Luận văn thạc sĩ sử dụng bài tập để rèn luyện năng lực tư duy cho học sinh trong dạy học chương ii phần năm tính quy luật của hiện tượng di truyền sinh học 12 trung học phổ thông

Luận văn thạc sĩ luật học phân tích sử dụng bài tập để rèn luyện năng lực tư duy cho học sinh trong dạy học chương ii phần năm tính quy, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề

• Tác giả: Nguyễn Thị Thanh
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Đình Trung
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sư phạm sinh học
• Đề tài: Rèn luyện tư duy cho học sinh qua bài tập sinh học 12
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
• 1.2. Lược sử nghiên cứu bài tập và sử dụng bài tập trong dạy học
• 1.3. Trên thế giới
• 1.4. Khái niệm về năng lực
• 1.5. Khái niệm về tư duy
• 1.6. Khái niệm về năng lực tư duy
• 1.7. Khái niệm bài tập
• 1.8. Phân loại bài tập
• 1.9. Vai trò của bài tập trong dạy học
• 1.10. Vai trò rèn luyện và phát triển tư duy cho học sinh trong quá trình dạy học sinh học
• 1.11. Mối quan hệ giữa bài tập với rèn luyện tư duy cho học sinh
• 1.12. Cơ sở thực tiễn
• 1.13. Phương pháp điều tra thực trạng
• 1.14. Nội dung điều tra
• 1.15. Kết quả điều tra thực trạng
• 2. SỬ DỤNG BÀI TẬP ĐỂ RÈN LUYỆN TƯ DUY CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG II PHẦN NĂM TÍNH QUY LUẬT CỦA HIỆN TƯỢNG DI TRUYỀN, SINH HỌC 12 – TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
• 2.1. Cấu trúc nội dung chương 2 phần 5 – tính quy luật của hiện tượng di truyền – Sinh học 12, THPT
• 2.2. Nguyên tắc và quy trình lựa chọn các bài tập để rèn luyện năng lực tư duy logic cho học sinh trong dạy học chương II phần năm tính quy luật của hiện tượng di truyền, sinh học 12 – Trung học phổ thông
• 2.2.1. Nguyên tắc lựa chọn bài tập
• 2.2.2. Quy trình lựa chọn bài tập
• 2.2.3. Các bài tập được lựa chọn để dạy học
• 2.2.4. Bài tập dạy học kiến thức mới
• 2.2.5. Bài tập để ôn tập, củng cố, kiểm tra, đánh giá chương II
• 2.3. Nguyên tắc và quy trình sử dụng bài tập để rèn luyện năng lực tư duy cho học sinh trong dạy học chương II phần 5 tính quy luật của hiện tượng di truyền, sinh học 12 – Trung học phổ thông
• 2.3.1. Nguyên tắc sử dụng bài tập
• 2.3.2. Quy trình sử dụng bài tập trong dạy học kiến thức mới và ôn tập củng cố kiến thức
• 2.3.3. Các giáo án được thiết kế theo hướng sử dụng bài tập để rèn luyện năng lực tư duy cho học sinh trong dạy học
• 2.4. Kết luận chương 2
• 3. THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích thực nghiệm
• 3.2. Nội dung thực nghiệm
• 3.3. Phương pháp thực nghiệm
• 3.4. Chọn trường, lớp thực nghiệm
• 3.5. Bố trí thực nghiệm
• 3.6. Phân tích kết quả thực nghiệm
• 3.6.1. Phân tích định lượng
• 3.6.2. Phân tích định tính
• 3.7. Kết luận chương 3
• 4. KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về rèn luyện tư duy qua bài tập sinh học 12

Rèn luyện tư duy cho học sinh là một trong những mục tiêu quan trọng trong giáo dục hiện đại. Đặc biệt, trong môn sinh học lớp 12, việc sử dụng bài tập không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn phát triển khả năng tư duy phản biện và sáng tạo. Bài tập sinh học 12 không chỉ đơn thuần là những câu hỏi mà còn là công cụ để kích thích tư duy, giúp học sinh hiểu sâu hơn về các quy luật di truyền và hiện tượng sinh học.

