1 §Æt vÊn ®Ò Rèi lo¹n trÇm c¶m (RLTC) lµ mét bÖnh lý c¶m xóc biÓu hiÖn ®Æc trng bëi khÝ s¾c trÇm, gi¶m hoÆc mÊt sù quan t©m, thÝch thó, gi¶m n¨ng lîng dÉn tíi t¨ng sù mÖt mái vµ gi¶m ho¹t ®éng, c¸c biÓu hiÖn nµy tån t¹i trong thêi gian dµi, Ýt nhÊt trªn hai tuÇn[16],[31],[37]. Ngµy nay trÇm c¶m lµ mét trong nh÷ng rèi lo¹n t©m thÇn phæ biÕn vµ cã xu híng ngµy mét t¨ng ë nhiÒu níc trªn thÕ giíi, ®Æc biÖt ë c¸c níc ®ang ph¸t triÓn. TrÇm c¶m lµ mét vÊn ®Ò lín cÇn ®îc quan t©m, ®Æc biÖt trong c«ng t¸c ch¨m sãc søc khoÎ ban ®Çu ë céng ®ång. Theo th«ng b¸o cña Tæ chøc Y tÕ ThÕ giíi, íc tÝnh cã kho¶ng trªn 200 triÖu ngêi bÞ rèi lo¹n trÇm c¶m ®iÓn h×nh, nghÜa lµ kho¶ng 5% d©n sè toµn cÇu m¾c bÖnh nµy, ë ViÖt Nam tû lÖ nµy lµ 2,8%.
TrÇm c¶m lµ mét trong nh÷ng nguyªn nh©n trùc tiÕp dÉn ®Õn tù s¸t, 45-70% nh÷ng ngêi tù s¸t m¾c bÖnh trÇm c¶m vµ 15% sè ®ã ®· tö vong do thùc hiÖn ®îc hµnh vi tù s¸t[5],[116]. TrÇm c¶m cã thÓ gÆp ë mäi d©n téc, mäi vïng d©n c vµ mäi løa tuæi, tÇn suÊt trÇm c¶m thay ®æi phô thuéc vµo nhiÒu yÕu tè nh nghÒ nghiÖp, giíi tÝnh, tr×nh ®é, møc sèng, v¨n ho¸ x· héi vµ løa tuæi[14]. Tû lÖ rèi lo¹n trÇm c¶m ë trÎ em 0,4 ®Õn 2,5%, tû lÖ nµy ë trÎ vÞ thµnh niªn tõ 0,4 ®Õn 8,3%, trong ®ã trÇm c¶m nÆng chiÕm kho¶ng 15% ®Õn 20%[49],[59],[115]. 2 VÞ thµnh niªn (VTN) lµ løa tuæi cã nhiÒu biÕn ®æi, ®ang ph¸t triÓn m¹nh c¶ vÒ thÓ chÊt vµ t©m thÇn ®Ó dÇn hoµn thiÖn.
Tríc nh÷ng t¸c ®éng cña m«i trêng, vÞ thµnh niªn th- êng ®¸p øng lÖch vÒ c¶m xóc, nªn khi gÆp nh÷ng t¸c ®éng kh«ng thuËn lîi dÔ bÞ tæn th¬ng, dÉn ®Õn ph¶n øng c¶m xóc - hµnh vi tiªu cùc, mµ næi bËt lµ trÇm c¶m. TrÇm c¶m cã ®Æc ®iÓm l©m sµng, bÖnh nguyªn, bÖnh sinh rÊt ®a d¹ng, phøc t¹p. Cã nhiÒu gi¶ thuyÕt kh¸c nhau, nhng hiÖn vÉn cha nghiªng h¼n vÒ mét gi¶ thuyÕt nµo. Tuy nhiªn, c¸c t¸c gi¶ ®Òu thèng nhÊt cho r»ng trÇm c¶m lµ ph¶n øng c¶m xóc cña con ngêi tríc nh÷ng t¸c ®éng kh«ng thuËn lîi, tiªu cùc cña m«i trêng vµo c¸c ho¹t ®éng c©n b»ng cña ®¹i n·o.
