhạc cụ), bản nhạc phổ chi tiết kèm lời, hệ thống thuật ngữ tiếng Ý tra cứu và các sơ đồ minh họa thế bấm ngón nhạc cụ.

Kết luận (150 từ)

Giáo trình Âm nhạc 10 (Nhà xuất bản Đại học Huế) cung cấp cấu trúc học liệu chuẩn mực, tích hợp chặt chẽ giữa lí thuyết âm nhạc hàn lâm và kỹ năng thực hành diễn tấu. Lộ trình học tập của sách dẫn dắt học sinh từ việc nhận thức các yếu tố âm nhạc đơn lẻ (quãng, tiết tấu) đến việc làm chủ các hệ thống điệu thức, giọng Son trưởng, giọng Mi thứ, hợp âm ba, hợp âm bảy át và diễn xướng đa bè. Đây là tài liệu cốt lõi giúp chuẩn hóa kiến thức âm nhạc bậc trung học phổ thông, hỗ trợ giáo viên tổ chức hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực và tạo nền tảng vững chắc cho học sinh có định hướng học tập chuyên sâu trong lĩnh vực nghệ thuật âm nhạc.