1.1. Khái niệm về tư duy và vai trò của nó trong học tập

Tư duy là quá trình nhận thức, phân tích và tổng hợp thông tin. Trong học tập, tư duy giúp học sinh không chỉ tiếp thu kiến thức mà còn áp dụng vào thực tiễn. Việc rèn luyện tư duy thông qua bài tập sinh học giúp học sinh phát triển khả năng phân tích, so sánh và tổng hợp thông tin.

1.2. Tầm quan trọng của bài tập sinh học 12 trong việc phát triển tư duy

Bài tập sinh học 12 đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển tư duy cho học sinh. Chúng không chỉ giúp củng cố kiến thức mà còn tạo cơ hội cho học sinh thực hành, từ đó nâng cao khả năng tư duy logic và sáng tạo. Việc giải quyết các bài tập phức tạp giúp học sinh hình thành thói quen tư duy độc lập và tự tin hơn trong việc giải quyết vấn đề.

II. Những thách thức trong việc rèn luyện tư duy qua bài tập sinh học 12

Mặc dù việc rèn luyện tư duy qua bài tập sinh học 12 mang lại nhiều lợi ích, nhưng cũng gặp phải không ít thách thức. Một trong những vấn đề lớn nhất là sự thụ động của học sinh trong việc tiếp thu kiến thức. Nhiều học sinh vẫn còn phụ thuộc vào phương pháp học truyền thống, dẫn đến việc không phát huy được khả năng tư duy của bản thân.

2.1. Sự thụ động trong học tập của học sinh

Nhiều học sinh có xu hướng tiếp thu kiến thức một cách thụ động, chỉ chờ đợi giáo viên giảng dạy mà không chủ động tìm hiểu thêm. Điều này làm giảm hiệu quả của việc rèn luyện tư duy qua bài tập sinh học.

2.2. Khó khăn trong việc áp dụng kiến thức vào thực tiễn

Học sinh thường gặp khó khăn trong việc áp dụng kiến thức lý thuyết vào thực tiễn. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến khả năng tư duy mà còn làm giảm hứng thú học tập. Việc thiết kế bài tập sinh học cần phải chú trọng đến việc kết nối lý thuyết với thực tiễn để kích thích tư duy của học sinh.

III. Phương pháp rèn luyện tư duy qua bài tập sinh học 12 hiệu quả

Để rèn luyện tư duy cho học sinh qua bài tập sinh học 12, cần áp dụng những phương pháp dạy học tích cực. Các phương pháp này không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức mà còn phát triển khả năng tư duy độc lập và sáng tạo.

3.1. Sử dụng bài tập nhóm để khuyến khích tư duy sáng tạo

Bài tập nhóm giúp học sinh trao đổi ý tưởng, thảo luận và cùng nhau giải quyết vấn đề. Phương pháp này không chỉ phát triển tư duy mà còn rèn luyện kỹ năng làm việc nhóm, giao tiếp và hợp tác.

3.2. Thiết kế bài tập theo hướng thực tiễn

Bài tập cần được thiết kế theo hướng thực tiễn, liên quan đến các tình huống thực tế trong cuộc sống. Điều này giúp học sinh thấy được giá trị của kiến thức và kích thích tư duy phản biện.

IV. Ứng dụng thực tiễn của bài tập sinh học 12 trong rèn luyện tư duy

Việc áp dụng bài tập sinh học 12 vào thực tiễn giảng dạy đã cho thấy những kết quả tích cực. Học sinh không chỉ nắm vững kiến thức mà còn phát triển khả năng tư duy độc lập và sáng tạo. Các nghiên cứu cho thấy, học sinh tham gia vào các hoạt động học tập tích cực có kết quả học tập tốt hơn.

4.1. Kết quả thực nghiệm từ việc sử dụng bài tập

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc sử dụng bài tập sinh học 12 giúp nâng cao kết quả học tập của học sinh. Học sinh có khả năng giải quyết vấn đề tốt hơn và tự tin hơn trong việc áp dụng kiến thức vào thực tiễn.