Rèi lo¹n trÇm c¶m ë trÎ em cã nhiÒu nÐt ®Æc thï riªng, ®ã lµ tÝnh ®a d¹ng cha æn ®Þnh. Bªn c¹nh c¸c biÓu hiÖn vÒ khÝ s¾c trÇm, mÊt quan t©m thÝch thó, gi¶m n¨ng lîng, dÔ mÖt mái th× c¸c triÖu chøng nh rèi lo¹n hµnh vi, t¨ng ho¹t ®éng, c¸u b¼n, kh«ng tu©n thñ nÒ nÕp gia phong, ch¸n häc, tù c« lËp hoÆc gia nhËp nhãm trÎ “chËm tiÕn” g©y rèi trËt tù x· héi. Ngoµi ra, trÎ thêng cã c¸c biÓu hiÖn c¬ thÓ (®au mái, ngét ng¹t khã chÞu, rèi lo¹n tiªu hãa, ®au tøc vïng ngùc, bông.), c¸c biÓu hiÖn nµy nhiÒu khi næi tréi che lÊp nh÷ng biÓu hiÖn khÝ s¾c, lµm cho thùc hµnh l©m sµng rÊt khã nhËn d¹ng vµ chÈn ®o¸n[3],[25],[26],[37],[70]. TrÇm c¶m ë vÞ thµnh niªn ¶nh hëng rÊt lín ®Õn n¨ng lùc häc tËp, giao tiÕp, sù h×nh thµnh ph¸t triÓn c¸c mèi quan hÖ 3 x· héi, sù ph¸t triÓn hoµn thiÖn thÓ chÊt vµ tinh thÇn, tÝnh c¸ch cña trÎ.
NÕu rèi lo¹n trÇm c¶m kh«ng ®îc ph¸t hiÖn vµ ®iÒu trÞ kÞp thêi sÏ t¨ng g¸nh nÆng cho gia ®×nh vµ x· héi. Ngîc l¹i, viÖc ph¸t hiÖn vµ ®iÒu trÞ sím mang l¹i hiÖu qu¶ cao, c¶i thiÖn ®¸ng kÓ t×nh tr¹ng søc kháe, ®em l¹i cho trÎ sù hoµn thiÖn nh©n c¸ch vµ n©ng cao chÊt lîng cuéc sèng. Víi sù ra ®êi cña nhiÒu lo¹i thuèc chèng trÇm c¶m míi, c¸c ph¬ng ph¸p ®iÒu trÞ míi, nh÷ng tiÕn bé trong c«ng t¸c qu¶n lý bÖnh, sù hiÓu biÕt s©u s¾c h¬n vÒ bÖnh trÇm c¶m, ®· gióp c«ng t¸c ®iÒu trÞ RLTC ngµy cµng cã nhiÒu tiÕn bé. Trªn thÕ giíi, viÖc ph¸t hiÖn vµ ®iÒu trÞ sím RLTC ë trÎ em vµ vÞ thµnh niªn ®· ®¹t nhiÒu thµnh tùu, ®Æc biÖt trong h¬n mét thËp kû gÇn ®©y ®· gãp phÇn n©ng cao chÊt lîng ch¨m sãc søc khoÎ trÎ em.
Tuy nhiªn cßn nhiÒu vÊn ®Ò mµ c¸c nhµ chuyªn m«n cßn ph¶i tiÕp tôc nghiªn cøu vµ th¶o luËn. ë ViÖt Nam, RLTC ë trÎ em vµ vÞ thµnh niªn cha ®îc quan t©m, cha cã c¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu ®Çy ®ñ vÒ RLTC ë vÞ thµnh niªn. V× c¸c lý do ®ã, chóng t«i tiÕn hµnh ®Ò tµi “Nghiªn cøu rèi lo¹n trÇm c¶m ë trÎ vÞ thµnh niªn ®iÒu trÞ t¹i BÖnh viÖn Nhi Trung ¬ng”. Nh»m c¸c môc tiªu: 1.
M« t¶ ®Æc ®iÓm l©m sµng rèi lo¹n trÇm c¶m ë trÎ vÞ thµnh niªn ®iÒu trÞ t¹i BÖnh viÖn Nhi Trung ¬ng. Ph©n tÝch mét sè yÕu tè liªn quan ®Õn rèi lo¹n trÇm c¶m ë trÎ vÞ thµnh niªn. NhËn xÐt kÕt qu¶ ®iÒu trÞ rèi lo¹n trÇm c¶m ë trÎ vÞ thµnh niªn t¹i BÖnh viÖn Nhi Trung ¬ng. 5 Ch¬ng 1 Tæng quan tµi liÖu 1.
Mét sè vÊn ®Ò chung vÒ rèi lo¹n trÇm c¶m 1. Kh¸i niÖm vµ lÞch sö bÖnh 1. Kh¸i niÖm Buån ch¸n lµ mét ph¶n øng c¶m xóc thêng gÆp ë bÊt cø ai trong cuéc sèng. Nhng nÕu sù buån ch¸n nµy trë nªn trÇm träng, kÐo dµi, c¶n trë lín ®Õn chÊt lîng cuéc sèng vµ kh¶ n¨ng thÝch nghi cña c¸ thÓ th× khi ®ã ®· lµ rèi lo¹n trÇm c¶m [14],[35].
