Tổng quan về giáo trình

Tài liệu tìm hiểu chương trình môn Âm nhạc (Trong Chương trình Giáo dục phổ thông 2018) được biên soạn bởi nhóm tác giả: TS. Lê Anh Tuấn (Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam - Chủ biên chương trình môn Âm nhạc 2018), TS. Đỗ Thanh Hiên (Trường Đại học Thủ đô Hà Nội) và TS. Hồ Ngọc Khải (Trường Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh), do Trường Đại học Sư phạm Hà Nội phát hành năm 2019.

+-------------------------------------------------------------------------+
|                CẤU TRÚC GIAI ĐOẠN MÔN ÂM NHẠC GDPT 2018                 |
+-------------------------------------------------------------------------+
| • Lớp 1 - Lớp 9  : Giai đoạn giáo dục cơ bản (Nội dung bắt buộc)        |
| • Lớp 10 - Lớp 12: Giai đoạn định hướng nghề nghiệp (Môn học lựa chọn)  |
+-------------------------------------------------------------------------+

Về vị trí đào tạo, tài liệu xác định môn Âm nhạc là môn học cốt lõi thuộc nhóm môn Giáo dục nghệ thuật. Nội dung môn học được thiết kế xuyên suốt qua hai giai đoạn: Giai đoạn giáo dục cơ bản (bắt buộc từ lớp 1 đến lớp 9) và Giai đoạn giáo dục định hướng nghề nghiệp (môn học lựa chọn từ lớp 10 đến lớp 12).

Mục tiêu học tập tập trung vào việc hình thành và phát triển ở học sinh năng lực âm nhạc – một biểu hiện chuyên biệt của năng lực thẩm mĩ, bao gồm 3 thành phần cốt lõi:

  1. Thể hiện âm nhạc;
  2. Cảm thụ và hiểu biết âm nhạc;
  3. Ứng dụng và sáng tạo âm nhạc.

Đồng thời, chương trình góp phần phát triển 5 phẩm chất chủ yếu (yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực, trách nhiệm) và 3 nhóm năng lực chung (tự chủ và tự học, giao tiếp và hợp tác, giải quyết vấn đề và sáng tạo).

Về cấu trúc và cách tiếp cận, tài liệu kết hợp giữa nguyên tắc đồng tâm và tuyến tính, bảo đảm tính tích hợp cao ở cấp tiểu học và phân hóa dần ở cấp trung học cơ sở và trung học phổ thông. Điểm đặc thù của tài liệu là cung cấp khung lý thuyết chương trình chuẩn hóa gắn liền với hệ thống bài tập thực hành, bài soạn mẫu và tiêu chí đánh giá cho từng cấp học.


Nội dung kiến thức cốt lõi

+-------------------------------------------------------------------------+
|                  6 MẠCH NỘI DUNG GIÁO DỤC CỐT LÕI                       |
+-------------------------------------------------------------------------+
| [Nhóm Kỹ năng thực hành]       | [Nhóm Kiến thức phổ thông]             |
| 1. Hát                         | 5. Lí thuyết âm nhạc                   |
| 2. Nhạc cụ                     | 6. Thường thức âm nhạc                 |
| 3. Nghe nhạc                   |                                        |
| 4. Đọc nhạc                    |                                        |
+-------------------------------------------------------------------------+

Các chương và chủ đề chính

Nội dung tài liệu được triển khai qua 8 phần chuyên mục chính với logic phát triển từ lý luận đến thực hành sư phạm:

  • I. Đặc điểm môn học: Xác định vị trí môn học trong nhóm Giáo dục nghệ thuật; vai trò và tính chất ở giai đoạn cơ bản (lớp 1–9) và giai đoạn định hướng nghề nghiệp (lớp 10–12); mối liên hệ liên môn với Mĩ thuật và các môn học khác.
  • II. Quan điểm xây dựng chương trình: Xác lập nguyên tắc phát triển năng lực thẩm mĩ, kết hợp giữa đồng tâm và tuyến tính, bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc và tiếp thu kinh nghiệm quốc tế, bảo đảm nội dung cốt lõi thống nhất đi kèm tính mở theo vùng miền.
  • III. Mục tiêu chương trình: Hệ thống hóa mục tiêu chung và mục tiêu chi tiết cho từng cấp học (Tiểu học, THCS, THPT).
  • IV. Yêu cầu cần đạt: Quy định chi tiết các chỉ báo hành vi của 3 thành phần năng lực đặc thù (Thể hiện âm nhạc, Cảm thụ và hiểu biết âm nhạc, Ứng dụng và sáng tạo âm nhạc) theo từng cấp lớp.
  • V. Nội dung giáo dục: Trình bày 6 mạch nội dung cốt lõi (Hát, Nghe nhạc, Đọc nhạc, Nhạc cụ, Lí thuyết âm nhạc, Thường thức âm nhạc) và hệ thống 9 chuyên đề học tập lựa chọn ở cấp THPT (từ chuyên đề 10.1 đến 12.3).
  • VI. Phương pháp giáo dục: Phân tích các nền tảng phương pháp sư phạm âm nhạc quốc tế (Dalcroze, Kodály, Orff Schulwerk, Suzuki, Gordon), định hướng tổ chức hoạt động và cấu trúc thiết kế giáo án.
  • VII. Đánh giá kết quả giáo dục: Phân loại các hình thức đánh giá (chẩn đoán, thường xuyên, định kì; định tính, định lượng) dựa theo yêu cầu cần đạt và Thông tư 22 của Bộ Giáo dục và Đào tạo.
  • VIII. Thiết bị dạy học và Tài liệu tham khảo: Danh mục phương tiện và nguồn tài liệu nghiên cứu.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Tài liệu thiết lập hệ thống tri thức âm nhạc chuẩn mực thông qua hai nhóm mạch nội dung:

  • Nhóm phát triển kĩ năng âm nhạc: Bao gồm kỹ thuật ca hát (bài hát học sinh, dân ca Việt Nam, bài hát nước ngoài; hát bè hòa âm, bè đuổi, xướng - xô); kỹ thuật đọc nhạc (hệ thống giọng Đô trưởng, La thứ, Son trưởng, Mi thứ, Pha trưởng, Rê thứ); kỹ năng chơi nhạc cụ tiết tấu, giai điệu và hòa âm; kỹ năng nghe nhạc có lời và nhạc không lời.
  • Nhóm cung cấp kiến thức âm nhạc phổ thông: Bao gồm hệ thống lý thuyết âm nhạc (ký hiệu âm nhạc, các loại nhịp, nhịp lấy đà, hợp âm ba, hợp âm bảy); thường thức âm nhạc (nhận biết nhạc cụ, câu chuyện âm nhạc, tác giả - tác phẩm cổ điển thế giới và Việt Nam, hình thức biểu diễn và vai trò của âm nhạc trong đời sống).
  • Kiến thức chuyên đề chuyên sâu cấp THPT: Gồm lý thuyết điệu thức - hòa âm (Chuyên đề 10.1, 10.2, 10.3), kỹ năng thực hành biểu diễn và chỉ huy (Chuyên đề 11.1, 11.2, 11.3), cùng ứng dụng công nghệ âm nhạc (Chuyên đề 12.1 về phần mềm chép nhạc, Chuyên đề 12.2 về biên tập âm thanh và thu âm, Chuyên đề 12.3 về phần mềm hòa âm tự động).