4.2. Phản hồi từ học sinh về phương pháp học tập mới

Học sinh thường có phản hồi tích cực về việc sử dụng bài tập trong học tập. Họ cảm thấy hứng thú hơn và có động lực hơn trong việc học môn sinh học, từ đó phát triển tư duy một cách tự nhiên.

V. Kết luận và triển vọng tương lai trong rèn luyện tư duy qua bài tập sinh học 12

Rèn luyện tư duy cho học sinh qua bài tập sinh học 12 là một quá trình cần thiết và quan trọng. Việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực sẽ giúp học sinh phát triển tư duy một cách toàn diện. Tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu và cải tiến các phương pháp này để nâng cao chất lượng giáo dục.

5.1. Tầm nhìn về giáo dục sinh học trong tương lai

Giáo dục sinh học cần hướng tới việc phát triển tư duy sáng tạo và khả năng giải quyết vấn đề cho học sinh. Cần có những cải cách trong phương pháp dạy học để đáp ứng nhu cầu của thời đại mới.

5.2. Đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả rèn luyện tư duy

Cần thiết phải có các giải pháp cụ thể để nâng cao hiệu quả rèn luyện tư duy cho học sinh. Việc kết hợp giữa lý thuyết và thực hành, cùng với việc sử dụng công nghệ thông tin trong giảng dạy sẽ là những hướng đi tiềm năng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh đổi mới giáo dục phổ thông tại Việt Nam nhằm đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế, việc phát triển năng lực tư duy cho học sinh trở thành một nhiệm vụ trọng tâm. Theo báo cáo khảo sát tại thị xã Sơn Tây, Hà Nội, có tới 82,5% giáo viên chưa sử dụng bài tập để dạy nội dung lý thuyết trên lớp, và 84% học sinh không tự đọc sách giáo khoa trước khi học. Thực trạng này cho thấy sự thụ động trong học tập và hạn chế trong phát triển tư duy của học sinh. Luận văn tập trung nghiên cứu việc sử dụng bài tập để rèn luyện năng lực tư duy cho học sinh trong dạy học chương II phần năm "Tính quy luật của hiện tượng di truyền" môn Sinh học lớp 12 tại trường THPT Sơn Tây, nhằm nâng cao chất lượng học tập và phát triển tư duy logic, sáng tạo cho học sinh.

Mục tiêu nghiên cứu cụ thể bao gồm: xây dựng nguyên tắc, quy trình lựa chọn và sử dụng bài tập phù hợp; thiết kế giáo án theo hướng phát triển năng lực tư duy; tổ chức thực nghiệm sư phạm để đánh giá hiệu quả. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào học sinh lớp 12 tại trường THPT Sơn Tây trong năm học 2013-2014. Ý nghĩa nghiên cứu được thể hiện qua việc góp phần đổi mới phương pháp dạy học, nâng cao năng lực tư duy logic và sáng tạo cho học sinh, đồng thời cung cấp tài liệu tham khảo cho giáo viên và nhà quản lý giáo dục trong việc đổi mới dạy học môn Sinh học.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết về năng lực, tư duy và vai trò của bài tập trong dạy học. Năng lực được hiểu là sự tích hợp kiến thức, kỹ năng và khả năng vận dụng trong tình huống cụ thể. Tư duy được phân thành các cấp độ: tư duy cụ thể, tư duy logic, tư duy hệ thống và tư duy trừu tượng, trong đó tư duy logic là trọng tâm phát triển qua bài tập. Bài tập được định nghĩa là nhiệm vụ có dữ kiện và yêu cầu cần tìm, có vai trò kích thích tư duy, phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề và vận dụng kiến thức.

Ba khái niệm chính được sử dụng gồm: năng lực tư duy (khả năng suy luận logic và sáng tạo), bài tập sinh học (phương tiện rèn luyện tư duy), và quy luật di truyền (nội dung kiến thức trọng tâm trong chương II phần năm môn Sinh học 12). Mô hình nghiên cứu tập trung vào việc lựa chọn, thiết kế và sử dụng bài tập phù hợp để phát triển năng lực tư duy cho học sinh trong quá trình dạy học.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính bao gồm khảo sát thực trạng dạy và học tại trường THPT Sơn Tây với 40 giáo viên và 300 học sinh, kết quả kiểm tra 5 lần trong thực nghiệm, cùng các ý kiến chuyên gia và tài liệu tham khảo liên quan. Phương pháp phân tích kết hợp định lượng và định tính: phân tích thống kê điểm số (điểm trung bình, độ lệch chuẩn, hệ số biến thiên, độ tin cậy) và phân tích năng lực tư duy, khả năng làm việc độc lập, vận dụng kiến thức của học sinh.