TrÇm c¶m lµ mét tr¹ng th¸i mµ ngêi m¾c bÖnh thêng cã biÓu hiÖn buån rÇu, ch¸n n¶n, thÊt väng qu¸ møc b×nh th- êng, lµm øc chÕ toµn bé c¸c qu¸ tr×nh ho¹t ®éng t©m thÇn. Rèi lo¹n ®îc ®Æc trng bëi khÝ s¾c trÇm, gi¶m hoÆc mÊt mäi quan t©m thÝch thó, mÊt n¨ng lîng, dÔ mÖt mái, ho¹t ®éng gi¶m, khã tËp trung chó ý, t duy chËm ch¹p kÌm theo mÆc c¶m téi lçi, h¹ thÊp m×nh, ý tëng tù ti hoÆc hoang tëng bÞ téi - ch¸n sèng, cã thÓ dÉn ®Õn hµnh vi tù s¸t. Bªn c¹nh ®ã, cßn thêng gÆp c¸c triÖu chøng rèi lo¹n giÊc ngñ, rèi lo¹n ¨n uèng, ®au nhøc c¬ thÓ[35]. Tríc ®©y, c¸c nhµ t©m thÇn häc m« t¶ trÇm c¶m nh lµ mét giai ®o¹n bÖnh ®iÓn h×nh, víi t×nh tr¹ng u sÇu (melancholia), biÓu hiÖn øc chÕ nÆng nÒ c¸c mÆt ho¹t ®éng t©m thÇn.
Chñ yÕu lµ c¸c qu¸ tr×nh: 1/ C¶m xóc øc chÕ biÓu biÖn b»ng khÝ s¾c gi¶m, buån rÇu; 2/ C¸c qu¸ tr×nh t duy bÞ øc chÕ, dßng t duy chËm l¹i; 3/ Ho¹t ®éng bÞ øc chÕ thÓ hiÖn 6 t×nh tr¹ng chËm ch¹p c¶ lêi nãi vµ hµnh vi, nhiÒu khi nÆng ®Õn møc s÷ng sê, bÊt ®éng [16]. HiÖn nay, theo m« t¶ trong b¶ng ph©n lo¹i bÖnh quèc tÕ lÇn thø 10 (ICD-10), trÇm c¶m lµ mét héi chøng bÖnh lý, biÓu hiÖn ®Æc trng bëi khÝ s¾c trÇm, mÊt mäi quan t©m thÝch thó, gi¶m n¨ng lîng dÔ mÖt mái, phæ biÕn lµ t¨ng mÖt râ rÖt nhiÒu khi chØ sau mét cè g¾ng nhá. C¸c biÓu hiÖn trªn tån t¹i trong mét kho¶ng thêi gian tèi thiÓu 2 tuÇn liªn tôc. BiÓu hiÖn nµy ®îc coi lµ nh÷ng triÖu chøng ®Æc trng cã nhiÒu ý nghÜa l©m sµng trong chÈn ®o¸n.
Nh vËy, trÇm c¶m lµm ¶nh hëng ®Õn toµn bé ®êi sèng t©m trÝ vµ søc khoÎ cña c¸ thÓ, ngêi bÞ trÇm c¶m khã thÝch øng trong giao tiÕp, thêng nÐ tr¸nh mäi ngêi, kh«ng thÓ ®¶m ®¬ng c¸c c«ng viÖc, bu«ng xu«i mäi tr¸ch nhiÖm trong gia ®×nh, ë c¬ quan vµ ngoµi x· héi. Trong nhiÒu trêng hîp, rèi lo¹n trÇm c¶m thêng kÌm c¸c rèi lo¹n kh¸c nh: rèi lo¹n lo ©u, xuÊt hiÖn c¸c c¬n ho¶ng sî (panic disorder), cã thÓ dÉn ®Õn l¹m dông chÊt g©y nghiÖn (rîu, ma tóy,.) ®Ó lo¹i trõ hoÆc gi¶m bít c¸c c¶m gi¸c khã chÞu cña hä. BiÓu hiÖn trÇm c¶m thêng thay ®æi h×nh th¸i vµ møc ®é theo sù ph¸t triÓn cña tuæi, giíi tÝnh, hoµn c¶nh sèng, bèi c¶nh kinh tÕ x· héi vµ c¶ ®Æc tÝnh riªng biÖt cña tõng ngêi. ë trÎ em thêng cã ®Æc ®iÓm næi tréi lµ c¸c phµn nµn vÒ c¬ thÓ nh ®au mái, rèi lo¹n thÇn kinh néi t¹ng, hoÆc biÓu hiÖn b»ng nh÷ng rèi lo¹n hµnh vi nh bíng bØnh, khã b¶o, bá häc, gia nhËp nhãm trÎ chËm tiÕn, hµnh vi bÊt chÊp tËp tôc truyÒn thèng, kh«ng tu©n theo nh÷ng néi quy, kû c¬ng ë trêng líp 7 vµ x· héi.