Kỹ năng phát triển

  • Kỹ năng thực hành chuyên môn: Sử dụng nhạc cụ gõ, sáo recorder, kèn phím (melodion), đàn ukulele và nhạc cụ cơ thể (body percussion); kỹ năng đọc nhạc theo ký hiệu bàn tay (hand signs) và nốt nhạc hình tượng; kỹ năng biểu diễn thanh nhạc đơn ca, song ca, tốp ca.
  • Kỹ năng phân tích và cảm thụ: Nhận biết cấu trúc hình thức bài hát/bản nhạc (câu, đoạn, nét nhạc lặp lại hoặc tương phản); nhận diện tính chất âm thanh, phương tiện diễn tả, loại hình nhạc cụ và phong cách biểu diễn thông qua các tác phẩm kinh điển của Mozart, Beethoven, Vivaldi, Saint-Saëns, Chopin, Debussy, Rimsky-Korsakov...
  • Kỹ năng sáng tạo và sư phạm: Vận dụng vật dụng sẵn có (cốc nhựa, thanh phách) để tạo tiết tấu; ứng tác giai điệu; thiết kế tiến trình dạy học theo chuỗi hoạt động học tập (Trải nghiệm/Khởi động -> Khám phá -> Luyện tập -> Ứng dụng/Sáng tạo).

Phương pháp giảng dạy và học tập

+-------------------------------------------------------------------------+
|             TIẾP CẬN PHƯƠNG PHÁP SƯ PHẠM ÂM NHẠC QUỐC TẾ                |
+-------------------------------------------------------------------------+
| • Phương pháp Dalcroze (Thụy Sĩ) : Eurhythmics, Solfège, Improvisation  |
| • Phương pháp Kodály (Hungary)   : Hand signs, Movable Do, Rhythm names |
| • Phương pháp Orff (Đức)         : Body percussion, Dàn nhạc Orff       |
| • Tiếp cận bổ trợ                : Phương pháp Suzuki, Lý thuyết Gordon |
+-------------------------------------------------------------------------+

Tài liệu định hướng dạy học âm nhạc theo mô hình phát triển năng lực, lấy hoạt động thực hành của người học làm trung tâm. Phương pháp giáo dục được xây dựng dựa trên việc tích hợp các hệ thống phương pháp sư phạm âm nhạc quốc tế:

  1. Phương pháp Dalcroze (Thụy Sĩ): Vận dụng 3 thành tố: vận động âm nhạc (eurhythmics), xướng âm (solfège) và ứng tấu (improvisation), giúp người học tiếp nhận nhịp điệu và trường độ thông qua chuyển động cơ thể trước khi học ký hiệu ghi nhạc.
  2. Phương pháp Kodály (Hungary): Ứng dụng hệ thống nốt xướng tên (solfa syllables), hệ Đô di động (movable do), hệ thống đọc nhạc theo ký hiệu bàn tay (hand signs) và âm tiết tấu (rhythm duration syllables).
  3. Phương pháp Orff Schulwerk (Đức): Kết hợp đồng bộ giữa hát, vận động, đọc âm hình tiết tấu và chơi nhạc cụ; sử dụng bộ gõ cơ thể (body percussion như vỗ tay, giậm chân, búng tay, vỗ đùi) và nhạc cụ định âm như recorder, kèn phím.
  4. Phương pháp Suzuki và định hướng Gordon: Hỗ trợ quá trình tiếp cận âm thanh và rèn luyện thính giác.

Về quy trình sư phạm cụ thể, tài liệu chuẩn hóa các bước lên lớp:

  • Dạy nghe nhạc: Giới thiệu bản nhạc -> Giáo viên làm mẫu vận động -> Học sinh nghe kết hợp vận động -> Học sinh tự sáng tạo động tác.
  • Dạy đọc nhạc theo ký hiệu bàn tay: Giới thiệu ký hiệu -> Giáo viên đọc kết hợp làm mẫu -> Giáo viên đọc/học sinh làm ký hiệu -> Giáo viên làm ký hiệu/học sinh đọc cao độ.
  • Dạy nhạc cụ: Giới thiệu bài -> Chơi mẫu -> Luyện tập từng nét nhạc/câu nhạc -> Luyện tập toàn bài -> Biểu diễn (cá nhân/nhóm).
  • Dạy hát bè: Luyện tập riêng từng bè -> Ghép các bè với đàn -> Tinh chỉnh độ hòa quyện và sắc thái.