Cỡ mẫu thực nghiệm gồm hai lớp 12 với tổng số khoảng 60-70 học sinh, được chọn ngẫu nhiên theo phương pháp chọn mẫu thuận tiện. Thời gian nghiên cứu kéo dài trong một học kỳ với 5 lần kiểm tra đánh giá kết quả học tập và tư duy. Quy trình nghiên cứu gồm: khảo sát thực trạng, xây dựng nguyên tắc và quy trình lựa chọn bài tập, thiết kế giáo án, tổ chức thực nghiệm sư phạm, thu thập và xử lý số liệu, phân tích kết quả và đề xuất giải pháp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thực trạng sử dụng bài tập trong dạy học: 82,5% giáo viên không sử dụng bài tập để dạy lý thuyết trên lớp, 80% ít khi giao bài tập nâng cao để phát triển tư duy, 70% không hướng dẫn học sinh tự trả lời câu hỏi, bài tập để chủ động tiếp thu kiến thức. 84% học sinh không tự đọc sách giáo khoa trước khi học, 78% chỉ học theo vở ghi, 75% không chủ động hỏi bài chưa hiểu.

2. Hiệu quả sử dụng bài tập trong thực nghiệm: Qua 5 lần kiểm tra, lớp thực nghiệm có điểm trung bình tăng từ khoảng 5,5 lên 7,8, trong khi lớp đối chứng chỉ tăng từ 5,4 lên 6,2. Hệ số biến thiên của lớp thực nghiệm giảm từ 25% xuống 12%, cho thấy sự đồng đều hơn về năng lực tư duy. Độ tin cậy giữa hai lớp đạt mức ý nghĩa thống kê (t_d ≥ t_α).

3. Phân loại trình độ học sinh: Tỷ lệ học sinh đạt trình độ khá, giỏi trong lớp thực nghiệm tăng từ 30% lên 55%, trong khi lớp đối chứng chỉ tăng từ 28% lên 38%. Khả năng vận dụng kiến thức vào giải bài tập và tình huống thực tế của học sinh lớp thực nghiệm được cải thiện rõ rệt.

4. Phản hồi từ giáo viên và học sinh: 85% giáo viên đánh giá bài tập được lựa chọn phù hợp, giúp phát triển tư duy logic và sáng tạo cho học sinh. 70% học sinh cảm thấy hứng thú hơn với môn Sinh học và chủ động hơn trong học tập.

Thảo luận kết quả

Kết quả thực nghiệm cho thấy việc sử dụng bài tập được lựa chọn theo nguyên tắc khoa học, có tính khái quát, phát huy tính sáng tạo và kế thừa kiến thức đã giúp học sinh phát triển năng lực tư duy logic hiệu quả. So với phương pháp truyền thống, phương pháp này tạo điều kiện cho học sinh tự nghiên cứu, vận dụng kiến thức, từ đó nâng cao khả năng tư duy phân tích, tổng hợp và giải quyết vấn đề.

So sánh với các nghiên cứu trước đây, kết quả phù hợp với luận án phó tiến sĩ của Lê Đình Trung (1994) về việc sử dụng bài tập nâng cao hiệu quả dạy học phần cơ sở vật chất và cơ chế di truyền. Việc xây dựng hệ thống bài tập đa dạng, có trọng số phù hợp với mục tiêu bài học giúp giáo viên dễ dàng tổ chức dạy học theo hướng phát triển năng lực tư duy.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh điểm trung bình và tỷ lệ học sinh đạt trình độ khá, giỏi giữa lớp thực nghiệm và đối chứng qua các lần kiểm tra, cũng như bảng phân loại trình độ học sinh và biểu đồ phản hồi ý kiến giáo viên, học sinh.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng hệ thống bài tập đa dạng, có trọng số phù hợp: Giáo viên cần thiết kế và lựa chọn bài tập theo nguyên tắc phát huy tính khái quát, kế thừa, kích thích tư duy sáng tạo, phù hợp với trình độ học sinh. Thời gian thực hiện: ngay trong năm học tiếp theo. Chủ thể thực hiện: giáo viên bộ môn Sinh học.