Trong khi ®ã ë ngêi lín, chñ yÕu l¹i biÓu hiÖn bëi sù than v·n buån ch¸n, bi ®¸t, kh«ng cã lèi tho¸t. BiÓu hiÖn trÇm c¶m ë trÎ em cßn phô thuéc c¸c ®iÒu kiÖn sèng, v¨n ho¸, kinh tÕ x· héi, truyÒn thèng gia ®×nh hä téc, lèi sèng vµ sù nu«i d¹y cña cha mÑ anh chÞ. LÞch sö bÖnh TrÇm c¶m nÆng ®iÓn h×nh ®· ®îc ngêi xa m« t¶. Víi sù ph¸t triÓn kh«ng ngõng cña nÒn y häc, nh÷ng hiÓu biÕt s©u vÒ trÇm c¶m lu«n ®îc bæ sung vµ hoµn thiÖn.
ThÕ kû XVIII, Pinet m« t¶ trÇm uÊt lµ mét trong bèn h×nh th¸i rèi lo¹n lo¹n thÇn. §Õn n¨m 1896, Kraepelin ®· thèng nhÊt m« t¶ xÕp hai tr¹ng th¸i trÇm c¶m vµ hng c¶m cïng xuÊt hiÖn trªn mét ngêi bÖnh, trong mét bÖnh c¶nh chung rèi lo¹n c¶m xóc. ¤ng ®Æt tªn rèi lo¹n nµy lµ lo¹n thÇn hng trÇm c¶m (psychose maniaco – depressive), mµ ngµy nay ®îc gäi lµ rèi lo¹n c¶m xóc lìng cùc. Ngµy nay, trÇm c¶m vÉn tiÕp tôc kÕ thõa m« t¶ theo truyÒn thèng, kinh ®iÓn.
Mét giai ®o¹n trÇm c¶m ®iÓn h×nh, lµ t×nh tr¹ng øc chÕ nÆng nÒ c¸c ho¹t ®éng t©m thÇn trong ®ã c¶m xóc, t duy, ho¹t ®éng ®Òu bÞ øc chÕ vµ chËm l¹i [16],[23]. TrÇm c¶m tiÕp tôc ®îc m« t¶ chØnh hîp h¬n vµ ®a ra c¸c nguyªn t¾c chØ ®¹o chÈn ®o¸n, ph©n lo¹i hîp lý, chi tiÕt 8 h¬n trong ph©n lo¹i bÖnh quèc tÕ lÇn thø 10 (ICD-10) n¨m 1992 cña Tæ chøc y tÕ ThÕ giíi. Trong ph©n lo¹i nµy trÇm c¶m ®îc xÕp trong môc rèi lo¹n c¶m xóc, F30 - F39[35]. Vµi nÐt vÒ dÞch tÔ häc vµ t×nh h×nh nghiªn cøu rèi lo¹n trÇm c¶m 1.
Trªn thÕ giíi Trªn thÕ giíi, c¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu trÇm c¶m rÊt phong phó, vÒ dÞch tÔ häc, nguyªn nh©n, c¬ chÕ bÖnh sinh, ®Æc ®iÓm l©m sµng vµ ®iÒu trÞ. ë Ph¸p, 10% d©n sè cã nguy c¬ m¾c trÇm c¶m, tû lÖ m¾c t¹i mét thêi ®iÓm lµ 2 - 3% d©n sè, mét sè níc kh¸c tû lÖ nµy lµ 3-5%[5]. Theo Golberg vµ Huxley (1992) 20-30% d©n sè óc cã biÓu hiÖn trÇm c¶m trong ®ã 3-4% lµ trÇm c¶m võa vµ nÆng. Trong c¬ cÊu bÖnh lý t©m thÇn, rèi lo¹n trÇm c¶m lµ bÖnh lý thêng gÆp, chiÕm 41% bÖnh nh©n t©m thÇn néi tró, vµ 20% sè bÖnh nh©n t©m thÇn nÆng ph¶i n»m viÖn[51], [122].
KÕt qu¶ ®iÒu tra dÞch tÔ häc c¸c bÖnh t©m thÇn ë Hoa Kú, trÇm c¶m ®iÓn h×nh chiÕm tû lÖ 2,2% trong 6 th¸ng; 2,7% trong mét n¨m vµ 4,4% suèt cuéc ®êi[119].