Về hình thức giáo án, tài liệu hướng dẫn chuyển dịch từ cấu trúc 5 bước lên lớp truyền thống sang thiết kế tiến trình dạy học dạng bảng tương tác (chia cột nội dung, thời gian, hoạt động của giáo viên, hoạt động của học sinh), chú trọng việc đánh giá thường xuyên đan xen trong tiết học.


Điểm nổi bật và cập nhật

So với chương trình giáo dục âm nhạc trước đây, tài liệu phản ánh những thay đổi cốt lõi trong Chương trình GDPT 2018:

Tiêu chí so sánh Chương trình hiện hành (cũ) Chương trình GDPT 2018
Phạm vi cấp học Chỉ dạy từ Lớp 1 đến Lớp 9 Xuyên suốt từ Lớp 1 đến Lớp 12
Mạch nội dung mới Chủ yếu là Học hát, Nhạc lí, Âm nhạc thường thức, Tập đọc nhạc Bổ sung 2 mạch nội dung hoàn toàn mới: Nghe nhạc và Nhạc cụ
Phương pháp đọc nhạc Đọc nốt nhạc trên khuông nhạc truyền thống Tích hợp nốt nhạc hình tượng, ký hiệu bàn tay Kodály và hệ Đô di động
Cấp THPT Không giảng dạy môn Âm nhạc Giảng dạy âm nhạc theo định hướng nghề nghiệp và 9 chuyên đề tự chọn
Mục tiêu giáo dục Truyền thụ kiến thức nhạc lý và bài hát Phát triển 3 thành phần năng lực âm nhạc và phẩm chất thẩm mĩ

Tài liệu cập nhật danh mục tác phẩm minh họa phong phú, tích hợp liên kết đa phương tiện phục vụ nghe nhạc (Hành khúc Thổ Nhĩ Kỳ của Mozart, Mùa xuân của Vivaldi, In the Hall of the Mountain King của Edvard Grieg, The Carnival of the Animals của Saint-Saëns, Asturias của Isaac Albéniz, Flight of the Bumblebee của Rimsky-Korsakov).

Hệ thống bài tập nhạc cụ sử dụng các giáo cụ trực quan dễ tiếp cận: sáo recorder, kèn phím, đàn ukulele, bộ gõ cơ thể và các vật dụng sinh hoạt (như cốc nhựa đệm tiết tấu cho bài Lí cây xanh, Múa vui, Em yêu hoà bình).


Đối tượng sử dụng giáo trình

  • Sinh viên đại học và cao đẳng sư phạm: Sinh viên thuộc ngành Sư phạm Âm nhạc, Giáo dục Tiểu học, Giáo dục Mầm non sử dụng tài liệu làm bài giảng nền tảng để nghiên cứu phương pháp dạy học môn Âm nhạc theo chuẩn chương trình 2018.
  • Học viên cao học: Học viên chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học Âm nhạc nghiên cứu cơ sở lý luận, phương pháp đối sánh chương trình và thiết kế công cụ đo lường đánh giá năng lực thẩm mĩ.
  • Giáo viên môn Âm nhạc các cấp: Giáo viên tiểu học, THCS và THPT làm tài liệu căn cứ để xây dựng kế hoạch giáo dục môn học, thiết kế giáo án minh họa, tổ chức hoạt động hòa tấu nhạc cụ và soạn đề kiểm tra định kỳ theo Thông tư 22.
  • Yêu cầu tiên quyết: Người học cần có kiến thức cơ bản về lý thuyết âm nhạc (đọc ghi bản nhạc, trường độ, cao độ), kỹ năng thực hành nhạc cụ cơ bản (piano, organ, recorder hoặc ukulele) và kỹ năng xướng âm căn bản.