2. Tăng cường hướng dẫn học sinh tự nghiên cứu, giải bài tập: Giáo viên cần định hướng, đặt câu hỏi gợi mở, tổ chức thảo luận nhóm để học sinh chủ động lĩnh hội kiến thức. Thời gian: áp dụng trong từng tiết học. Chủ thể: giáo viên và học sinh.

3. Đào tạo, bồi dưỡng giáo viên về phương pháp sử dụng bài tập phát triển tư duy: Tổ chức các khóa tập huấn, hội thảo chuyên đề về xây dựng và sử dụng bài tập trong dạy học. Thời gian: trong vòng 6 tháng. Chủ thể: nhà trường, sở giáo dục.

4. Tăng cường kiểm tra, đánh giá năng lực tư duy qua bài tập: Thiết kế các đề kiểm tra có bài tập phát triển tư duy, đánh giá toàn diện năng lực học sinh. Thời gian: áp dụng trong các kỳ kiểm tra định kỳ. Chủ thể: giáo viên, ban giám hiệu.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên bộ môn Sinh học THPT: Nắm bắt phương pháp xây dựng và sử dụng bài tập phát triển tư duy, áp dụng vào giảng dạy để nâng cao chất lượng học tập.

2. Nhà quản lý giáo dục: Đánh giá, điều chỉnh chương trình, nội dung và phương pháp dạy học phù hợp với xu hướng đổi mới giáo dục.

3. Sinh viên sư phạm và nghiên cứu sinh: Tham khảo cơ sở lý luận, phương pháp nghiên cứu và kết quả thực nghiệm để phát triển đề tài nghiên cứu liên quan.

4. Chuyên gia phát triển chương trình và sách giáo khoa: Sử dụng kết quả nghiên cứu để thiết kế bài tập, nội dung phù hợp với mục tiêu phát triển năng lực tư duy học sinh.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao cần sử dụng bài tập để rèn luyện năng lực tư duy cho học sinh?
   Bài tập giúp học sinh phát triển tư duy logic, sáng tạo, vận dụng kiến thức vào giải quyết vấn đề thực tế, từ đó nâng cao hiệu quả học tập và khả năng tự học.

2. Nguyên tắc lựa chọn bài tập phù hợp trong dạy học là gì?
   Bài tập phải có tính khái quát, chính xác, truyền tải nhiều kiến thức, phát huy sáng tạo, linh hoạt sử dụng và đảm bảo tính kế thừa, hệ thống.

3. Phương pháp sử dụng bài tập hiệu quả trong dạy học như thế nào?
   Giáo viên cần định hướng, đặt câu hỏi gợi mở, tổ chức thảo luận, kết hợp bài tập với nghiên cứu sách giáo khoa để học sinh chủ động lĩnh hội kiến thức.

4. Làm thế nào để đánh giá hiệu quả của việc sử dụng bài tập trong phát triển tư duy?
   Thông qua các bài kiểm tra định kỳ, phân tích điểm số, tỷ lệ học sinh đạt trình độ cao, phản hồi của giáo viên và học sinh về quá trình học tập.

5. Có thể áp dụng phương pháp này cho các môn học khác không?
   Có, nguyên tắc xây dựng và sử dụng bài tập phát triển tư duy có thể điều chỉnh phù hợp để áp dụng cho nhiều môn học nhằm nâng cao năng lực học sinh.

Kết luận

• Luận văn đã làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn về việc sử dụng bài tập để rèn luyện năng lực tư duy cho học sinh trong dạy học Sinh học lớp 12, phần tính quy luật của hiện tượng di truyền.
• Xây dựng được nguyên tắc, quy trình lựa chọn và sử dụng bài tập phù hợp với mục tiêu phát triển tư duy logic và sáng tạo cho học sinh.
• Thiết kế và áp dụng thành công các giáo án sử dụng bài tập trong dạy học, nâng cao hiệu quả học tập và năng lực tư duy của học sinh qua thực nghiệm sư phạm.
• Kết quả thực nghiệm cho thấy sự cải thiện rõ rệt về điểm số, trình độ tư duy và thái độ học tập của học sinh lớp thực nghiệm so với lớp đối chứng.
• Đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm nhân rộng và phát triển phương pháp sử dụng bài tập trong dạy học Sinh học và các môn học khác.

Next steps: Triển khai đào tạo giáo viên, xây dựng hệ thống bài tập chuẩn hóa, mở rộng nghiên cứu sang các trường và môn học khác.

Giáo viên và nhà quản lý giáo dục cần áp dụng và phát triển phương pháp này để nâng cao chất lượng giáo dục phổ thông, góp phần đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Lược sử nghiên cứu bài tập và sử dụng bài tập trong dạy học 1.Trên thế giới Trên thế giới, việc nghiên cứu phương pháp dạy học nhằm phát huy tính tích cực của học sinh đã xuất hiện từ năm 1920, khi đó đã hình thành những nhà trường mới nhằm phát huy năng lực, trí tuệ của trẻ, khuyến khích các hoạt động do học sinh tự quản. Xu hướng này nhanh chóng ảnh hưởng sang Mỹ và các nước châu Âu khác. [18] Khổng tử (551 – 479 trước CN) người Trung Quốc đã quan tâm đến sự kích thích tư duy của HS.Conmensky (1592 – 1679) nhà sư phạm lỗi lạc người Tiệp Khắc thế kỉ XVII đã đưa ra các biện pháp dạy học khiến HS phải tìm tòi suy nghĩ để nắm được bản chất sự vật hiện tượng.

Bộ giáo dục Pháp trong giai đoạn 1970 – 1980 đã chủ trương khuyến khích các biện pháp giáo dục để tăng cường các hoạt động tích cực, tự lực của HS. Định hướng giáo dục 10 năm của Pháp ghi rõ “Về nguyên tắc, mọi hoạt động giáo dục đều phải lấy HS làm trung tâm”. Ở Liên Xô cũ đã đưa các bài tập di truyền vào dạy học ở đại học và phổ thong từ năm 1970. Ở Việt Nam Ở Việt nam trong những năm gần đây đã có khá nhiều các công trình nghiên cứu về vấn đề xây dựng và sử dụng câu hỏi bài tập trong dạy học để phát huy tính tích cực của học sinh.

Nhiều tác giả đã biên soạn các cuốn sách về câu hỏi, bài tập sinh học giúp học sinh ôn tập, củng cố, hoàn thiện, nâng cao kiến thức như: Đặng Hữu Lanh- Lê Đình Trung- Bùi Văn Sâm “Bài tập 11 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] sinh học 11”, Lê Đình Trung- Đặng Hữu Lanh- Nguyễn Minh- Công “Bài tập sinh học 12”, Lê Đình Trung “100 câu hỏi chọn lọc và trả lời về di truyền- biến dị”, “Các dạng bài tập chọn lọc về di truyền- biến dị” , Vũ Đức Lưu “ Tuyển chọn- phân loại bài tập di truyền hay và khó”, Lê Đình Trung “150 câu hỏi chọn lọc và trả lời về tiến hoá, sinh thái học, cơ sở chọn giống” và nhiều tác giả khác. Trong các tài liệu này, các tác giả chủ yếu đưa ra các câu hỏi , phân loại bài tập và các đáp án với cách giải ngắn gọn, giúp học sinh dễ dàng ôn tập, rèn luyện kỹ năng giải bài tập chuẩn bị cho các kỳ thi [12, 13, 14, 15]. Luận án phó tiến sĩ của Nguyễn Đức Thành (1989) “Góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy các định luật di truyền” đã nghiên cứu việc sử dụng câu hỏi, bài tập vào các quá trình dạy- học các quy luật di truyền trong khâu nghiên cứu tài liệu mới, củng cố, hoàn thiện kiến thức, thông qua đó rèn luyện một số kỹ năng cơ bản giải bài tập di truyền. Luận án phó tiến sĩ của Vũ Đức Lưu(1994) “Xây dựng và sử dụng bài tập quy luật di truyền vào dạy học ở THPT” và các công trình khác của tác giả [14, 15].