Câu hỏi thường gặp

+-------------------------------------------------------------------------+
|                            CÂU HỎI THƯỜNG GẶP                           |
+-------------------------------------------------------------------------+
| 1. Tài liệu này phù hợp với đối tượng nào?                              |
| 2. Cần trang bị kiến thức nền tảng nào trước khi nghiên cứu?           |
| 3. Điểm khác biệt lớn nhất so với giáo trình phương pháp trước đây?     |
| 4. Cách khai thác tài liệu để tự học và thiết kế bài giảng hiệu quả?   |
| 5. Có những ngữ liệu và công cụ thực hành nào đi kèm trong sách?       |
+-------------------------------------------------------------------------+

1. Tài liệu này phù hợp với ai?

Tài liệu được biên soạn cho sinh viên sư phạm ngành Âm nhạc, giảng viên đào tạo giáo viên nghệ thuật, cán bộ quản lý chuyên môn và giáo viên Âm nhạc đang trực tiếp giảng dạy tại các trường Tiểu học, Trung học cơ sở và Trung học phổ thông.

2. Cần kiến thức nền nào để học?

Người học cần nắm được lý thuyết âm nhạc cơ bản (ký hiệu bản nhạc, nhịp, phách, giọng, điệu thức), có khả năng đọc bản nhạc (xướng âm) và kỹ năng thị phạm nhạc cụ phổ thông (đàn phím điện tử, nhạc cụ gõ, recorder).

3. Điểm khác biệt với giáo trình khác?

Tài liệu bám sát trực tiếp khung Chương trình GDPT môn Âm nhạc 2018 do Bộ GD&ĐT ban hành. Nội dung tích hợp đầy đủ hai mạch kiến thức mới là Nghe nhạc và Nhạc cụ, mở rộng toàn bộ cấu trúc chương trình cấp THPT (bao gồm công nghệ âm nhạc), đồng thời chuẩn hóa việc áp dụng các phương pháp Dalcroze, Kodály và Orff Schulwerk vào bài soạn thực tế tại Việt Nam.

4. Làm sao để tự học hiệu quả?

Người học nên đối chiếu mục tiêu yêu cầu cần đạt ở từng cấp học với 6 mạch nội dung giáo dục; sau đó nghiên cứu hệ thống bài tập thực hành mẫu (đọc nhạc bàn tay, hòa tấu recorder/kèn phím/ukulele, bài tập body percussion) và phân tích các giáo án minh họa lớp 6, lớp 7, lớp 8 được trình bày chi tiết trong tài liệu.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo?

Tài liệu cung cấp hệ thống liên kết video/âm thanh tác phẩm cổ điển thế giới, bảng hướng dẫn thế bấm nhạc cụ, sơ đồ hợp âm cho đàn ukulele, hệ thống tổng phổ bài hát thiếu nhi/dân ca Việt Nam và mẫu bảng tiêu chí đánh giá kỹ năng nghe nhạc, đọc nhạc, hát, nhạc cụ.


Kết luận

Tài liệu tìm hiểu chương trình môn Âm nhạc (Trong Chương trình Giáo dục phổ thông 2018) của Trường Đại học Sư phạm Hà Nội xác lập khung tham chiếu học thuật và sư phạm hoàn chỉnh cho việc đào tạo, bồi dưỡng giáo viên âm nhạc. Nội dung tài liệu làm rõ lộ trình phát triển năng lực thẩm mĩ từ cấp Tiểu học, THCS đến các chuyên đề định hướng nghề nghiệp ở THPT. Người học được trang bị đầy đủ hệ thống phương pháp sư phạm tiếp cận chuẩn quốc tế, quy trình thiết kế bài dạy và nguyên tắc kiểm tra đánh giá dựa trên yêu cầu cần đạt thực tế.