Luận án phó tiến sĩ của lê Đình Trung (1994) “ Xây dựng và sử dụng BTNT để nâng cao hiệu quả dạy học phần cơ sở vật chất và cơ chế di truyền trong chương trình Sinh học ở bậc phổ thông trung học” [18]. Trong luận án này, tác giả đã đề xuất biện pháp sử dụng BTNT kết hợp với câu hỏi tự lực làm việc với SGK để tổ chức hoạt động học của học sinh trong khâu nghiên cứu tài liệu mới, củng cố và nâng cao kiến thức. Ngoài ra, còn nhiều luận án, luận văn của nhiều tác giả khác cũng đã nghiên cứu về việc xây dựng và sử dụng câu hỏi, bài tập trong các phần khác nhau của chương trình Sinh học phổ thông trung học [4, 10]. Trong các đề thi đại học tốt nghiệp THPT môn sinh học hàng năm đều có sử dụng bài tập và chiếm tới 30% - 40% tổng số điểm.

12 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Khái niệm về năng lực Trong Khoa sư phạm tích hợp [23, tr 91], có nhiều định nghĩa khác nhau về năng lực. Theo Gerard và Roegies ( 1993), năng lực là một tập hợp những kĩ năng cho phép nhận biết một tình huống và đáp ứng với tình huống đó tương đối thích hợp một cách tự nhiên. Theo De Ketele (1995), năng lực là một tập hợp trật tự các kĩ năng tác động lên các nội dung trong một loại tình huống cho trước để giải quyết các vấn đề do tình huống này đặt ra.

Định nghĩa này nêu bật ba thành phần của năng lực: nội dung, kĩ năng và tình huống. Năng lực = ( những kĩ năng + những nội dung) x những tình huống. Định nghĩa sau đây phối hợp những ưu điểm của cả hai định nghĩa trên: Năng lực là sự tích hợp các kĩ năng tác động một cách tự nhiên lên các nội dung trong một loại hình tình huống cho trước để giải quyết những vấn đề do những tình huống này đặt ra. Qua các định nghĩa trên cho thấy năng lực gồm 3 thành phần cơ bản là kiến thức, kĩ năng và tình huống.

Trong đó qui về kĩ năng, mà kĩ năng là khả năng thực hiện được trên nội dung. Như vậy rốt cuộc năng lực được hiểu là khả năng thực hiện thành công một nội dung trong một hoàn cảnh xác định. Khái niệm về tư duy Tư duy là một quá trình tâm lí mà nhờ đó con người phản ánh những đối tượng và hiện tượng của hiện thực thông qua những dấu hiệu bản chất của chúng, đồng thời con người vạch ra được những mối liên hệ khác nhau trong mỗi đối tượng, hiện tượng và giữa các đối tượng, hiện tượng với nhau.92-100] Hoặc có thể hiểu: Tư duy là quá trình tâm lý phản ánh những thuộc tính bản chất, những mối liên hệ và quan hệ bên trong có tính quy luật của sự vật, hiện tượng trong hiện thực khách quan mà trước đó ta chưa biết. * Các hình thức của tư duy 13 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] - Hình thức tư duy khái niệm: là hình thức của tư duy về một tư tưởng phản ánh những dấu hiệu những thuộc tính chung, tính chất của tư tưởng đó.

- Tư duy phán đoán: là một hình thức của tư duy biện chứng là công cụ để thể hiện tính biện chứng của những mối quan hệ với những đặc điểm của đối tượng - Hình thức tư duy suy lí : là hình thức của tư duy đi từ những khái niệm, tri thức đã được biết để đưa ra những phán đoán mới 1. Khái niệm về năng lực tư duy Về năng lực tư duy: Có thể chia thành 4 cấp độ như sau: - Cấp 1: Tư duy cụ thể: Chỉ có thể suy luận trên các thông tin cụ thể này đến thông tin cụ thể khác. - Cấp 2: Tư duy logic: Suy luận theo một chuỗi có tổng hợp tuần tự, có khoa học và có phê phán nhận xét. - Cấp 3: Tư duy hệ thống: Suy luận tính chất tiếp cận một cách có hệ thống các thông tin hoặc các vấn đề nhờ đó có cách nhìn bao quát hơn.

- Cấp 4: Tư duy trừu tượng: Suy luận các vấn đề một cách sáng tạo và ngoài các khuôn khổ quy định. Với các tiêu chí đánh giá trình độ nhận thức và tư duy của HS như trên, trong quá trình dạy học nói chung và dạy học sinh học nói riêng mỗi GV cần phải chú ý phối hợp nhiều hình thức dạy học cho phù hợp nhằm phát triển tư duy cho HS. Khái niệm bài tập “Bài tập là một nhiệm vụ mà người giải cần phải thực hiện, trong bài tập có các dữ kiện và yêu cầu cần tìm”. [20] Bài tập có thể là những bài toán, những câu hỏi hay đồng thời cả bài toán và câu hỏi mà trong khi hoàn thành chúng học sinh nắm được một tri thức hay một kĩ năng nhất định hoặc hoàn thiện tri thức, kĩ năng đã có.

Một bài tập có hai dấu hiệu cơ bản là: dấu hiệu về mặt thuật toán và dấu hiệu câu hỏi định hướng thực hiện nội dung. 14 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] - Dấu hiệu về mặt thuật toán chính là các dữ kiện (giả thiết) của bài tập, nó phô bày những dấu hiệu liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp đến quá trình tìm ra lời giải. Các giả thiết này người học đã biết toàn bộ hoặc một phần hoặc hoàn toàn chưa biết. Các dấu hiệu trong giả thiết thường lộn xộn không theo một trật tự lôgic nào.

[18] - Dấu hiệu kết luận bằng câu hỏi định hướng hoạt động giải bài tập chính là yêu cầu cần tìm của bài tập. Số lượng kết luận nhiều hay ít tuỳ thuộc vào dấu hiệu trong giả thiết. Nếu bài tập được giáo viên gia công, thêm bớt các trị số giữa cái đã biết và cái chưa biết, thêm bớt các dữ kiện dựa trên hoàn cảnh cụ thể của quá trình dạy học, phù hợp với tâm, sinh lý và năng lực nhận thức thì nó sẽ có tác dụng kích thích người học chuyển tải được một lượng kiến thức nào đó thông qua tư duy cụ thể của người học thì các bài tập đó được gọi là bài toán nhận thức. Trong trường hợp này, đáp số chính là một tri thức mới mà người học cần phải lĩnh hội.

Bài tập được thiết kế từ tài liệu sách giáo khoa mà học sinh phải vận dụng những điều đã học để tìm lời giải nhằm hình thành kiến thức mới. Bài tập cũng dùng trong khâu củng cố, hoàn thiện kiến thức hay kiểm tra đánh giá mức độ nhận thức của học sinh về những kiến thức đã học. Phân loại bài tập * Dựa vào mục đích dạy học BT có thể chia thành: [10] BT hình thành kiến thức mới, BT củng cố hoàn thiện kiến thức, BT dùng để kiểm tra đánh giá. * Dựa vào tính chất mối quan hệ trong BT chia thành: BT định tính; BT định lượng * Dựa vào phương pháp hình thành kĩ năng giải BT chia thành: BT mẫu; BT tương tự; BT biến đổi; BT lí thuyết; BT thực hành * Dựa vào mức độ khó của các mối quan hệ trong BT chia thành: 15 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] BT cơ bản; BT tổng hợp; BT nâng cao 1.

Vai trò của bài tập trong dạy học Bài tập giúp học sinh tập dượt óc tư duy logic, luôn luôn tạo ra những phán đoán theo nhiều hướng khác nhau để từ đó khám phá ra được con đường nhận thức tốt nhất về sản phẩm cần nhận thức- Gọi là phương pháp học sáng tạo hay học khám phá (phương pháp kích não).